Temel eklem hareketleri

Açılış sahnesi

Gökhan, Dengetaşı'nın fizyoterapisti Can'a Nuri Bey için kısa bir not gönderiyor: «Kolunu arkaya atınca omzu zorlanıyor.» Can'ın cevabı birkaç dakika sonra geliyor ve bir soru: «Hangi arkaya? Kolunu dümdüz geriye mi götürüyor, yoksa elini sırtına, kürek kemiğine doğru mu uzatıyor?»

Gökhan salona dönüp Nuri Bey'i yeniden izliyor. Nuri Bey'in zorlandığı hareket, elini sırtını kaşır gibi beline götürmek. Bu, kolun geriye gidişiyle birlikte kendi ekseni çevresinde içe dönmesini de içeriyor. Gökhan'ın «arkaya atmak» dediği şey en az iki ayrı hareketti ve Can'ın hangisini sorduğunu anlaması için ikisinin de bir adı olması gerekiyordu.

Bu derste ne olacak

Önceki ders hareketleri üç düzleme ve üç eksene yerleştirdi, ama onları yalnız gündelik fiillerle anlattı. Bu ders aynı hareketlerin anatomideki adlarını veriyor ve her adı bir düzleme bağlıyor. Kaynak olarak iki açık ders kitabını karşılaştırarak okuyacağız: adların çoğunda anlaşıyorlar, bir tanesinde ise anlamları ayrılıyor ve bu ayrılık sahada da karışıklık yaratıyor.

Kanıt ne diyor

Sahada

Sagital düzlem: bükmek ve açmak

Fleksiyon ve ekstansiyonun en sağlam tanımı açıyla yapılanıdır: bükme açıyı küçültür, açma büyütür. Yöne göre yapılan tanım, «öne giden fleksiyondur», yalnız bazı eklemlerde işe yarar. Betts ve arkadaşlarının kitabı bunu açıkça gösterir: üst uzuvda ve kalçada fleksiyon uzvu öne götürür, dizde ise ayağı arkaya, uyluğun arka yüzüne doğru getirir. İki hareketin adı aynıdır, çünkü eklemdeki açı her seferinde küçülür.

Frontal düzlem: uzaklaştırmak ve yaklaştırmak

Transvers düzlem: döndürmek

Açılıştaki Nuri Bey'in hareketi burada adını buluyor. Elini sırtına götürürken kolu omuzda geriye gidiyor, yani ekstansiyon yapıyor; aynı anda kol kendi uzun ekseni çevresinde dönüyor ve ön yüzü bedene doğru çevriliyor, yani iç rotasyon yapıyor. Betts ve arkadaşlarının tanımında rotasyonu belirleyen, uzvun ön yüzünün nereye döndüğüdür.

Hiperekstansiyon: iki kitap, iki anlam

İki ders kitabı adların çoğunda anlaşır, ama hiperekstansiyonda ayrılır. Clark ve arkadaşlarının biyoloji kitabına göre anatomik duruşun ötesine geçen her ekstansiyon hiperekstansiyondur; boynu geriye atıp yukarı bakmak bunun gündelik bir örneğidir. Betts ve arkadaşlarının anatomi kitabına göre ise hiperekstansiyon, eklemin normal hareket açıklığını aşan, anormal ya da aşırı ve sakatlıkla sonuçlanan bir ekstansiyondur. İlk tanımda olağan bir hareket, ikincisinde bir sakatlık mekanizması.

Gri alan

Hareket adları ortak bir dil sağlar, ama bu dil tam olarak birleşmiş değildir. Bu dersteki iki açık ders kitabı hiperekstansiyonu farklı tanımlar ve sahada aynı kelime bir antrenör için olağan bir eklem açıklığını, bir fizyoterapist için bir sakatlık mekanizmasını anlatabilir. Benzer bir belirsizlik «iç» ve «dış» rotasyon için de vardır: Betts ve arkadaşlarının kitabı «iç» ile «medial», «dış» ile «lateral» rotasyonu eş anlamlı kullanır, ama bu dersin kaynakları farklı mesleklerin bu adları ne ölçüde aynı biçimde kullandığını araştırmaz. Hareket adları tek bir eklemi ve tek bir düzlemi anlatır; gerçek bir hareket, Nuri Bey'in elini sırtına götürmesi gibi, çoğu zaman birden çok eklemde ve düzlemde aynı anda olur ve onu adlarla tarif etmek bir yaklaşımdır. Bu yaklaşımın sahada ne kadar karışıklığı önlediği, örneğin bir antrenörün ve bir fizyoterapistin aynı hareketi aynı adlarla kaydedip kaydetmediği, bu dersin kaynaklarında ölçülmemiş ve belirsiz kalan bir sorudur.

