İçeriğe geç

MD15-M01-D02

Terimler: zorluk, olumsuz etki, zarar

Geçici zorlayıcı deneyimi, işlevi bozan olumsuz etkiden ve kalıcı zarardan süre, şiddet ve işlev ölçütleriyle ayırt eder.

Meditasyon Bölümü — Zorlayıcı Deneyimler ve Meditasyon Güvenliği Akademisi — MD15-M01, Meditasyonun gölgesi: çerçeve · 2.628 kelime · ≈ 12 dk okuma · 18 dk dinleme

Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.

Bir deneyim üç eksende tartılır: değerlik (hoş mu, değil mi), işleve etki (gündelik hayatı etkiledi mi) ve süre. Bu eksenler birbirinden bağımsızdır; tek bir evet-hayır sorusu onları tek bir noktaya sıkıştırır.

Britton ve arkadaşlarının tanımlarına dayanan merdiven dört basamaklıdır: yan etki (amaçlanmamış her etki), zorlayıcı deneyim (değerliği olumsuz ama geçici), olumsuz etki (işlevi olumsuz etkileyen) ve kalıcı zarar (işlevi olumsuz etkileyen ve belirli bir süreyi aşan).

Aynı çalışmada katılımcıların %83'ü bir yan etki, %58'i değerliği olumsuz bir deneyim, %37'si işlevi olumsuz etkileyen bir deneyim bildirir; kalıcı kötü etkiler eşiğe göre %14,1, %9,0 ve %6,4'tür. Bu oranlar başka psikolojik tedavilerde bildirilen oranlara benzer.

Süre tek başına yetmez: farklı belirtiler için klinik önem eşikleri farklıdır ve intihar düşüncesi, varsanılar ve sanrılar gibi bazı işaretler süreden bağımsız olarak müdahale gerektirir. Bağlam da önemlidir: aynı kısa deneyim araba kullanırken tehlikeli olabilir.

Açık uçlu sorular yan etkileri yaklaşık %70 eksik yakalar; bir çalışmadaki «zarar» oranı, eşiğin neye göre konduğuna bağlıdır.

Açılış sahnesi

Mert otuz altı yaşında, Kayseri'de bir devlet hastanesinin acil servisinde hemşire. Hastanenin çalışanlara açtığı sekiz haftalık farkındalık kursunun son haftasında katılımcılara bir değerlendirme formu dağıtılıyor. Formun sonunda tek bir soru var: «Kurs süresince bir yan etki yaşadınız mı? Evet / Hayır.»

Mert kalemi kâğıdın üstünde tutuyor. Üçüncü haftada beden taraması sırasında kalbi hızlanmış, birkaç dakika sonra geçmişti. Beşinci haftadan sonra iki hafta kadar gece yarısı uyanıp sabaha kadar uyuyamamış, bir nöbette yorgunluktan bir ilacın dozunu iki kez kontrol etmek zorunda kalmıştı. Bir de oturumların ardından gelen tuhaf bir sakinlik vardı; hoşuna gitmişti ama beklemediği bir şeydi.

Hangisi «yan etki»? Hepsi mi, hiçbiri mi? Mert «Hayır» kutusunu işaretliyor, sonra silip «Evet» yazıyor, sonra formun kenarına küçük harflerle not düşüyor: «Hangisini kastediyorsunuz?»

Bu derste ne olacak

Mert'in formu, kelimenin genişliğinin kendisinin bir görünmezlik kaynağı olduğunu gösteriyor: tek bir evet-hayır sorusu, bir dakikalık çarpıntıyı, iki haftalık uykusuzluğu ve hoşa giden bir sakinliği aynı kutuya koyuyor.

Bu ders o kutuyu açıyor. Önce bir deneyimi tartmanın üç eksenini kuracağız: değerlik, işleve etki ve süre. Sonra bu eksenlerle bir merdiven çıkacağız: yan etki, zorlayıcı deneyim, olumsuz etki ve kalıcı zarar. Ardından bu merdiveni bir araştırmanın sayılarıyla dolduracağız ve aynı merdivenin her basamağında kaç kişinin durduğunu göreceğiz. Son olarak sürenin neden tek başına yetmediğini ve bazı işaretlerin süresine bakılmadan neden ciddiye alındığını söyleyeceğiz.

