Sitte’den bugüne

Açılış sahnesi

Müteahhit Sarıkaya için ikinci bir öneriyle geliyor. Altı apartman yerine iki yüksek kule, aralarında geniş bir park; aynı emsal, daha çok yeşil, daha az gölge. Maket masanın ortasında duruyor ve gerçekten ferah görünüyor. Cevdet Bey uzun süre bakıyor, sonra bir şey soruyor: «Bakkal nerede? Basamaklar nerede? Sokak nerede?» Maketin içinde bir sokak yok; kuleler parkın ortasında, yollar parkın kenarından geçiyor. Selim okuldan bir kitabın fotokopisini getirmiş: bir Avrupa kentinin eski meydanının planı, kıvrılan sokaklar, meydana açılan dükkânlar, köşede bir çeşme. Emre iki kâğıdı yan yana koyuyor. Ilgın bir şey söylüyor: «Bu iki kâğıdın arasında yüz yıllık bir kavga var. Bu kavgayı bilmeden Sarıkaya'ya karar veremeyiz.»

Bu derste ne olacak

Bir önceki derste kentsel tasarımı mimarlık ve planlamadan ölçeği ve aracıyla ayırdık. Bu ders onun tarihine bakıyor ve dört durakta bir hikâye kuruyor. Önce Haussmann'ın 1853 ile 1870 arasında Paris'te yaptığı büyük dönüşümü, bir kentin geniş bulvarlarla yeniden açılmasını okuyoruz. Sonra Sitte'nin 1889 tarihli kitabının ne söylediğini ve neden eski kentlerin meydanlarını örnek aldığını alıyoruz. Ardından Le Corbusier'nin yayımladığı Atina Şartı'ndan işlevlere ayrılmış kentin ilkelerini ve en son da yirminci yüzyılın sonunda doğan Yeni Kentçilik hareketinden bu ilkelere verilen bir cevabı ekliyoruz. Sonunda müteahhidin maketini bu dört durağın her birinin gözüyle okuyoruz.

Kanıt ne diyor

Programın dayanakları Sitte'nin 1889 tarihli kitabı ve Kostof'un kent biçimleri üzerine 1991 tarihli kitabı; ikisine de ulaşamadık. Dört durağı İngilizce Wikipedia maddelerinden okuyoruz; bu yüzden kartlar bir tarih özeti, birer kanıt değil. Sitte'nin kitabının kendisinden alıntı yapmıyoruz. Modernist kentin eleştirisi bir sonraki dersin konusu; burada onu yalnız bir durak olarak anıyoruz. Müteahhidin maketi kurgu.

Haussmann'ın Paris'i hikâyenin başlangıç noktası, çünkü sonraki her düşünce ona bir cevap. Programın gerekçesi bugün de tanıdık: kalabalık, karanlık, sağlıksız. Çözümü de tanıdık: yık, genişlet, aç. Müteahhidin maketinin gerekçesi de bu: daha çok hava, daha çok ışık, daha çok yeşil. Aradaki fark ölçek; Haussmann bir sokağı genişletiyordu, maket bir sokağı ortadan kaldırıyor.

Selim'in fotokopisi Sitte'nin bakışının bir örneği. Meydan bir oda: duvarları çevredeki binalar, kapıları sokakların ağızları, mobilyası bir çeşme ve bir heykel. Müteahhidin maketi Sitte'nin karşı çıktığı şeye çok benziyor: büyük bir açık alanın ortasında yalnız duran yapılar. Sitte bir estetik kuram kuruyor; maketin daha az güzel olduğunu söylüyor, daha kötü çalıştığını değil. Bu ayrımı akılda tutmak gerek, çünkü bir sonraki ders başka bir türden bir eleştiriyi okuyacak.

Müteahhidin maketi Atina Şartı'nın bir sayfası gibi. Kuleler birbirinden uzak, aralarında park; sokak yok, çünkü Şart binaların ulaşım yollarının boyunca yapılmamasını istiyor. Bu bir kötü niyet değil, bir sağlık ve ışık programı; Haussmann'ın gerekçesinin bir sonraki adımı. Ama Cevdet Bey'in üç sorusu, bakkal, basamak ve sokak, bu sayfanın hiçbir başlığına girmiyor. Şart'ın dört işlevinde sokağın bir oturma yeri olarak bir karşılığı yok.

Yeni Kentçilik dört durağın sonuncusu ve Sitte'nin bakışını başka bir yoldan yeniden kuruyor: kısa sokaklar, karma kullanım, yürünebilir bir mahalle. Ama etiketi bir uyarı taşıyor. Bu hareket bir geçmişe özlemle eleştiriliyor, bir toplum mühendisliği olarak eleştiriliyor, otomobile yer açmakla eleştiriliyor. Tarih bir çizgi değil, bir dizi cevap ve her cevap kendi itirazını doğuruyor. Sarıkaya'nın masası için bunun anlamı şu: dört durağın hiçbiri tek başına doğru değil.

