M01-D02
Kuram, manifesto, eleştiri
Kuram, manifesto, eleştiri ve tarih metinlerini amaç ve dil bakımından ayırır.
Mimarlık Kuramı ve Eleştirisi Akademisi — M01, Kuram neden · 2.098 kelime · 8 örnek durum · 4 kanıt kartı · ≈ 10 dk okuma · 14 dk dinleme
Dayanak: Belgelenmiş olgu: Vitruvius, çev. Morgan (1914); Van Doesburg (1924); Schuyler, «American Architecture» (1892); Fletcher, «A History of Architecture» (1896; 5. baskı 1905)
Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
Mimarlık üzerine yazılan metinler dört türe ayrılabilir. Kuram, Vitruvius'taki gibi bir bilgi alanının ilkelerini nedenleriyle kurar. Manifesto, Van Doesburg'daki gibi bir hareketi kısa ve kesin bir dille ilan eder. Eleştiri, Schuyler'in Brooklyn Köprüsü yazısındaki gibi bir yapıyı betimler, karşılaştırır ve bir ölçüte göre yargılar. Tarih, Fletcher'daki gibi yapıları bir zamana yerleştirir ve bir yönteme göre sıralar. Sınırlar geçirgendir, ama türü bilmek metinden ne bekleyeceğini söyler.
Açılış sahnesi
Kestane Köyü İlkokulu açıldıktan bir ay sonra ofisin masasında dört metin birikmiş. Birincisi Ilgın'ın bakanlığa gönderdiği, kararları tek tek açıklayan rapor. İkincisi Selim'in okuldaki öğrenci sergisi için yazdığı ve «Artık tek tip okul yok!» diye başlayan bir bildiri. Üçüncüsü bir yerel gazetede çıkan bir yazı: yazar okulun sınıflarını övüyor, ama çatısının köyün öteki evleriyle konuşmadığını söylüyor. Dördüncüsü Feyza Hanım'ın hazırladığı, köydeki eski okul binasının 1950'lerden bu yana geçirdiği değişiklikleri anlatan bir dosya. Nazife Öğretmen dördünü de okumuş. «Hepsi aynı okuldan söz ediyor» diyor, «ama hiçbiri aynı şeyi yapmıyor.» Selim kendi metnini savunuyor. Emre gazete yazısına içerlemiş. Ahu dört metinde de erişim kararlarının ne kadar yer tuttuğunu sayıyor. Ilgın dört metni yan yana koyuyor. «Bu dört metni aynı ölçütle okursak dördüne de haksızlık ederiz. Önce ne tür metin olduklarını ayıralım.»
Bu derste ne olacak
M01-D01'de bir okul raporunun dört ayrı okura dört ayrı iş gördüğünü konuştuk. Bu derste yazılan metinleri türlerine ayırıyoruz ve dört kümeye bakıyoruz: sistem kuran metin, ilan eden bildiri, tek bir yapıyı tartan yazı ve geçmişi sıralayan anlatı. Her tür için bir birincil metin okuyacağız. Kuram için Vitruvius'un bir mimarlık bilgisi sistemi kuran kitabına, manifesto için Theo van Doesburg'un 1924'te maddeler halinde yazdığı «yeni mimarlık» bildirisine, eleştiri için Montgomery Schuyler'in Brooklyn Köprüsü üzerine yazdığı yazıya, tarih için Banister Fletcher'ın 1896'da ilk baskısı çıkan mimarlık tarihine bakacağız. Her birinin amacını, dilini ve okuruna nasıl seslendiğini karşılaştıracağız.
Kanıt ne diyor
Programın gösterdiği iki usta kaynağı, Kruft'un ve Hays'in derlemesini bu ders için okumadık. Dört birincil metin kullanıyoruz ve dördü de kamu malıdır: Vitruvius'un Morris Hicky Morgan çevirisi (1914), Van Doesburg'un Felemenkçe «De nieuwe architectuur» yazısı (1924), Schuyler'in «American Architecture: Studies» kitabı (Harper & Brothers, 1892) ve Fletcher'ın «A History of Architecture on the Comparative Method» kitabının 1905 baskısı. Türkçe çeviriler bizim.
Kuramdan başla. Vitruvius bir bilgi alanını baştan sona kurmaya çalışıyor: mimarlığı bölümlere ayırıyor, yapıları türlere bölüyor ve hepsi için üç ölçüt koyuyor, sağlamlık, kullanışlılık, güzellik. Her ölçütün ne zaman karşılandığını da tanımlıyor. Kuram metninin dili açıklayıcı ve gerekçelendirici, okuru bir öğrenci ya da bir karar verici. Ilgın'ın bakanlığa yazdığı rapor da küçük ölçekte buna benziyor: kararlar, nedenleri ve bir bütün.