Sıfır noktası

Çatı akademinin güvenlik bilimi dersinde istenmeyen olay ile yan etkiyi ayırmış ve kötüleşmeyi tanımlamıştık: istenmeyen olay program süresince ortaya çıkan her olumsuz gelişmedir, yan etki ise onlardan müdahaleye bağlanabilenlerdir. Bu ders o ayrımı alıp ona üç eksen ekliyor; çatının kavramlarını tekrar etmeden, bir uygulayıcının yaşadığını sıralamaya yarayan bir dil kuruyor.

Bu derste kullandığımız Türkçe adlar, okuduğumuz araştırmanın İngilizce terimlerine dayanan bir öğretim düzeni. Her terimin yanında araştırmanın kendi kısaltmasını veriyoruz.

Tanımları başka kaynaklardan aktaran eleştirel bir derleme; [B] olarak okuyoruz. Bu kart, merdivenin bir boyutunu daha ekliyor: bir deneyim yeni bir belirti de olabilir, var olan bir sorunun ağırlaşması ya da geri dönüşü de.

Mekanizma

Üç eksen

Bir deneyimi tartmak için üç soru soruyoruz. Hoş muydu, değil miydi? Hayatı sürdürmeyi etkiledi mi? Ne kadar sürdü?

Bu üç soru birbirinden bağımsız. Hoş olmayan bir deneyim işlevi hiç etkilemeyebilir: bir oturumda ortaya çıkan ve oturum bitince geçen bir huzursuzluk gibi. Hoş bir deneyim işlevi bozabilir: Mert'in sakinliği, bir nöbette dikkatini dağıtacak kadar derin olsaydı, hoş ama sorunlu olurdu. Kısa bir deneyim tehlikeli olabilir: birkaç dakikalık bir kopukluk araba kullanırken yaşanırsa. Uzun bir deneyim zararsız olabilir: haftalarca süren hafif bir uyku değişikliği işlevi bozmuyorsa.

Tek bir evet-hayır sorusu bu üç ekseni tek bir noktaya sıkıştırır. Merdiven ise onları sırayla açar.

Merdiven

Bağımsız değerlendiricinin yapılandırılmış görüşmesine dayanan, tek bir programın üç çeşitlemesinde yürütülmüş bir çalışma; [B] olarak okuyoruz.

Merdiveni bu çalışmanın basamaklarıyla kuralım.

Birinci basamak: yan etki. Amaçlanmamış her etki. Mert'in sakinliği de, çarpıntısı da, uykusuzluğu da bu basamakta. Burada hoş ya da hoş olmayan ayrımı henüz yapılmadı.

İkinci basamak: zorlayıcı deneyim. Değerliği olumsuz, ama işlevi bozmayan, geçip giden bir deneyim. Mert'in üçüncü haftadaki çarpıntısı. Çalışma bunu «geçici sıkıntı» diye adlandırıyor ve yazarlar bu tür deneyimlerin programlarda beklenmesi gerektiğini yazıyor.

Üçüncü basamak: olumsuz etki. İşlevi olumsuz etkileyen deneyim. Mert'in iki haftalık uykusuzluğu, bir nöbette iş yapışını etkilediği için burada.

Dördüncü basamak: kalıcı zarar. İşlevi olumsuz etkileyen ve belirli bir süreyi aşan deneyim. Çalışma bu süreyi üç ayrı eşikle ölçüyor: bir günden, bir haftadan ve bir aydan uzun. Mert'in uykusuzluğu bir haftayı aştığı için bu basamağın alt eşiklerine dokunuyor.

Basamaklarda kaç kişi var?

Çalışmanın sayıları merdiveni dolduruyor. Katılımcıların %83'ü birinci basamakta: en az bir yan etki. Değerliği olumsuz bir deneyim yaşayanlar %58. İşlevi olumsuz etkilenenler %37. İşlevi olumsuz etkilenen ve bunun bir günden uzun sürdüğü kişiler %14,1; bir haftadan uzun sürenler %9,0; bir aydan uzun sürenler ya da görüşme anında hâlâ sürenler %6,4.

Merdiven yukarı çıktıkça daralıyor. Bir oturumda bir şeyler hisseden çok kişi var; o deneyimin hayatına haftalarca dokunduğu kişi ise çok daha az. İki sayı da gerçek ve ikisinin de anlamı farklı. «Katılımcıların %83'ü yan etki yaşadı» cümlesi ile «katılımcıların %6'sında bir aydan uzun süren bir zarar oldu» cümlesi aynı çalışmadan çıkıyor; ama ikisinden yalnız birini aktaran bir haber, okura iki ayrı yanlış resim verebilir.

