İçeriğe geç

M01-D01

Mimarlar neden yazar

Mimarların kuram yazma nedenlerini (gerekçelendirme, öğretme, ikna etme, savunma) örneklerle açıklar.

Mimarlık Kuramı ve Eleştirisi Akademisi — M01, Kuram neden · 2.155 kelime · 8 örnek durum · 4 kanıt kartı · ≈ 10 dk okuma · 14 dk dinleme

Dayanak: Belgelenmiş olgu: Vitruvius, «On Kitap», çev. Morgan (1914), I. Kitap Önsöz ve 1. bölüm, VI. Kitap Önsöz; Usta görüşü: Wright, «In the Cause of Architecture» (1908)

Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.

Mimarlar yapı yaptıkları kadar yazarlar da. Vitruvius kitabını bir hamiye, yapıları kendisi değerlendirebilsin diye kurallar sunmak için yazdı. Bilgiyi uygulama ve kuram diye ayırdı, kuramı uygulamayı açıklama yeteneği saydı ve yazmayı mimarın işinin içine koydu. VI. Kitapta kendi adını ve mesleğini savundu. Wright 1908'de kendi yapılarını gerekçelendirmek, bir kuşkuya karşı ikna etmek ve bir okul kurmak için yazdı. Bir kuram metninin ilk sorusu: kime yazılmış ve ne yapmak istiyor?

Açılış sahnesi

Kestane Köyü İlkokulu'nun yeni planı bitti. Paftalar masada, maket köşede. Bakanlıktan bir yazı geliyor: projeye bir «açıklama raporu» eklenmesi isteniyor. Selim homurdanıyor. «Çizim her şeyi söylüyor zaten. Neden bir de yazı yazıyoruz?» Nazife Öğretmen paftalara bakıyor ve gülümsüyor. «Ben bu çizimleri okuyamıyorum. Velilere de okutamam. Bana bu sınıfın neden böyle olduğunu anlatın, ben de onlara anlatayım.» Emre bir taslak yazmaya başlıyor, ilk cümlesi «Proje çağdaş eğitim anlayışına uygun olarak tasarlanmıştır» oluyor. Ilgın taslağı okuyup kenara koyuyor. «Bu cümle hiçbir şey söylemiyor. Kime yazıyoruz, neden yazıyoruz, önce onu bilelim.» Ahu rampanın neden oraya konduğunu bir velinin anlayacağı dille yazması gerektiğini söylüyor. Feyza Hanım çantasından iki bin yıllık bir kitabın çevirisini çıkarıyor. «Bu soruyu ilk soranlardan biri bir Romalıydı. Bir imparatora yazıyordu.»

Bu derste ne olacak

Bu akademinin ilk dersi. Mimarlar yapı yapar, ama iki bin yıldır yazarlar da. Bu derste bir soruya cevap arıyoruz: neden? Önce genellikle bugüne tam olarak kalmış en eski mimarlık kitabı olarak anılan Vitruvius'un «Mimarlık Üzerine On Kitap»ının önsözünü okuyacağız: kitabını kime, ne umarak yazdığını. Sonra aynı kitabın ilk bölümünde mimarın eğitimini nasıl tanımladığına bakacağız. Ardından yazarın kendi mesleğini ve adını nasıl savunduğunu göreceğiz. Son olarak 1908'de bir Amerikan mimarının kendi yapılarını gerekçelendirmek için yazdığı bir makaleye geçeceğiz. Ders sonunda bir mimarın yazmasının dört nedenini ayırabileceksin: gerekçelendirmek, öğretmek, ikna etmek, savunmak.