Manifestoya bak. Van Doesburg'un dili bambaşka. Maddeler kısa, fiiller kesin, ton ilan edici. Yeni mimarlık şudur, şunu ortadan kaldırmıştır. Gerekçe yok denecek kadar az, ayrıntı mühendise bırakılıyor. Manifesto bir bilgi sistemi kurmuyor, bir hareket başlatıyor ve okuru taraf olmaya çağırıyor. Selim'in «Artık tek tip okul yok!» diye başlayan bildirisi bu türe ait. Bu bir kusur değil: manifesto ikna etmek ve harekete geçirmek için yazılır. Ama onu bir kuram metninin ölçütüyle, gerekçesinin eksiksizliğiyle okursak haksızlık ederiz. Aynı şekilde bir manifestoyu bir kanıt gibi kullanmak da yanlış olur.
Eleştiriye geç. Schuyler belirli bir yapıyı ele alıyor. Önce betimliyor ve karşılaştırıyor: ölçüler, başka köprüler, tarih. Sonra bir ölçüt koyuyor: bir anıt, nasıl yapıldığını görünür kılmalı. Ve bu ölçüte göre bir yargı veriyor: soylu bir mühendislik işi, ama bir mimarlık işi değil. Eleştiri metninin dili değerlendirici ve gerekçeli. Gazetedeki yazı da bunu yapıyor: sınıfları övüyor, çatıyı eleştiriyor. Emre'nin içerlemesi anlaşılır, ama Schuyler'in yazısı bir eleştirinin işini gösteriyor: beğeniyi ya da beğenmemeyi bir ölçüte bağlamak. Bu yargıya katılmak zorunda değiliz, mimarlığı başka biçimde tanımlayan bir okur köprüyü bir mimarlık işi sayabilir. Ama yargının bir gerekçesi olduğu için onunla tartışabiliyoruz.
Tarihe bak. Fletcher yapıları bir sıraya koyuyor: önce onları biçimlendiren etkiler, sonra karakter, sonra yapılar, sonra karşılaştırma. Tarih metninin dili sınıflandırıcı ve anlatıcı, okuru geçmişi anlamak isteyen biri. Feyza Hanım'ın eski okul binasının değişikliklerini anlatan dosyası bu türe yakın. Ama Fletcher'ın kitabı bir başka şeyi de gösteriyor: tarih yazımı da bir seçimdir. Hangi etkileri sayacağın, hangi yapıları «başlıca» kabul edeceğin, hangi üslupları hangi sorunun çözümü sayacağın bir kuram taşır. Kitabın batılı olmayan mimarlıkları nasıl yerleştirdiği de sonradan tartışıldı. Tarih tarafsız bir kayıt değil.
Dört türün sınırları geçirgen. Vitruvius'un kuramının içinde bir tarih, Wright'ın 1908 makalesinin içinde bir bildiri ve bir savunma da vardı. Schuyler'in eleştirisi bir kuram taşıyor: bir anıtın nasıl yapıldığını göstermesi gerektiği fikri. Ayrım bir etiket değil, bir okuma aracı: bir metni okurken ondan ne beklememiz gerektiğini söylüyor.
Sahada
Ilgın dört metni türlerine göre ayırıyor. Selim bildirisini yeniden okuyor. Emre gazete yazısına cevap yazmak istiyor. Ahu dört metinde erişim kararlarını sayıyor. Feyza Hanım tarih dosyasını gözden geçiriyor. Nazife Öğretmen her metni velilerin gözüyle değerlendiriyor.
Gri alan
Kuram, manifesto, eleştiri ve tarih arasındaki sınırlar net değil. Vitruvius'un kuramı tarih anlatır, Wright'ın 1908 makalesinde kuram, bildiri ve savunma iç içedir, Schuyler'in eleştirisi bir kuram taşır, Fletcher'ın tarihi bir yöntem dayatır. Bu ayrımı bir okuma aracı olarak kullanıyoruz, metinleri kesin kutulara koymak için değil. Schuyler'in Brooklyn Köprüsü yargısı tartışmalı: köprünün bir mimarlık işi olup olmadığı, mimarlığın nasıl tanımlandığına bağlı. Fletcher'ın karşılaştırmalı yönteminin batılı olmayan mimarlıkları nasıl yerleştirdiği üzerine yapılan eleştirileri bu derste ayrıca okumadık, yalnız varlığını not ediyoruz. Hays'in 1968 sonrası kuram derlemesinin bu türleri nasıl ayırdığını da araştırmadık.
Yaygın yanlış«Manifesto bir kuram metnidir ve onun gibi gerekçeli olmalıdır.»
Manifesto bir hareketi ilan eder ve okuru taraf olmaya çağırır. Onu bir kuram metninin ölçütüyle okumak, ne işe yaradığını gözden kaçırır.
Yaygın yanlış«Eleştiri bir yapıyı beğenmek ya da beğenmemektir.»
Schuyler önce betimler, karşılaştırır, sonra bir ölçüt koyar ve yargısını bu ölçüte bağlar.
Yaygın yanlış«Mimarlık tarihi geçmişin tarafsız bir kaydıdır.»
Fletcher'ın kitabı hangi etkilerin sayılacağını ve hangi yapıların başlıca olduğunu seçer ve üslupları bir yönteme göre sıralar.