Yazarlar kalıcı kötü etki oranlarını psikoterapide bildirilen oranlarla karşılaştırıyor: psikoterapide de benzer oranlarda, %3–14 arasında, kalıcı kötü etkiler bildirilmiş. Sonuçları, tanımlardaki belirsizliğe rağmen, programlardaki oranların başka psikolojik tedavilere benzediği yönünde.

Sürenin sınırı

Süre, ciddiyetin sık kullanılan bir göstergesi. Ama Britton ve arkadaşları sürenin tek başına yetmediğini iki yoldan gösteriyor.

Birincisi, farklı belirtilerin klinik olarak önemli sayılması için farklı süreler gerekiyor. Yazarlar Amerikan Psikiyatri Birliği'nin tanı el kitabından örnekler veriyor: akut stres bozukluğu için üç gün, mani için dört gün, depresyon için iki hafta, travma sonrası stres bozukluğu için bir ay. Tek bir «bir hafta» eşiği bunların hepsine aynı biçimde uymaz.

İkincisi, bazı belirtiler süresine bakılmadan müdahale gerektirir. Yazarlar intihar düşüncesini, varsanıları ve sanrıları, kendine ya da başkalarına yönelik risk nedeniyle süreden bağımsız olarak müdahale gerektiren belirtiler arasında sayıyor. Çalışmada bir günden kısa süren olumsuz etkiler kalıcı kötü etki sayılmamış, ama yazarlar bazı kısa etkilerin yine de önemli olduğunu not ediyor: en az üç katılımcı araba kullanmayı etkileyen olumsuz etkiler bildirmiş.

Bu yüzden merdiven bir sınıflama aracı; bir tehlike ölçeği değil. En alt basamakta duran bir deneyim, belirli bir bağlamda acil olabilir. Acil işaretlerin tam listesi bu modülü kapatan derste. ## Örneklerden okuma

Mert'in formu

Ölçüm yöntemi

Basamaklar arası geçiş

Kısa vakalar

Usta katmanı

Merdivenin bir tuzağı var: basamakları bir ilerleme gibi okumak. Bir deneyim ikinci basamakta başlayıp dördüncüye çıkmayabilir; doğrudan dördüncüde başlayabilir ya da hiç yükselmeyebilir. Basamaklar bir yolculuğun durakları değil, bir deneyimin aynı anda üç eksende aldığı değerlerin bir özeti.

İkinci tuzak, «zarar» kelimesinin yükü. Britton ve arkadaşları «kalıcı kötü etki» terimini tırnak içinde kullanıyor ve eşiği üç ayrı biçimde tanımlıyor. Bu derste bu basamağa «zarar» dedik, çünkü işlevi olumsuz etkileyen ve süren bir etki, gündelik dilde zararın en yakın karşılığı. Ama bir okurun bir çalışmadaki «zarar» oranını okurken, o çalışmanın eşiği neye göre koyduğunu sorması gerekir: bir gün mü, bir hafta mı, bir ay mı? Aynı veriden %14 de, %6 da çıkabiliyor.

Üçüncüsü, nedensellik. Çalışma her deneyim için meditasyonla nedensel bağı ayrıca soruyor ve yazarlar nedensel ilişkilendirmeyi altı ayrı yoldan değerlendirdiklerini yazıyor. Yaşanan her zorluk meditasyondan kaynaklanmayabilir: bir hemşirenin uykusuzluğunda nöbet düzeni de, ailevi bir sıkıntı da rol oynayabilir. Merdiven bir deneyimi sıralar; o deneyimin nedenini tek başına belirlemez.

Son olarak karşılaştırma. Yazarların psikoterapiyle karşılaştırması iki yönde okunabilir. Bir yönden, meditasyonun olağanüstü riskli olmadığını gösterir: benzer oranlar başka psikolojik tedavilerde de var. Öbür yönden, meditasyonun «risksiz bir gevşeme yolu» olmadığını gösterir: bir psikolojik tedavi kadar ciddiye alınmayı, izlenmeyi ve öğretmenin bu olasılıkları bilmesini gerektirir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Yaygın yanlışYaygın kanı — «Yan etki, her zaman kötü bir şeydir.» Britton ve arkadaşları meditasyonla ilişkili yan etkiyi amaçlanmamış bütün etkiler olarak tanımlar; bu etkiler hoş, nötr ya da hoş olmayan olabilir.
Doğrusu

Olumsuz etki, bunların değerliği ya da işleve etkisi olumsuz olanlarıdır.

