Odaklanma, açık izleme, şefkat

Açılış sahnesi

Ayşe, Sakarya'da bir psikoloji bölümünde ilk yılını dolduran bir araştırma asistanı. Hocası ona bir hafta sonu işi vermiş: meditasyon üzerine yayımlanmış kırk makalenin yöntem bölümlerini okuyup bir tabloya geçirmek. Tablonun bir sütunu boş duruyor: «uygulama türü».

İlk makale kolay. Katılımcılara nefesin burun deliklerindeki duyumuna dikkat etmeleri, dikkatleri dağılınca fark edip nefese geri dönmeleri söylenmiş. Ayşe yazıyor: odaklanmış dikkat.

İkinci makale de kolay. Katılımcılara belirli bir nesneye odaklanmadan, akla gelen her düşünceyi, duyguyu ve duyumu tepki vermeden izlemeleri söylenmiş. Ayşe yazıyor: açık izleme.

Üçüncü makalede duraksıyor. Katılımcılara önce sevdikleri birine, sonra tanımadıkları birine, sonra bütün canlılara iyi dileklerde bulunmaları söylenmiş. Bu bir nesneye odaklanmak mı? Bir izleme mi? İkisi de değil gibi. Katılımcılar bir şeyi gözlemlemiyor; bir şeyi kuruyor, bir duyguyu besliyor.

Dördüncü makalede bir sürpriz var. Uzun süredir uygulama yapan bir grup «şefkat meditasyonu» yapmış; ama makale bu meditasyonu açık izlemenin bir biçimi olarak sınıflandırmış.

Ayşe sütunun başına bir soru işareti koyuyor. Aynı kelime, «şefkat», iki farklı kutuya düşüyor.

Bu derste ne olacak

Önceki derste meditasyonun tek bir şey değil, bir eğitimler ailesi olduğunu gördük. Bu ders o ailenin araştırmalarda nasıl gruplara ayrıldığını öğretiyor.

Önce bugün en çok kullanılan iki kategoriyi, odaklanmış dikkati ve açık izlemeyi, onları tanımlayan derlemenin kendi ölçütleriyle okuyacağız. Sonra şefkat uygulamalarının bu ikiliye neden tam sığmadığını ve daha yeni bir sınıflamanın onları nereye koyduğunu göreceğiz. Ardından Ayşe'nin dördüncü makalesindeki sürprizi, aynı uygulamanın iki sınıflamada farklı yere düşmesini, açıklayacağız. Son olarak bir çalışmanın hangi türü incelediğini yöntem bölümünden nasıl okuyacağımızı bir yönerge hâline getireceğiz.

Sıfır noktası

Bir sınıflama bir harita: bir alanı daha anlaşılır kılar, ama alanın kendisi değildir. Meditasyon sınıflamaları da öyle. Bu derste göreceğimiz kategoriler, meditasyon uygulamalarını bilişsel süreçlere göre gruplayan bilim insanlarının önerileri; bir geleneğin kendi kategorileri değil.

Bu ders bir uygulamayı öğretmiyor. Odaklanmış dikkat MD02'de, açık izleme ve vipassanā MD03'te, şefkat temelli uygulamalar MD04'te uygulama olarak öğretiliyor. Burada yalnız bir araştırma okurunun bu kategorileri nasıl ayırt edeceği var.

Mekanizma

İki temel kategori

Bugün meditasyon araştırmasında en çok anılan ikilik, bir önceki derste de kullandığımız bir derlemeden geliyor.

Bir kuramsal derleme; [C] olarak okuyoruz. Ayşe'nin ilk iki makalesi bu kartta.

Kartın en işe yarar yanı, iki kategoriyi bir talimat diliyle ayırması. Odaklanmış dikkatte bir nesne var ve bir döngü var: odaklan, fark et, ayrıl, geri dön. Açık izlemede bir nesne yok; bir izleme var, ve izlemenin kendisi yeni bir odak yaratmıyor.

Kartın bir başka ayrıntısı da önemli: yazarlar açık izlemeye genellikle odaklanmış dikkatten geçilerek ulaşıldığını yazıyor. Yani iki kategori birbirinden kesin duvarlarla ayrılmış değil; bir uygulama süreci içinde biri öbürüne dönüşebilir.