Kanıt ne diyor

Programın gösterdiği usta kaynağı, Kruft'un mimarlık kuramı tarihini bu ders için okumadık. Birincil metin olarak Vitruvius'un kitabını Morris Hicky Morgan'ın 1914'te yayımlanan İngilizce çevirisinden okuyoruz. Bu çeviri kamu malıdır ve tam metni açık bir dijital kütüphanede bulunuyor. Latince aslını okumadık. İkinci birincil metin Frank Lloyd Wright'ın Mart 1908'de The Architectural Record dergisinde yayımlanan «In the Cause of Architecture» makalesidir, o da ABD'de kamu malıdır. Türkçe çeviriler bizim.

Önsözden başla. Vitruvius bir hamiye yazıyor. Kitabın ilk cümleleri bir övgü, sonra bir minnet, sonra bir sunuş. Ama sunuşun içinde bir iddia var: imparator bu kitaptaki kuralları bilirse yapıların niteliğini kendisi yargılayabilir. Yani yazmak, bir iktidara yapıları değerlendirmenin ölçütlerini vermek. Açılış sahnesindeki bakanlığın istediği açıklama raporu da benzer bir iş görüyor: projeyi onaylayacak kişiye bir değerlendirme ölçütü sunuyor. Bu, bir mimarın yazmasının ilk nedeni: gerekçelendirmek, yani bir kararın neden doğru olduğunu ona karar verecek kişiye açıklamak.

Sonra eğitime bak. Vitruvius bilgiyi uygulama ve kuram diye ikiye ayırıyor ve ikisini birlikte istiyor. Yalnız el becerisi saygınlık getirmiyor, yalnız kuram gölgeyi kovalıyor. Kuram burada, bir yapının neden öyle yapıldığını açıklama ve gösterme yeteneği. Bu tanım, Selim'in açılıştaki itirazına bir cevap: çizim bir şeyi gösterir, ama onun neden öyle olduğunu açıklamak başka bir yetenek ister. Vitruvius'un mimarın eğitimli olmasının ilk nedeni olarak yazdığı incelemelerin kalıcılığını sayması da dikkat çekici. Ona göre yazmak mimarın işinin dışında değil, içinde. Bu ikinci neden: öğretmek, yani bilgiyi sonrakilere aktarmak.

Savunmaya bak. VI. Kitabın önsözü bir kişisel şikâyet gibi okunuyor: öteki mimarlar iş peşinde koşuyor, ben koşmadım, bu yüzden tanınmadım, ama bu kitapla gelecek kuşaklara tanınacağım. Aynı önsözde mesleği eğitimsizlerin üstlenmesinden yakınıyor. Yani yazmak, bir mesleğin sınırını çizmenin ve bir adı korumanın da aracı. Ama bu savunmanın bir sınıf anlayışı da var: Vitruvius iyi aileden gelen mimarlara güvenmenin eskilerin geleneği olduğunu söylüyor. Bu cümleyi bugün bir ölçüt olarak alamayız. Bir kuram metnini okurken, yazarın neyi savunduğunu ve kimi dışarıda bıraktığını birlikte görmek gerekiyor. Bu üçüncü neden: savunmak.

Wright'a geç. 1908'de Wright kendi yapılarının fotoğraflarıyla birlikte bir makale yayımlıyor ve on dört yıl önce yazdığı önermeleri yeniden basıyor. Gerekçesi açık: bu ideallerin yapılarda somutlaştığını göstermek. Makalenin başında da bir kuşkuya karşı yazdığını söylüyor: doğaya dönen bir mimara kuşkuyla bakılır. Ve Vitruvius'u adıyla anıp onun başarısız olduğu yeri gösteriyor. Yani iki bin yıl sonra bir mimar, ilk mimarlık kitabının otoritesine karşı yazıyor. Bu dördüncü neden: ikna etmek, yani okuru kendi görüşüne kazanmak. Wright'ın atölyesini «küçük üniversitemiz» diye anması da öğretme nedeninin bir başka biçimi.

Dört nedeni ayırmak kolay değil. Vitruvius'un önsözü hem bir gerekçelendirme hem bir minnet hem bir iş isteği gibi okunabilir. Wright'ın makalesi hem bir savunma hem bir reklam hem bir okul ilanı. Bu akademinin bütün derslerinde bir metni okurken ilk soracağımız soru bu olacak: bu metin kime yazılmış ve ne yapmak istiyor?