Güvenlik notu

Bir uygulamadan sonra yaşadığınız bir deneyimi tartarken üç soruyu kendinize sorun: hoş muydu, gündelik işlerimi etkiledi mi, ne kadar sürdü? İşlerinizi, uykunuzu ya da ilişkilerinizi etkileyen ve günler boyunca süren bir deneyimi bir eğitmenle ve bir hekimle konuşun; bir forma tek bir kutuyla sığdırmayın.

Süreye bakılmayacak işaretler de var. Kendinize zarar vermeyi düşünüyorsanız, başkalarının duymadığı sesler duyuyor ya da başkalarının görmediği şeyler görüyorsanız, ya da araba kullanmak gibi dikkat gerektiren bir işte kendinizi kopuk hissediyorsanız, deneyim ne kadar kısa olursa olsun durun ve yardım isteyin. Böyle bir an acilse 112'ye ulaşın ya da sizi en yakın acil servise götürmesini birinden isteyin.

Sınır

Bu ders bir deneyimi sıralamanın dilini kurdu; bir deneyime tanı koymuyor. Meditasyon tedavinin yerini tutmaz; bir deneyimin klinik bir sorun olup olmadığına sizi muayene eden hekim karar verir. Merdivendeki basamaklar bir tanı ölçütü değil, bir okuma aracıdır.

Merdivendeki oranlar tek bir çalışmaya, farkındalık temelli bilişsel terapinin üç çeşitlemesini alan 96 kişiye aittir. Başka programlarda, başka gruplarda ve başka ölçüm yöntemleriyle oranlar değişebilir; farklı çalışmaların oranlarını yan yana koymanın tuzakları ikinci modülde.

Kendin dene

Kilit özet

Bir deneyim üç eksende tartılır: değerlik (hoş mu, değil mi), işleve etki (gündelik hayatı etkiledi mi) ve süre. Bu eksenler birbirinden bağımsızdır; tek bir evet-hayır sorusu onları tek bir noktaya sıkıştırır.

Britton ve arkadaşlarının tanımlarına dayanan merdiven dört basamaklıdır: yan etki (amaçlanmamış her etki), zorlayıcı deneyim (değerliği olumsuz ama geçici), olumsuz etki (işlevi olumsuz etkileyen) ve kalıcı zarar (işlevi olumsuz etkileyen ve belirli bir süreyi aşan).

Aynı çalışmada katılımcıların %83'ü bir yan etki, %58'i değerliği olumsuz bir deneyim, %37'si işlevi olumsuz etkileyen bir deneyim bildirir; kalıcı kötü etkiler eşiğe göre %14,1, %9,0 ve %6,4'tür. Bu oranlar başka psikolojik tedavilerde bildirilen oranlara benzer.

Süre tek başına yetmez: farklı belirtiler için klinik önem eşikleri farklıdır ve intihar düşüncesi, varsanılar ve sanrılar gibi bazı işaretler süreden bağımsız olarak müdahale gerektirir. Bağlam da önemlidir: aynı kısa deneyim araba kullanırken tehlikeli olabilir.

Açık uçlu sorular yan etkileri yaklaşık %70 eksik yakalar; bir çalışmadaki «zarar» oranı, eşiğin neye göre konduğuna bağlıdır.

Sonraki derse köprü

Britton ve arkadaşlarının çalışmasında bir ayrıntı daha var: Budist meditasyon uygulayıcılarıyla yapılmış önceki çalışmanın deneyim kategorilerinin %80'i, sekiz haftalık bu programlarda da ortaya çıktı. Yani geleneklerin içinde uygulayanların anlattığı deneyimlerin çoğu, bir hastane kursunun katılımcılarında da görülüyor.

Gelenekler bu deneyimlere kendi adlarını vermiş. «Geleneklerin zorluk haritaları» dersi, farklı geleneklerin uygulama sırasındaki zorlukları nasıl adlandırdığını betimleyecek ve bir gelenek adının, bu derste kurduğumuz merdivenin ve bir klinik değerlendirmenin yerini neden tutmadığını açıklayacak.

Anlamadığın bir yer mi var?

Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.

Bu sayfa hakkında ne düşünüyorsun?