İçeriğe geç

M01-D01

Arts and Crafts

Arts and Crafts hareketinin zanaat, malzeme dürüstlüğü ve ev üzerine fikirlerini açıklar.

Modern ve Çağdaş Mimarlık Akademisi — M01, Modernliğin kökleri · 1.858 kelime · 8 örnek durum · 4 kanıt kartı · ≈ 8 dk okuma · 12 dk dinleme

Dayanak: Belgelenmiş olgu: Ruskin, «The Seven Lamps of Architecture» (1849); Usta görüşü: Morris, «The Revival of Architecture» (1888)

Mimarlık Akademisi’nde: M05-D05

Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.

Arts and Crafts sanayi üretimine bir itirazdı: zanaatı, malzemenin kendisi olarak görünmesini ve evin içeriden dışarıya tasarlanmasını savundu. Ruskin'in dürüstlük ölçüsü kendi istisnalarıyla yazılmıştır. Morris güzelliği emeğin koşulundan ayırmadı. Red House pencerelerini odalara göre seçti. Ama el işçiliği pahalıydı ve hareketin ürünleri çoğunlukla zenginlerin evine girdi. Hareketin görünmez kalan yüzü kadınların atölyeleridir.

Açılış sahnesi

Bir müşteri Ilgın'ın ofisine bir defterle geliyor. Bağ evi istiyor ve her şeyi yazmış: el yapımı karolar, el dokuması perdeler, ustanın elinden çıkmış kapı kolları, fabrikadan tek bir parça yok. Selim sayfaları çevirirken heyecanlanıyor. «Tam bir Arts and Crafts evi.» Emre hesap makinesini açıyor ve susuyor. Orhan Bey bir soruyu tahtaya yazıyor: «El yapımı tuğla ile fabrika tuğlasının basınç değeri aynı mı, onu kim ölçecek?» Feyza Hanım başka bir yerden bakıyor: eski bir kapı kolunu atıp yenisini «eski gibi» yaptırmak, ona göre ayrı bir sorun. Ahu defterde bir şey arıyor ve bulamıyor: kapıların genişliği yok. Ilgın defteri kapatıyor. «Bu fikrin bir sahibi var, bir de bir faturası. Önce ikisini de okuyalım.»

Bu derste ne olacak

Modern mimarlığın köklerine 19. yüzyılın ortasından başlıyoruz. Arts and Crafts adıyla anılan hareketin üç fikrini göreceğiz: zanaatın değeri, malzemenin dürüstlüğü ve evin bir bütün olarak tasarlanması. Önce Ruskin'in ve Morris'in kendi metinlerine, sonra 1859-1860'ta yapılan Red House'a bakacağız. Hareketi bir üslup olarak değil, sanayiye bir itiraz olarak okuyacağız. En sonda o itirazın kendi çelişkisini soracağız: el emeğini savunan bir hareketin ürünleri kimin evine girdi?

Kanıt ne diyor

Program Frampton'ın «Modern Architecture: A Critical History» kitabını gösteriyordu, ona ulaşmadık. Bunun yerine iki birincil metni okuduk: Ruskin'in 1849 tarihli «The Seven Lamps of Architecture» kitabının Gutenberg'deki tam metni ve Morris'in 1888 tarihli «The Revival of Architecture» yazısı. Yanında genel başvuru kaynağının üç maddesi var: hareket, Morris ve Red House. Pevsner, Mackail ve MacCarthy gibi yazarları aktarımla biliyoruz. Red House'u yerinde görmedik.

Önce Ruskin'in kuralını oku, sonra istisnasını. Müşterinin defteri Ruskin'e uyuyor gibi: fabrika parçası yok, döküm süs yok. Ama Ruskin'in metni bu kadar keskin değil. Yaldızı mimarlıkta bir aldatmaca saymıyor, çünkü kimse onu altın sanmıyor. Yapıyı gizlemeyi de kınamıyor. Aldatmaca bir şeyin olduğundan başka bir şey sanılmasıdır. Bu ayrım bugün de işe yarar: ahşap görünümlü bir baskı, taş görünümlü bir panel, mermer desenli bir boya Ruskin'in ikinci başlığına girer. Bir çelik kirişi kaplamak ise girmeyebilir, eğer kimse onu ahşap kiriş sanmıyorsa. Ölçü burada bakanın ne sandığıdır.

