Üç düzlem, üç eksen

Açılış sahnesi

Dengetaşı'nda Can, Elif'ten tek bacağının üstünde yavaşça çömelip kalkmasını istiyor. Telefonunu önce Elif'in tam karşısına koyup bir video çekiyor, sonra telefonu Elif'in yanına taşıyıp aynı hareketi yeniden çektiriyor. Elif sabırsızlanıyor: «Aynı hareket, neden iki kez?»

Can iki videoyu aynı anda değil, sırayla gösteriyor. Önden çekilen videoda Elif'in dizinin içe doğru kaydığı görülüyor, ama ne kadar büküldüğü zor seçiliyor. Yandan çekilen videoda dizin bükülmesi apaçık, içe kayış ise hiç görünmüyor. Aynı hareketin iki ayrı parçası, iki ayrı yüzeyde yaşanıyor; Can'ın ihtiyacı, o yüzeylere bir ad vermek.

Bu derste ne olacak

Önceki ders, bedende iki nokta arasındaki ilişkiyi adlandıran yön terimlerini kurdu. Bu ders hareketin kendisine geçiyor: bedeni kesen üç düşsel yüzeyi, yani düzlemleri, ve bir eklemin dönerken çevresinde döndüğü üç çizgiyi, yani eksenleri tanıtıyor. Bir anatomi ders kitabından düzlemlerin tanımını, bir fizik kitabından dönme ile eksen arasındaki ilişkiyi alacağız. Bir araştırma da önden çekilmiş tek bir videonun dizin hareketini ne ölçüde yakalayabildiğini sınıyor.

Kanıt ne diyor

Sahada

Üç düzlem

Üç düzlem birbirine diktir ve önceki dersteki yön terimleri gibi anatomik duruştaki bedene göre tanımlanır. Bir hareketin düzlemini bulmanın kolay bir yolu, hareket eden parçanın hangi iki yön arasında gidip geldiğine bakmaktır. Kolunu öne kaldırıp indiren biri, kolunu ön ve arka arasında oynatır; hareket, bedeni sağ ve sol diye ayıran düzlemin içinde kalır. Kolunu yana açıp kapayan biri, kolunu iç ve dış arasında oynatır; hareket frontal düzlemdedir. Başını «hayır» der gibi iki yana çeviren biri bir dönme yapar; hareket yatay, transvers düzlemdedir.

Üç eksen

Eklemlerdeki hareketlerin çoğu birer dönmedir: ön kol dirsek çevresinde, uyluk kalça çevresinde döner. Ling ve arkadaşlarının fizik kitabı dönmenin geometrisini açıkça çizer: dönen bir noktanın çizdiği yay bir düzlemde kalır, dönme ekseni ise o düzleme diktir. Bu yüzden her düzlemin bir ekseni vardır ve eksen, düzleme dik olan doğrultudur. Sagital düzlemdeki bir hareket iç-dış eksen çevresinde, frontal düzlemdeki bir hareket ön-arka eksen çevresinde, transvers düzlemdeki bir dönme uzun eksen çevresinde olur. Betts ve arkadaşları da kol ve uyluk kemiğinin kendi uzun eksenleri çevresinde döndüğünü yazar.

Düzlem ve kamera

Açılıştaki iki video, düzlemlerin pratik bir sonucunu gösteriyor. Bir kamera, kendisine dik duran düzlemdeki hareketi en iyi görür: yandan çekilen video sagital düzlemi, önden ya da arkadan çekilen video frontal düzlemi yakalar. Transvers düzlemdeki dönmeler, kamera yukarıdan bakmadıkça iki boyutlu bir görüntüde kolayca kaybolur.

Gri alan

Üç düzlem ve üç eksen bir harita gibidir: gerçek hareketleri çözmek için kullanılır, ama gerçek hareketlerin çoğu tek bir düzleme sığmaz. Nilgün Hanım'ın öğrencisinin yan yan koşusu, Serpil'in ot yolması ve Elif'in tek bacak çömelmesi, aynı anda birden çok düzlemde parçalar taşır. Ölçüm tarafında da belirsizlik var. Jamaludin ve arkadaşlarının çalışmasında önden çekilen videonun geçerliliği koşula göre değişti; bu sonuç yalnız etkin genç kadınlardan ve tek bir hareketten gelir ve başka hareketlere, erkeklere ya da yaşlılara genellenip genellenemeyeceği araştırma sorusudur. Bir başka açık soru, antrenmanın hareketleri her üç düzlemde kapsamasının sonucu değiştirip değiştirmediğidir; bu dersin kaynakları bu soruyu sınamaz, bu yüzden Gökhan'ın tablosundaki boş sütun bir hata olarak okunmamalı. Adlandırmada da tam bir birlik yok: aynı ders kitabı sagital düzlemi «ön-arka hareket düzlemi» diye de anar; okuduğun bir kaynağın düzlemden mi eksenden mi söz ettiğini her seferinde kontrol etmek gerekir.