Üçüncü bir aile

Ayşe'nin üçüncü makalesi, iyi dilek ve şefkat çalışması, bu ikiliye neden sığmıyor? Çünkü o uygulamada kişi bir nesneyi izlemiyor ya da deneyimi gözlemlemiyor; bir duygu ve bir tutum üretmeye çalışıyor. Bunu adlandıran daha yeni bir sınıflama var.

Bir kuramsal derleme; [C] olarak okuyoruz. Ayşe'nin üçüncü makalesi burada bir yer buluyor: yapıcı aile, ilişki yönelimi.

Bu sınıflama Lutz 2008'in ikiliğini silmiyor, genişletiyor. Odaklanmış dikkat ve açık izleme dikkatsel ailenin içine giriyor; şefkat yapıcı aileye; içgörü ve öz-sorgulama uygulamaları yapı-sökücü aileye. Ölçüt de açık: uygulamanın birincil bilişsel mekanizması. Dikkat süreçlerini mi eğitiyor, içeriği mi değiştiriyor, yoksa deneyimin yapısını mı sorguluyor?

Ayşe'nin sürprizi

Peki Ayşe'nin dördüncü makalesi neden şefkat meditasyonunu açık izleme olarak sınıflamış?

Lutz 2008 derlemesinin kendisi bu sürprizin kaynağını gösteriyor. Derlemenin bir şeklinde, uzun süreli Budist uygulayıcıların yaptığı ve «gönderimsiz şefkat meditasyonu» diye adlandırılan bir uygulama, açık izlemenin bir biçimi olarak sunuluyor. Yani 2008 derlemesinde belirli bir şefkat uygulaması açık izleme kutusuna konmuş; 2015 sınıflamasında ise şefkat ve iyi dilek uygulamaları genel olarak yapıcı aileye.

Bu bir çelişki değil, iki şey gösteriyor. Birincisi, «şefkat meditasyonu» da tek bir şey değil. Belirli kişilere sırayla iyi dilek göndermek ile herhangi bir nesneye yönelmeden şefkatli bir farkındalık hâlinde kalmak aynı talimat değil; ilki bir içeriği kuruyor, ikincisi bir nesnesiz izlemeye yakın duruyor. İkincisi, sınıflamalar zamanla değişiyor. 2008'deki ikilik, 2015'te bir üçlüye genişledi; ve yazarlar bunu kendileri «bir ilk adım» diye niteliyor.

Ayşe için pratik sonuç şu: bir makaleyi uygulamanın adına göre değil, verilen talimata göre sınıflandırmak. «Şefkat» kelimesi bir kutuya işaret etmiyor; talimat işaret ediyor.

Bir makalenin türünü okumak

Müfredat bir çalışmanın hangi türü incelediğini belirlemeyi istiyor. Bunu bir yönergeye dönüştürebiliriz. Bir makalenin yöntem bölümünde katılımcılara verilen talimatı bulun ve üç soru sorun.

Talimat bir nesne seçiyor mu? Nefes, bir ses, bir görüntü, bir sözcük. Seçiyorsa ve katılımcıdan dikkati oraya geri getirmesi isteniyorsa, uygulama büyük olasılıkla odaklanmış dikkat.

Talimat bir nesne seçmeden deneyimin izlenmesini mi istiyor? Gelen her şeyi fark etmek, adlandırmak ya da yalnız izlemek. Öyleyse uygulama büyük olasılıkla açık izleme.

Talimat bir duygu, bir tutum ya da bir düşünce içeriği kurmayı mı istiyor? İyi dilekler, şefkat ifadeleri, bir değeri hatırlamak. Öyleyse uygulama büyük olasılıkla yapıcı ailede.

Ve bir dördüncü soru: talimat bunların birden fazlasını içeriyor mu? Birçok program, örneğin sekiz haftalık bir farkındalık programı, bir oturumda nefese odaklanmayı, bir başka oturumda açık izlemeyi, bir başkasında iyi dileği birleştiriyor. Dahl ve arkadaşlarının uyardığı gibi, birçok uygulama birden fazla ailenin öğelerini taşıyor. Böyle bir programın sonucunu tek bir türe mal etmek mümkün değil.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Bu dersin inceliği, bir sınıflamanın bir kuram olması. Odaklanmış dikkat, açık izleme ve yapıcı aile, gözlemlenmiş doğal türler değil; bilim insanlarının uygulamaları bilişsel mekanizmalarına göre gruplamak için önerdiği kategoriler. Dahl ve arkadaşları bunu açıkça söylüyor: sınıflama birincil mekanizmalara dayanıyor, birçok uygulama birden fazla ailenin öğelerini taşıyor ve sistem bir ilk adım. Bir kategoriyi bir öz gibi kullanmamak gerekiyor.