Senin işinde
Bir metin okuduğunda ya da yazdığında önce türünü sor: bu bir kuram mı, bir manifesto mu, bir eleştiri mi, bir tarih mi? Bir manifestoyu bir hareketi anlamak için oku, ama onu kanıt olarak kullanma. Bir eleştiriye cevap vermeden önce onun ölçütünü bul ve cevabını o ölçüte göre yaz. Övgüleri de bir ölçüte bağlı olarak oku ve övgünün neyi görmediğini sor. Bir tarih yazarken neyi neden dahil ettiğini, neyi dışarıda bıraktığını metnin başında söyle. Bir proje raporu yazarken bildiri dilinden kaçın, kararları ve nedenlerini yaz. Bir bildiri yazarken vaat ettiğin şeyi kimin, nasıl taşıyacağını en azından kendine sor. Teknik olmayan okurlar için her türü ayrı, sade bir metne çevir ve kaynakları sonuna koy. Kendi metinlerinin birden fazla türü taşıdığını kabul et, ama ana işini başlıkta ve ilk paragrafta açıkça söyle. Bir eleştirmene erişim, iklim ya da bakım gibi görmediği kararları anlatan kısa notlar göndermeyi düşün.
Kendin dene
Aklında kalsın
Mimarlık üzerine yazılan metinler dört türe ayrılabilir. Kuram, Vitruvius'taki gibi bir bilgi alanının ilkelerini nedenleriyle kurar. Manifesto, Van Doesburg'daki gibi bir hareketi kısa ve kesin bir dille ilan eder. Eleştiri, Schuyler'in Brooklyn Köprüsü yazısındaki gibi bir yapıyı betimler, karşılaştırır ve bir ölçüte göre yargılar. Tarih, Fletcher'daki gibi yapıları bir zamana yerleştirir ve bir yönteme göre sıralar. Sınırlar geçirgendir, ama türü bilmek metinden ne bekleyeceğini söyler.
Sonraki derse köprü
Bu derste metinleri türlerine ayırdık. M01-D03 bir kuramın yapıya nasıl dönüştüğüne ve bir yapının kuramı nasıl yalanladığına bakıyor.
Kendini sına
Soru 1 · Kavram
Belirli bir yapıyı betimleyen, karşılaştıran ve bir ölçüte göre gerekçeli bir değerlendirme yapan metne ne denir?
- A) Manifesto.
- B) Mimarlık tarihi yazımı.
- C) Mimarlık eleştirisi.
- D) Karşılaştırmalı yöntem.
Cevap: C. Schuyler'in Brooklyn Köprüsü yazısı bir eleştiri örneğidir. Manifesto ise bir hareketi ilan eder, belirli bir yapıyı değerlendirmez.
Soru 2 · Kanıt
Schuyler Brooklyn Köprüsü hakkında hangi yargıyı verir?
- A) Köprünün kötü yapıldığını ve yıkılacağını söyler.
- B) Köprünün soylu bir mühendislik işi olduğunu, ama bir mimarlık işi olmadığını söyler.
- C) Köprünün dünyanın en güzel mimarlık eseri olduğunu söyler.
- D) Köprü hakkında hiçbir yargı vermez, yalnız ölçülerini sayar.
Cevap: B. Schuyler önce ölçüleri karşılaştırır, sonra köprünün inşa sürecini görünür kılan bir beceri göstermediği ölçütüne dayanarak yargısını verir. Bu yargı tartışılabilir, çünkü gerekçesi açıktır.
Soru 3 · Senaryo
Bir veli öğrenci sergisindeki bir bildiriyi okuyup bunu bir araştırma sonucu gibi aktarıyor. Ne yaparsın?
- A) Veliyi düzeltmem, bildiri de bir bilgidir.
- B) Bildiriyi sergiden kaldırırım.
- C) Veliye bildirinin bir araştırma raporu olduğunu söylerim.
- D) Bildirinin bir hareketi ilan eden bir metin olduğunu açıklar ve kararları gerekçeleriyle anlatan raporu veliye de gönderirim.
Cevap: D. Manifesto bir kanıt değildir. Okuru, bir kararın nedenlerini anlatan metne yönlendirmek gerekir.
Soru 4 · Tuzak
Biri diyor ki: «Fletcher'ın mimarlık tarihi geçmişin tarafsız bir kaydıdır, içinde hiçbir kuram yoktur.» Sorun nerede?
- A) Fletcher hangi etkilerin sayılacağını ve hangi yapıların başlıca olduğunu seçer ve her üslubu belirli sorunların çözümü olarak gören bir yöntem kullanır. Bu seçimler bir kuram taşır.
- B) Sorun yok, tarih her zaman tarafsızdır.
- C) Fletcher hiçbir yapıdan söz etmez.
- D) Fletcher'ın kitabı bir manifestodur.
Cevap: A. Tarih yazımı da bir seçimdir. Bir tarihin neyi dahil ettiğini ve neyi dışarıda bıraktığını sormak, onu doğru okumanın parçasıdır.
Anlamadığın bir yer mi var?
Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.