Sahada

Ilgın ekibe açıklama raporunu dört ayrı okur için yazmayı öneriyor: bakanlık, veliler, öğretmenler ve ileride okulu onaracak biri. Selim jüri için bir tasarım metni yazıyor. Emre ilk taslağı yeniden yazıyor. Ahu erişim kararlarını açıklıyor. Feyza Hanım okulun eski binasının belgelerini topluyor. Nazife Öğretmen her taslağı bir veli gözüyle okuyor.

Gri alan

Bir mimarın neden yazdığını metnin kendisinden okumak her zaman güvenilir değil. Vitruvius'un önsözündeki övgüler bir dönemin yazım geleneğine ait olabilir ve gerçek nedenini gizleyebilir. Wright'ın makalesi bir derginin sayfalarında, kendi yapılarının fotoğraflarıyla birlikte yayımlandı; bir kuram metni mi, bir tanıtım metni mi olduğu net değil. Dört nedeni, gerekçelendirmeyi, öğretmeyi, ikna etmeyi ve savunmayı ayırmak bir okuma aracıdır, metinlerin kendisinde bu ayrım bu kadar keskin değildir. Vitruvius'un metnini bir İngilizce çeviriden okuduk ve çeviri bir yorumdur. Latince aslının bazı kelimelerinin, özellikle «kuram» diye çevrilen kelimenin, nasıl anlaşılması gerektiği üzerine bir tartışma olduğunu bu derste araştırmadık. Kruft'un bu dört nedeni nasıl ele aldığını da okumadık.

Yaygın yanlış«Mimarlar yalnız çizer, yazmak mimarın işi değildir.»
Doğrusu

Vitruvius mimarın eğitimli olmasının ilk nedenini yazdığı incelemelerde kalıcı bir anı bırakmak olarak sayar ve kuramı uygulamayı açıklama yeteneği olarak tanımlar.

Yaygın yanlış«Bir mimarlık kuramı metni tarafsızdır, yalnız bilgi aktarır.»
Doğrusu

Vitruvius kitabını bir hamiye sunar ve kendi adını savunur, Wright kendi yapılarını gerekçelendirir ve bir kuşkuya karşı yazar.

Yaygın yanlış«Eski bir kuram metnindeki her ölçüt bugün de geçerlidir.»
Doğrusu

Vitruvius'un iyi aileden gelen mimarlara güvenilmesi gerektiği düşüncesi kendi döneminin sınıf anlayışını taşır ve bugün bir ölçüt olarak alınamaz.

Senin işinde

Bir proje için yazı yazmadan önce kime yazdığını ve neden yazdığını bir satırla not et: onaylayacak bir kuruma mı, kullanacak insanlara mı, sorgulayacak bir jüriye mi, yıllar sonra onaracak birine mi? Her okur için ayrı bir bölüm ya da ayrı bir metin hazırla. Boş cümleleri, «çağdaş», «işlevsel», «estetik» gibi hiçbir kararı açıklamayan kelimeleri ayıkla ve her iddianın yanına bir karar ve bir neden koy. Teknik olmayan okurlar için yazdığında taslağı onlardan birine okut ve anlamadığı kelimeleri değiştir. Bir eleştiriye cevap verirken kendini savunmak yerine kararın nasıl verildiğini, hangi seçeneklerin denendiğini ve neden bırakıldığını yaz. Erişilebilirlik kararlarını bir yönetmelik maddesiyle değil, bir kullanıcının deneyimiyle gerekçelendir. Gelecekte yapıyı onaracak biri için malzemeleri, detayları ve bakım takvimini kayda geçir. Bir kuram metnini okurken de aynı soruları sor: bu metin kime yazılmış, ne istiyor, kimi dışarıda bırakıyor? Metnin sonuna katkı verenleri adlarıyla yaz.