İkinci incelik, sınıflamanın kaynağı. Lutz ve arkadaşları 2008 derlemesinde kendi kategorilerini hem geleneksel meditasyon metinlerine hem de modern nörobilim kavramlarına dayandırdıklarını yazıyor. Yani bu kategoriler bir geleneğin dilinin bilimsel bir dile çevrilmesi. Bu bölümün gelenek akademilerinde, örneğin MD08'de, aynı uygulamaların kendi geleneklerinin diliyle nasıl anlatıldığını gördük. Bilimsel kategori ile geleneksel kavram aynı uygulamaya farklı açılardan bakıyor.

Üçüncü incelik, «şefkat» gibi kelimelerin taşıdığı belirsizlik. Bir duygu adı bir uygulamanın adı olarak kullanıldığında, o adın altında birbirinden farklı talimatlar toplanabiliyor. Bu yüzden bir araştırma okurunun güvenebileceği tek şey talimatın kendisi. Bir önceki dersin dört sorusundan ilki, «hangi uygulama?», burada daha keskin bir biçim alıyor: «hangi talimat?».

Dördüncü incelik, bu dersin kaynaklarının türü. İki kart da kuramsal derleme; bir uygulamanın etkisini ölçen bir deney değil. Bu yüzden ikisini de [C] olarak okuduk: bir sınıflama önerisi, bir öneri olarak. Bir kategorinin yararlı olup olmadığı, onu kullanan çalışmaların tutarlı ve ayırt edici bulgular üretip üretmediğiyle sınanır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Sınır

Bu ders meditasyon türlerini bir araştırma sınıflaması olarak tanıttı; hiçbir türün sağlık ya da iyi oluş üzerinde bir etkisi olduğunu iddia etmiyor. Bir türün bir başkasından «daha iyi» olduğu sonucu da bu dersten çıkmaz. Meditasyon tıbbi ya da psikolojik tedavinin yerini tutmaz.

Bu türleri uygulamak isteyen okur için uygulama akademileri var: odaklanmış dikkat MD02'de, açık izleme MD03'te, şefkat temelli uygulamalar MD04'te; her birinin kendi güvenlik notlarıyla. Meditasyonun olumsuz etkileri ve güvenliği MD15'te ele alınıyor.

Kendin dene

Kilit özet

Meditasyon araştırmasında en çok anılan iki kategori odaklanmış dikkat ve açık izlemedir; Lutz ve arkadaşları bunları talimat ve süreç düzeyinde tanımlar.

Odaklanmış dikkat seçilmiş bir nesneye odaklanmayı ve dikkat dağılınca fark edip, ayrılıp geri dönmeyi içerir; açık izlemede açık bir nesne yoktur, deneyimin içeriği tepkisizce izlenir.

Dahl ve arkadaşları 2015'te meditasyon tarzlarını birincil bilişsel mekanizmalarına göre dikkatsel, yapıcı ve yapı-sökücü ailelere ayırdı; şefkat ve iyi dilek uygulamaları yapıcı ailede yer alır.

Aynı adlı bir uygulama farklı sınıflamalarda farklı yere düşebilir: 2008 derlemesinde belirli bir şefkat uygulaması açık izlemenin bir biçimi olarak sunulur.

Bir çalışmanın hangi türü incelediği uygulamanın adından değil, yöntem bölümündeki talimattan okunur; birçok program birden fazla türü birleştirir.

Sonraki derse köprü

Lutz ve arkadaşları odaklanmış dikkat uygulamasını anlatırken bir ilerlemeden söz ediyor: acemi uygulayıcı sık sık dikkat dağıtıcılarla uğraşır; ilerledikçe dikkat seçilmiş nesne üzerinde daha kolay ve daha kararlı durur; yazarlar buna kalıcı bir özellik değişimi diyor. Yani bir oturumun içinde olan şey ile yıllar içinde olan şey farklı.

MD13-M01-D03 bu ayrımı açıyor. Oturum sırasındaki geçici değişim, uzun süreli uygulamayla gelen kalıcı özellik farkından ayrılacak ve bir bulgunun hangisine dayandığının çalışma tasarımından nasıl okunacağı gösterilecek.