Sahada

Ilgın müteahhidin maketini masanın ortasında bırakıyor ve dört kâğıdı çevresine diziyor: Haussmann, Sitte, Atina Şartı, Yeni Kentçilik. Her kâğıdın üstüne o durağın maketi nasıl okuyacağını yazıyor. Haussmann: hava ve ışık var, dolaşım iyi, ama eski doku tümüyle silinmiş. Sitte: büyük bir boşlukta yalnız duran iki kule, bir meydan değil. Atina Şartı: bu tam istenen şey. Yeni Kentçilik: sokak yok, karma kullanım yok, yürünecek bir şey yok.

Cevdet Bey kâğıtların arasında kendi sorularını arıyor. Bakkal Atina Şartı'nın hiçbir başlığına girmiyor; Yeni Kentçilik'te zemin kattaki bir dükkân olarak yer buluyor. Basamaklar Sitte'nin kâğıdına giriyor; bir meydanın döşenmiş odası gibi. Sokak ise Haussmann'ın kâğıdında hem var hem yok: Paris'te sokaklar genişletilmiş, ama eski sokaklar ortadan kalkmış. Selim bunun bir ders olduğunu söylüyor: aynı gerekçe, ışık ve hava, hem bir bulvar hem bir park içinde kule üretebiliyor.

Ahu bir şey ekliyor: dört kâğıdın hiçbiri tekerlekli sandalyeyle gelen birini anmıyor. Sitte'nin kıvrılan sokakları dar ve eğimli olabilir; Atina Şartı'nın parkı geniş ama içindeki yollar uzun; Yeni Kentçilik'in kaldırımları belki geniş. Ilgın beşinci bir kâğıt açıyor ve başına bu akademinin sorusunu yazıyor: kent kimin için? Bu soru modülün son dersine bırakılıyor.

Gri alan

Kentsel tasarımın tarihini dört durakla anlatmak bir basitleştirme ve bu sıralama tartışmalı. Okuduğumuz kaynaklar ansiklopedi maddeleri; Sitte'nin ve Kostof'un kitaplarını okumadık ve tarih yazımının kendisinin taraflı olabileceğini hesaba katmalıyız. Haussmann'ın dönüşümü bir sağlık ve dolaşım programı olarak anlatılıyor, ama yıkılan mahallelerin sakinlerine ne olduğu bu derste okunmadı ve dönüşümün kimin için yapıldığı açık değil. Sitte'nin eleştirisi bir estetik kuram ve güzelliğin ölçüsü belirsiz; bir meydanın «oda gibi» olmasının insanların onu daha çok kullanmasına yol açıp açmadığını Sitte ölçmüyor. Atina Şartı'nın yayımlanan metninin bir kongrenin ortak sonucu değil, büyük ölçüde Le Corbusier'nin kişisel kaygıları olduğunu madde kendisi yazıyor. Yeni Kentçilik'in hem övgü hem eleştiri aldığı ve başarısının ölçülmediği belirtiliyor. Bir gerilim de gerekçeler arasında: ışık, hava ve yeşil iyi gerekçeler, ama aynı gerekçe bir sokağı genişletebilir de ortadan kaldırabilir de.

Senin işinde

Bir kentsel tasarım önerisiyle karşılaştığında onun hangi düşünce geleneğinin bir sayfası olduğunu sor. Bir park içinde birbirinden uzak kuleler Atina Şartı'nın, kıvrılan sokaklar ve kapalı meydanlar Sitte'nin, geniş ve düz caddeler Haussmann'ın, kısa adalar ve zemin katta dükkânlar Yeni Kentçilik'in izini taşıyabilir. Her önerinin gerekçesini yaz ve aynı gerekçenin, ışığın, havanın, yeşilin, başka hangi biçimleri üretebileceğini düşün. Bir estetik eleştiriyi bir işlev eleştirisinden ayır: bir şeyin daha az güzel olduğunu söylemek, daha kötü çalıştığını söylemek değildir; ikisi için de ayrı kanıt iste. Bir geleneğin dışarıda bıraktığını sor: hangi kullanıcı, hangi alışkanlık, hangi küçük mekân bu sayfanın hiçbir başlığına girmiyor? Tarihi bir reçete olarak değil, bir itirazlar dizisi olarak oku; her yaklaşım bir öncekine cevap verir ve kendi eleştirisini doğurur. Kullanıcıların sorularını, bir bakkalın, bir basamağın, bir sokağın yerini, tarihin büyük başlıklarının yanına aynı ağırlıkla yaz. Son olarak, bir önerinin yıkacağı şeyi ve o şeyi kimin kullandığını önceden listele.