Senin işinde

Antrenörsen bir hareketi bir meslektaşına aktarırken gündelik sözü bırakma, ama yanına adı ekle: «kolunu arkaya atıyor» yerine «omuz ekstansiyonuyla birlikte iç rotasyon». Bükmeyi yöne değil açıya bağla; diz ve kalça fleksiyonunun uzayda zıt yönlere gittiğini hatırla. Kolu yana kaldıran bir hareketi abdüksiyon, öne kaldıranı fleksiyon diye ayır; bir programdaki hareketleri bu adlarla yazmak, önceki dersteki düzlem tablosunu da kendiliğinden doldurur. Hiperekstansiyon kelimesini duyduğunda hangi anlamda kullanıldığını sor; kayıtta kelime yerine hareketi tarif et. Bir danışan ya da sporcu bir harekette ağrı ya da kısıtlılık anlatıyorsa, hareketin adını koymak işin başıdır, nedeni değil; neden için fizyoterapist ya da hekim değerlendirmesi gerekir ve bu ders o değerlendirmenin yerine geçmez. Öğretmensen avuç, dirsek ya da diz gibi görülebilen bir işaretle komut ver: «dirseğin beline yapışık, avucunu çevir» demek, supinasyonu bilmeyen bir çocuğa onu yaptırır.

Kendin dene

Aklında kalsın

Fleksiyon eklemdeki açıyı küçültür, ekstansiyon büyütür; ikisi sagital düzlemdedir ve yönleri ekleme göre değişir: kalçada fleksiyon uyluğu öne götürür, dizde ayağı arkaya getirir. Abdüksiyon uzvu orta çizgiden uzaklaştırır, addüksiyon yaklaştırır; ikisi frontal düzlemdedir. İç ve dış rotasyon kemiğin kendi uzun ekseni çevresinde dönmesidir; supinasyon ve pronasyon ön kolun avucu çeviren dönmesidir. Sirkümdüksiyon bu hareketlerin art arda birleşmesidir. Hiperekstansiyon bir kitapta anatomik duruşun ötesindeki her açma, ötekinde sakatlıkla sonuçlanan aşırı bir açmadır; kelimeyi duyduğunda hangisi olduğunu sor.

Sonraki derse köprü

Dirsek yalnız bükülüp açılabiliyor, omuz ise öne, yana, geriye gidebiliyor, kendi ekseni çevresinde dönebiliyor ve daire çizebiliyor. Bu fark eklemin kendisinden geliyor: her eklemin biçimi, hangi hareketlere izin verdiğini belirliyor. Sonraki ders (M01-D04) Eklem türleri konusunu açıyor: menteşe, top-yuva, eyer ve kayma eklemlerinin hareket olanaklarını ve bir eklemin kararlılığı ile hareketliliği arasındaki dengeyi.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Kalçada fleksiyon uyluğu öne götürür. Dizde fleksiyon ne yapar?

• A) Bacağı öne kaldırır.
• B) Bacağı yana açar.
• C) Ayağı uyluğun arka yüzüne doğru getirir; dizdeki açı küçülür.
• D) Bacağı kendi ekseni çevresinde döndürür.

Cevap: C. Betts ve arkadaşlarına göre diz fleksiyonu ayağı uyluğun arka yüzüne doğru getirir; fleksiyonu belirleyen yön değil, eklemdeki açının küçülmesidir.

Soru 2 · Uygulama

Bir sporcu kolunu yana, omuz hizasına kadar kaldırıyor. Hareketin adı ve düzlemi nedir?

• A) Omuz abdüksiyonu, frontal düzlem
• B) Omuz fleksiyonu, sagital düzlem
• C) Omuz dış rotasyonu, transvers düzlem
• D) Omuz sirkümdüksiyonu, sagital düzlem

Cevap: A. Kolu orta çizgiden yana uzaklaştırmak abdüksiyondur ve frontal, yani koronal düzlemde olur; öne kaldırmak ise fleksiyon olurdu.

Soru 3 · Tuzak

Bir antrenör «sporcunun boynu hiperekstansiyona gidiyor» diyor. Bu cümle ne anlama gelir?

• A) Her zaman bir sakatlık olduğu anlamına gelir.
• B) Kaynağa göre değişir: biyoloji kitabında anatomik duruşun ötesindeki bir açma, anatomi kitabında sakatlıkla sonuçlanan aşırı bir açmadır; hangisinin kastedildiği sorulmalı.
• C) Boynun öne büküldüğü anlamına gelir.
• D) Boynun kendi ekseni çevresinde döndüğü anlamına gelir.

Cevap: B. İki ders kitabı terimi farklı tanımlar; yukarı bakmak birinde hiperekstansiyonun örneği, ötekinde terim yalnız aşırı ve sakatlık getiren açma için kullanılır.

Soru 4 · Kavram

İç rotasyonda ne olur?

• A) Uzuv orta çizgiye doğru yaklaşır.
• B) Eklemdeki açı küçülür.
• C) Uzuv daire çizer.
• D) Kemik kendi uzun ekseni çevresinde döner ve uzvun ön yüzü orta çizgiye doğru çevrilir.

Cevap: D. Rotasyon bir dönmedir; uzvu orta çizgiye yaklaştıran hareket addüksiyon, açıyı küçülten fleksiyon, daire çizen sirkümdüksiyondur.