Sonra Morris'e geç. Morris'in sorusu bir yüzey sorusu değil. Ona göre bir yapının güzelliği onu yapanın çalışma koşullarından ayrılamaz. Orta Çağ'ı bu yüzden över: işçinin elinde bir özgürlük görür. Bu bir tarih okuması ve tartışılabilir, ama mimarlık için bir soru bırakıyor. Bir detayı çizerken onu kimin, hangi koşulda, kaç saatte yapacağını da çizmiş oluyorsun. Defterdeki el dokuması perde, birinin aylarca tezgâh başında oturması demek.

Red House bu fikirlerin yapıya dönüştüğü ilk örneklerden biri. Genel başvuru kaynağının anlattığı ev, dışarıdan bir cephe düzeninden değil, içeriden bir oda düzeninden yola çıkıyor. Pencereler odaya göre seçilmiş ve bu yüzden birbirine benzemiyor. Bezeme sayılabilecek öğeler bir yapım işi görüyor. Webb büyük yapıların tarihî üsluplarını değil, sıradan evlerin yerel geleneğini örnek alıyor. Bu, sonraki derslerde göreceğimiz «biçim işlevi izler» düşüncesinin bir habercisi gibi okunabilir. Ama dikkat: kaynak bu bağlantıyı kurmuyor, bu okuma bizim.

Son olarak çelişki. Morris el emeğini savunuyor, ama el emeği pahalı. Firmasının ürünleri aristokratların ve sanayicilerin evlerine giriyor ve Morris bundan rahatsız. Red House da Morris'in miras parasıyla yapılıyor ve beş yıl sonra pahalı olduğu için satılıyor. Bu çelişki hareketi çürütmüyor, ama müşterinin defterine dönmemizi gerektiriyor. Her şeyin el yapımı olduğu bir ev, bugün de zengin bir evdir. Hareketin Amerika'daki kolu ise başka bir şey gösteriyor: kadınların zanaatkâr ve girişimci olarak çalıştığı atölyeler. Mimarlık tarihi bu atölyeleri çoğu zaman bir kenara yazar. Bu akademi onları baştan masaya koyuyor.

Sahada

Emre defteri bir maliyet tablosuna çeviriyor. Orhan Bey el yapımı malzemenin deney raporunu istiyor. Feyza Hanım «eski gibi» yeni kapı kolunun bir taklit olup olmadığını soruyor. Selim Ruskin'in istisnalarını okuyor. Ahu kapı genişliklerini istiyor. Ilgın müşteriyle üç seçeneği konuşuyor.

Gri alan

Ruskin'in aldatmaca ölçüsü bakanın ne sandığına dayanıyor ve bu yüzden tartışmalı kalıyor: aynı panel birine taklit, ötekine bir yüzey seçimi gibi gelebilir. Morris'in Orta Çağ işçisinin özgürlüğüne dair görüşü bir tarih yorumudur ve bu derste onu tarihçilerle sınamadık. Red House'un hizmetli bölümlerinin büyüklüğünü Morris ve Webb'in sonraki sosyalizmine bağlayan açıklama da kaynağın yorumu. Hareketin başlangıç ve bitiş yılları kaynakta yaklaşık verilir: 1880'ler ile 1920 arası. Art Nouveau ile ilişkisi konusunda da kaynak birbirine zıt görüşleri aktarıyor. Frampton'ın ve başka eleştirmenlerin bu hareketi modern mimarlığın içine nasıl yerleştirdiğini okumadık. Kadın girişimciler üzerine kaynakçadaki makaleyi de okumadık.

Yaygın yanlış«Ruskin her türlü kaplamayı yasaklar.»
Doğrusu

Ruskin yaldızı mimarlıkta aldatmaca saymaz ve yapıyı gizlemeyi kınamaz. Ölçüsü bir şeyin olduğundan başka bir şey sanılmasıdır.

Yaygın yanlış«Arts and Crafts herkes için ucuz ve güzel ev üretti.»
Doğrusu

El işçiliği pahalıydı. Morris'in firması zenginlere çalıştı ve Morris bundan rahatsızdı.

Yaygın yanlış«Arts and Crafts yalnız birkaç İngiliz erkek tasarımcının hareketidir.»
Doğrusu

Hareket başka ülkelere yayıldı ve Amerika'da kadınların kurup yönettiği atölyelere yol açtı.

