Anatomik duruş ve yön terimleri

Açılış sahnesi

Kuyulu Bahçe'nin kişisel antrenörü Gökhan, görüntülü görüşmede Serpil'e ilk egzersizini anlatıyor. Serpil evde, minderin üstünde sırtüstü yatıyor. Gökhan «kolunu yukarı kaldır» diyor; Serpil kolunu tavana doğru dikiyor. Gökhan aslında kolun başının üstüne, yere paralel uzanmasını istemişti. Bir sonraki komutta «dizini içe al» diyor; Serpil dizini göğsüne çekiyor, Gökhan ise dizin öbür bacağa doğru yaklaşmasını kastetmişti.

İkisi de aynı kelimeleri kullandı, ama iki ayrı hareket yaptı. Serpil'in yaptığı yanlış değildi; «yukarı» ve «içe» onun için yattığı yere göre bir anlam taşıyordu, Gökhan için ayakta duran bir bedene göre. Bir hareketi başka biriyle konuşmak için önce bedenin hangi duruşa göre tarif edildiği konusunda anlaşmak gerekiyor.

Bu derste ne olacak

Anatomi bir kasın adını ve nereye tutunduğunu söyler; kinesiyoloji (kinesiology) o kasın bir harekette ne iş yaptığını sorar. O soruyu sormadan önce ortak bir dile ihtiyacımız var. Bu ders o dilin ilk iki parçasını kuruyor: bedenin tarif edildiği standart duruşu ve bir yerin başka bir yere göre nerede olduğunu söyleyen yön terimlerini. Bir anatomi ders kitabından bu duruşun neden seçildiğini, bir araştırmadan da sağ ile solu ayırt etmenin uzmanlar için bile neden kolay olmadığını okuyacağız.

Kanıt ne diyor

Sahada

Ortak bir başlangıç noktası

Anatomik duruş kimsenin gün içinde kendiliğinden durduğu bir duruş değildir; bir haritanın yönü gibi bir anlaşmadır. Betts ve arkadaşlarının ders kitabı bu anlaşmanın işini açıkça söyler: beden yatıyor, eğiliyor ya da ters dönmüş olsa bile, terimler o beden anatomik duruştaymış gibi kullanılır. Böylece «ön» ya da «üst» bir odaya ya da yere göre değil, bedenin kendisine göre bir yön olur.

Yön terimleri

Kitap bu çiftlere bir de yüzeysel ve derin çiftini ekler: deriye daha yakın olan yüzeysel, ondan daha uzak olan derindir. Terimlerin hepsi görecelidir; bir yeri tek başına değil, başka bir yere göre tarif eder. Diz kapağı arkadaki diz boşluğuna göre öndedir, ayak bileği dize göre uzaktır, başparmak öbür parmaklara göre dıştadır.

Sağ kimin sağı?

Sağ ve sol, yön terimlerinin en gündelik olanıdır ve en sık karıştırılanıdır. Anatomide sağ ve sol, tarif edilen kişinin kendi sağı ve soludur, ona bakanınki değil. Gormley ve arkadaşlarının çalışmasında tıp öğrencileri, figür kendilerine dönükken, yani sağı kendi sollarına denk geldiğinde, figüre arkadan baktıklarından daha çok zorlandı.

Gri alan

Anatomik duruş bir başvuru noktasıdır; hiçbir sporcu sahada avuç içleri öne dönük, kolları iki yanında durmaz. Bu dersteki ders kitabı bu duruşu ayaklar omuz genişliğinde ve paralel olarak tarif eder; duruşun ayrıntısı kaynaktan kaynağa küçük farklar gösterebilir, ama ilkesi aynıdır. Asıl belirsiz olan, bu dili kimin ne kadar bilmesi gerektiğidir. Bir antrenörün ya da fizyoterapistin kayıtta ve meslektaşıyla konuşurken teknik terimleri kullanması kesinliği artırır; aynı terimlerin bir danışana ya da bir çocuğa öğretilmesinin hareketi daha iyi anlamasını sağlayıp sağlamadığı ise bu dersin kaynaklarında araştırılmamıştır. Gormley ve arkadaşlarının bulgusu da sınırlıdır: tek bir fakülte, birinci sınıf öğrencileri ve kâğıt üstünde çizimler. Sağı soldan ayırmak için bir yöntem kullananların daha düşük puan alması, yöntemin işe yaramadığını göstermeyebilir; zorlanan kişilerin bir yönteme başvurmuş olması da aynı sonucu doğurur. Bu sorunun cevabı tartışılır olmaya devam ediyor.