Kendin dene

Aklında kalsın

Haussmann 1853 ile 1870 arasında Paris'i sağlık, ışık ve dolaşım adına eski mahallelerini yıkıp geniş bulvarlarla açarak dönüştürdü. Sitte 1889 tarihli kitabında kamusal mekânları döşenmiş odalara benzetti, eski kentlerin düzensizliğini bir değer saydı ve büyük açık alanlarda yalnız duran yapılara karşı çıktı. Le Corbusier'nin yayımladığı Atina Şartı kenti barınma, çalışma, dinlenme ve dolaşım işlevlerine ayırdı ve yüksek blokları geniş parkların içine yerleştirdi. Yeni Kentçilik 1980'lerden beri otomobil öncesi kentin yürünebilir, karma kullanımlı mahallelerini örnek alıyor ve kendisi de eleştiriliyor.

Sonraki derse köprü

Müteahhidin maketi Atina Şartı'nın bir sayfası gibi okunuyor ve Sitte onun güzel olmadığını söylüyordu. Ama yirminci yüzyılın ortasında bu kentin başka bir eleştirisi doğdu: güzel olup olmadığını değil, çalışıp çalışmadığını soran, sokağın gözlerini, kısa adaları ve karma kullanımı savunan bir eleştiri. İşlevlere ayrılmış kentin yüksek blokları ve otoyolları bu eleştiriye karşı nasıl duruyor? M01-D04 modernist kenti ve onun eleştirisini ele alıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

İşlevsel kent nedir?

• A) Bütün işlevlerin tek bir binada toplandığı kent.
• B) Kentin barınma, çalışma, dinlenme ve dolaşım işlevlerine ayrılarak bölgelere bölündüğü modernist planlama anlayışı.
• C) Yalnız sanayi tesislerinden oluşan kent.
• D) Kıvrılan sokakları ve kapalı meydanları olan kent.

Cevap: B. Atina Şartı 33 kentin incelenmesinden çıkan gözlemleri bu dört başlık altında topladı ve yüksek blokları geniş parkların içine yerleştirmeyi önerdi.

Soru 2 · Kanıt

Sitte'nin 1889 tarihli kitabı hakkında hangisi doğrudur?

• A) Kitap geniş bulvarları ve katı simetriyi savunur.
• B) Kitap yüksek blokların parklar içinde kurulmasını önerir.
• C) Kitap kamusal mekânları döşenmiş odalara benzetir, eski kentlerin düzensizliğini bir değer sayar ve büyük açık alanlarda yalnız duran yapılara karşı çıkar.
• D) Kitap yalnız Paris'i inceler.

Cevap: C. Sitte'nin örnekleri çoğunlukla İtalya'dan ve Almanca konuşulan ülkelerden geliyor; kitap Viyana'nın Ring caddesindeki mimarlığa bir tepki olarak yazıldı.

Soru 3 · Senaryo

Bir müteahhit bir kent adasındaki altı apartman yerine aynı emsalle bir park içinde iki kule öneriyor; gerekçesi daha çok hava, ışık ve yeşil. Mahallenin eski bir sakini bakkalın, basamakların ve sokağın nerede olacağını soruyor. Öneriyi değerlendirirken izlenecek en sağlam yol hangisi?

• A) Öneriyi hangi düşünce geleneğinin bir sayfası olduğunu bilerek okumak, gerekçesinin başka hangi biçimleri üretebileceğini düşünmek, sakinin sorularını önerinin dışarıda bıraktıkları olarak yazmak ve estetik eleştiriyi işlev eleştirisinden ayırıp ikisi için ayrı kanıt aramak.
• B) Öneriyi yeşil olduğu için hemen kabul etmek.
• C) Öneriyi Sitte'nin kitabına uymadığı için hemen reddetmek.
• D) Sakinin sorularını önemsiz saymak.

Cevap: A. Park içinde kule bir sağlık ve ışık programı olarak doğdu; ama bir sokağın, bir dükkânın ve bir oturma yerinin yerini ayrıca sormak ve iki tür eleştiriyi karıştırmamak gerekir.

Soru 4 · Tuzak

Bir öğrenci «Yeni Kentçilik Sitte'nin haklı olduğunu kanıtladı, demek ki eski kent hep doğruydu» diyor. Bu çıkarımda gözden kaçan nedir?

• A) Yeni Kentçilik'in Sitte'den hiç etkilenmediği.
• B) Eski kentlerin hiçbir değeri olmadığı.
• C) Sitte'nin aslında modernist olduğu.
• D) Yeni Kentçilik'in bir hareket olduğu ve başarısının ölçülmediği, kendisinin de geçmişe özlem, toplum mühendisliği ve otomobile yer açmakla eleştirildiği; Haussmann'ın Paris'inin gösterdiği gibi eski kentlerin gerçek sağlık ve dolaşım sorunları da olduğu.

Cevap: D. Tuzak bir hareketin varlığını bir kanıt sanmak; tarih bir itirazlar dizisi ve her cevap kendi eleştirisini doğuruyor.