Kendin dene

Aklında kalsın

Mimarlar yapı yaptıkları kadar yazarlar da. Vitruvius kitabını bir hamiye, yapıları kendisi değerlendirebilsin diye kurallar sunmak için yazdı. Bilgiyi uygulama ve kuram diye ayırdı, kuramı uygulamayı açıklama yeteneği saydı ve yazmayı mimarın işinin içine koydu. VI. Kitapta kendi adını ve mesleğini savundu. Wright 1908'de kendi yapılarını gerekçelendirmek, bir kuşkuya karşı ikna etmek ve bir okul kurmak için yazdı. Bir kuram metninin ilk sorusu: kime yazılmış ve ne yapmak istiyor?

Sonraki derse köprü

Bu derste bir mimarın neden yazdığını sorduk. M01-D02 yazılan metinleri türlerine ayırıyor: kuram, manifesto, eleştiri ve tarih metinlerinin amaç ve dil bakımından nasıl ayrıldığını gösteriyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Vitruvius'un tanımına göre ustalığın ürünlerini oran ilkelerine göre gösterebilme ve açıklayabilme yeteneğine ne denir?

  • A) Uygulama.
  • B) Kuram.
  • C) Hami.
  • D) Gerekçe raporu.

Cevap: B. Vitruvius bilgiyi uygulamanın ve kuramın çocuğu sayar. Uygulama elle yapılan düzenli iştir, kuram onu açıklama yeteneğidir.

Soru 2 · Kanıt

Vitruvius önsözde kitabını hangi amaçla imparatora sunduğunu söyler?

  • A) Yalnız para kazanmak için.
  • B) İmparatora savaş makinelerini öğretmek için.
  • C) İmparatorun var olan ve yapılacak yapıların niteliğini kendisi bilebilmesi için belirli kurallar hazırladığını söyler.
  • D) İmparatorun sarayını tasarlamak için.

Cevap: C. Vitruvius imparatorun çok yapı yaptığını ve yapacağını gördüğü için yazdığını belirtir. Kitap bir hamiye değerlendirme ölçütleri sunar.

Soru 3 · Senaryo

Bakanlık bir okul projesi için açıklama raporu istiyor ve ekipteki genç mimar raporu «Proje çağdaş eğitim anlayışına uygun olarak tasarlanmıştır» diye başlatıyor. Ne önerirsin?

  • A) Cümleyi bırakır, raporu kısa tutarım.
  • B) Raporu yazmayı reddederim.
  • C) Raporu yalnız teknik terimlerle yazarım.
  • D) Raporu okurlarına göre bölümlere ayırır, her bölümde boş cümleleri somut bir karar ve onun nedeniyle değiştiririm.

Cevap: D. Bir gerekçe raporu kararları ona karar verecek ve onu kullanacak kişilere açıklamalıdır. Hiçbir kararı açıklamayan bir cümle gerekçelendirmez.

Soru 4 · Tuzak

Biri diyor ki: «Vitruvius eski ve saygın bir yazar, bu yüzden kitabındaki her ölçüt bugün de geçerlidir.» Sorun nerede?

  • A) Vitruvius iyi aileden gelen mimarlara güvenilmesi gerektiğini söyler ve bu düşünce kendi döneminin sınıf anlayışını taşır, bir kuram metni kendi bağlamıyla okunmalıdır.
  • B) Sorun yok, eski metinler her zaman doğrudur.
  • C) Vitruvius hiç kitap yazmamıştır.
  • D) Vitruvius'un kitabı yalnız savaş makineleri üzerinedir.

Cevap: A. Bir kuram metninin otoritesi, onun her ölçütünü bugüne taşımamız için yeterli değildir. Metnin neyi savunduğunu ve kimi dışarıda bıraktığını okumak gerekir.

Anlamadığın bir yer mi var?

Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.

Bu sayfa hakkında ne düşünüyorsun?