Senin işinde

Antrenörsen komutlarında tek bir başvuru noktası seç: karşındakinin kendi bedeni. Yatan biriyle çalışırken «yukarı», «aşağı», «öne» gibi odaya göre değişen kelimeler yerine «başına doğru», «ayaklarına doğru», «öbür dizine doğru» de; teknik terimi kullanacaksan yanına kısa bir tarif ekle. Karşısında durduğun birine sağ ve sol söylerken bunun onun sağı olduğunu belirt; yeni bir hareketi bir grubun karşısında gösteriyorsan, Gormley'in ekibinin bulgusunu hatırla ve hareketi bir kez de sırtını dönerek göster. Kayıt tutuyorsan, ister bir ön tarama formu ister bir ağrı notu olsun, tarafı, yönü ve yakın-uzak ilişkisini birlikte yaz: «sağ ön kol, bileğe yakın, arka yüz» gibi bir satır, bir sonraki kişinin aynı soruyu yeniden sormasını gereksiz kılar. Fizyoterapistsen ya da bir kliniğe sporcu yönlendiren biriysen, ağrının yerini tarif etmenin ağrının ne olduğunu söylemek olmadığını unutma; süren ağrıda sporcuyu fizyoterapiste ya da hekime yönlendir.

Kendin dene

Aklında kalsın

Anatomik duruş, dik duran, ayakları paralel, kolları iki yanda ve avuç içleri öne dönük bir bedendir ve bütün yön terimleri bu duruşa göre tanımlanır. Beden yatsa, eğilse ya da dönse de terimler değişmez: üst başa doğru, alt ayaklara doğru; ön ve arka bedenin yüzlerine, iç ve dış orta çizgiye göre; yakın ve uzak bir uzvun gövdeye olan uzaklığına göre söylenir. Sağ ve sol, tarif edilen kişinin kendi tarafıdır; Gormley'in ekibinin çalışmasında tıp öğrencileri bile karşıdan bakınca bu ayrımı yapmakta daha çok zorlandı. Ortak dil, aynı kelimenin iki kişide iki ayrı hareket olmasını önler.

Sonraki derse köprü

Yön terimleri bir noktanın başka bir noktaya göre nerede olduğunu söyler; bir hareketin hangi doğrultuda aktığını söylemezler. Serpil'in kolunu başına doğru uzatması, yürürken kolların öne arkaya sallanması ya da gövdenin bir yana dönmesi, bedeni farklı biçimlerde kesen düşsel yüzeylerde gerçekleşir. Sonraki ders (M01-D02) Üç düzlem, üç eksen konusunu açıyor: sagital, frontal ve transvers düzlemleri ve eksenlerini tanımlayıp gündelik hareketleri hangi düzlemde olduklarına göre ayırmayı.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Ders kitabına göre bir beden yatarken yön terimleri nasıl kullanılır?

• A) Tavana doğru olan yön üst sayılır.
• B) Beden anatomik duruştaymış gibi kullanılır; üst yine başa doğru olan yöndür.
• C) Yatan bir beden için yön terimleri kullanılmaz.
• D) Yere doğru olan yön her zaman arka sayılır.

Cevap: B. Ders kitabı terimlerin, beden nasıl durursa dursun anatomik duruştaymış gibi kullanıldığını yazar; bu yüzden yatan birinin başı yine üsttedir.

Soru 2 · Uygulama

Bir danışan eli masada, avuç içi aşağı dönükken bileğinin ön yüzünde bir iz olduğunu söylüyor. İz nerededir?

• A) Masaya bakan yüzde, yani avuç tarafında
• B) Tavana bakan yüzde, yani el sırtında
• C) Başparmak tarafında
• D) Serçe parmak tarafında

Cevap: A. Bileğin ön bölgesi, el o an nasıl durursa dursun avuç tarafıdır; ders kitabının örneği tam olarak budur.

Soru 3 · Tuzak

Anatomik duruşta başparmak öbür parmaklara göre nerededir ve el arkaya döndüğünde bu terim değişir mi?

• A) İçtedir; el döndüğünde dışa geçer.
• B) Dıştadır; el döndüğünde içe geçer.
• C) Yakındadır; el döndüğünde uzak olur.
• D) Dıştadır ve terim değişmez, çünkü yön anatomik duruşa göre söylenir.

Cevap: D. Avuç içi öne dönükken başparmak dışta kalır; el o an nasıl dönmüş olursa olsun terim bu duruşa göre kullanılır.

Soru 4 · Kanıt

Gormley ve arkadaşlarının çalışmasında tıp öğrencileri sağı soldan ayırmakta ne zaman daha çok zorlandı?

• A) Figüre arkadan baktıklarında
• B) Figür kendilerine dönükken, yani önden görüldüğünde
• C) Figür yatarken
• D) Hiçbir koşulda fark çıkmadı

Cevap: B. Önden görülen bir figürde kişinin sağı bakanın soluna denk gelir; öğrenciler bu görünümde arkadan görünüme göre anlamlı biçimde daha çok zorlandı.