Senin işinde

Antrenörsen bir programdaki hareketleri düzlemlerine göre sütunlara yaz; bu tablo ne seçtiğini görmeni sağlar, neyin eksik olduğunu kendi başına söylemez. Bir hareketi videoyla izleyeceksen kamerayı görmek istediğin düzleme dik yerleştir: dizin ya da kalçanın ne kadar büküldüğü için yandan, dizin içe ya da dışa kayışı için önden ya da arkadan çek. Transvers düzlemdeki dönmelerin iki boyutlu bir videoda kaybolabileceğini ve Jamaludin'in ekibinin bulduğu gibi önden çekilen bir açının her koşulda üç boyutlu ölçümle uyuşmadığını hatırla; videodaki açıyı kesin bir sayı gibi değil, bir gözlem gibi kaydet. Komut verirken de düzlemi yönle birlikte söyle: «kolunu yana aç» frontal düzlemdir, «kolunu öne kaldır» sagital düzlemdir. Fizyoterapistsen ya da bir sporcuyu kliniğe yönlendiren biriysen, ağrının hangi düzlemdeki harekette başladığını not etmek muayeneye yardımcı olur, ama ağrının nedenini söylemez; ağrı sürüyorsa değerlendirmeyi bir fizyoterapist ya da hekim yapmalı; sporcuyu oraya yönlendir.

Kendin dene

Aklında kalsın

Sagital düzlem bedeni sağ ve sol, frontal düzlem ön ve arka, transvers düzlem üst ve alt parçalara ayırır; her biri anatomik duruştaki bedene göre tanımlanır, odaya göre değil. Bir dönme her zaman düzlemine dik bir eksen çevresinde olur: sagital düzlemdeki hareket iç-dış eksen, frontal düzlemdeki hareket ön-arka eksen, transvers düzlemdeki dönme uzun eksen çevresinde. Bir kamera kendisine dik duran düzlemi en iyi görür; Jamaludin ve arkadaşlarının çalışmasında önden çekilen videodaki diz açısı üç boyutlu ölçümle ancak bazı koşullarda uyuştu. Gerçek hareketlerin çoğu birden çok düzlemi bir arada kullanır.

Sonraki derse köprü

Bu derste hareketleri «öne kaldırmak», «yana açmak», «döndürmek» gibi gündelik sözlerle düzlemlere yerleştirdik. Anatominin bu hareketler için kısa ve kesin adları var ve her ad bir düzleme bağlı. Sonraki ders (M01-D03) Temel eklem hareketleri konusunu açıyor: fleksiyon, ekstansiyon, abdüksiyon, addüksiyon ve rotasyon gibi temel hareketleri ve her birinin hangi düzlemde gerçekleştiğini.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Kolunu yana açıp kapayan birinin hareketi hangi düzlemde ve hangi eksen çevresindedir?

• A) Sagital düzlemde, iç-dış eksen çevresinde
• B) Transvers düzlemde, uzun eksen çevresinde
• C) Frontal düzlemde, ön-arka eksen çevresinde
• D) Frontal düzlemde, iç-dış eksen çevresinde

Cevap: C. Kol iç ile dış arasında gidip gelir, bu frontal düzlemdir; dönme ekseni bu düzleme dik olan ön-arka eksendir.

Soru 2 · Tuzak

Ders kitabı sagital düzlemi «ön-arka hareket düzlemi» diye de anar. Bu düzlemdeki bir hareket hangi eksen çevresinde döner?

• A) İç-dış eksen çevresinde, çünkü eksen düzleme diktir
• B) Ön-arka eksen çevresinde, çünkü düzlemin adı öyle
• C) Uzun eksen çevresinde
• D) Sagital düzlemdeki hareketlerin ekseni yoktur

Cevap: A. Fizik kitabındaki ilkeye göre dönme ekseni hareketin düzlemine diktir; ön ile arka arasında gidip gelen bir hareket yandan yana uzanan eksen çevresinde döner.

Soru 3 · Uygulama

Bir antrenör sporcunun dizinin çömelirken ne kadar büküldüğünü videoyla izlemek istiyor. Kamerayı nereye koymalı?

• A) Sporcunun tam karşısına
• B) Sporcunun yanına, sagital düzleme dik bakacak biçimde
• C) Sporcunun tam arkasına
• D) Kameranın yeri fark etmez

Cevap: B. Dizin bükülmesi sagital düzlemdedir ve bu düzleme dik bakan, yani yandan çeken bir kamera onu en iyi gösterir.

Soru 4 · Kanıt

Jamaludin ve arkadaşlarının çalışmasında önden çekilen videodaki diz açısı için ne bulundu?

• A) Üç boyutlu ölçümle her koşulda tam olarak uyuştu.
• B) Hiçbir koşulda tekrarlanabilir değildi.
• C) Yalnız dizin içe kaçmadığı kişilerde ölçülebildi.
• D) Tekrarlanabilirdi, ama üç boyutlu ölçümle uyuşması derinliğe, bacağa ve dizin içe kaçıp kaçmadığına göre değişti.

Cevap: D. İki boyutlu açı tekrarlanabilir sonuç verdi, ama geçerliliği koşula bağlıydı; yazarlar transvers düzlemdeki hareketlerin iki boyutlu analizde iyi ölçülemediğini düşünür.