Senin işinde

Bir müşteri «el yapımı» ya da «doğal malzeme» istediğinde bunu bir maliyet ve bakım tablosuna çevir: hangi parça, kim yapacak, ne kadar sürecek, nasıl onarılacak. El işçiliğini görünen ve dokunulan yerlere ayırmak, taşıyıcıda ve tesisatta deneyden geçmiş ürün kullanmak bir uzlaşı olabilir, ama bu kararı müşteriyle birlikte ver. Taklit malzeme konusunda kural koymak yerine soruyu sor: bu yüzey bakana olduğundan başka bir şey mi söylüyor? Söylüyorsa bunu müşteriye açıkça yaz. Bir yapının taşıyıcısını kaplıyorsan kaplamayı başka bir taşıyıcının taklidine dönüştürme. Eski bir parçayı «eski gibi» yeniyle değiştirmeden önce onu onarmayı düşün, yeni ekleri yeni olduklarını belli edecek biçimde yap. Bir zanaatkârla çalışacaksan atölyesini gör, iş süresini ve ödemesini sözleşmeye yaz. Bir hareketi ya da bir ustayı sunarken çalışan, üreten ve adı geçmeyen insanları da ara. Zanaat tartışması ölçüyü unutturmasın: kapı genişliği, eşik yüksekliği ve kolun yeri, el yapımı olsa da olmasa da herkesin kullanabileceği biçimde çizilmeli.

Kendin dene

Aklında kalsın

Arts and Crafts sanayi üretimine bir itirazdı: zanaatı, malzemenin kendisi olarak görünmesini ve evin içeriden dışarıya tasarlanmasını savundu. Ruskin'in dürüstlük ölçüsü kendi istisnalarıyla yazılmıştır. Morris güzelliği emeğin koşulundan ayırmadı. Red House pencerelerini odalara göre seçti. Ama el işçiliği pahalıydı ve hareketin ürünleri çoğunlukla zenginlerin evine girdi. Hareketin görünmez kalan yüzü kadınların atölyeleridir.

Sonraki derse köprü

Arts and Crafts sanayinin demirini ve camını kuşkuyla karşıladı. M01-D02 Art Nouveau'nun tam da bu yeni malzemelerle nasıl yeni bir süs dili aradığını soruyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Morris'in kurduğu derneğin, eski yapıların «onarım» adına yenilenmesine karşı savunduğu tutuma ne denir?

  • A) Malzeme dürüstlüğü.
  • B) Vernaküler.
  • C) Kazıma karşıtlığı.
  • D) Arts and Crafts.

Cevap: C. Morris derneğe kendisi «Anti-Scrape» der. Malzeme dürüstlüğü bir tasarım ilkesidir, koruma tutumu değildir.

Soru 2 · Kanıt

Ruskin «Doğruluk Lambası» bölümünde yaldız için ne söyler?

  • A) Her durumda aldatmacadır.
  • B) Mimarlıkta aldatmaca değildir, çünkü orada altın sanılmaz, ama mücevherde aldatmacadır.
  • C) Yalnız kiliselerde kullanılmalıdır.
  • D) Makine yapımı süsle aynı şeydir.

Cevap: B. Ruskin'in ölçüsü bir şeyin olduğundan başka bir şey sanılmasıdır. Bu yüzden aynı malzeme bir yerde aldatmaca, başka bir yerde değildir.

Soru 3 · Senaryo

Müşteri evinde tek bir fabrika ürünü istemiyor. Ne önerirsin?

  • A) İsteği olduğu gibi uygularım, maliyeti sonra konuşuruz.
  • B) İsteği reddederim, el yapımı malzeme modasıdır.
  • C) Bütün malzemeyi fabrikadan alır, müşteriye söylemem.
  • D) El işçiliğini görünen ve dokunulan yerlere ayırmayı, taşıyıcıda ve tesisatta deneyden geçmiş ürün kullanmayı önerir, maliyeti ve bakımı bir tabloyla gösteririm.

Cevap: D. Red House'un maliyeti ve Morris'in kendi çelişkisi el işçiliğinin pahalı olduğunu gösterir. Karar müşteriyle birlikte ve açık bir tabloyla verilmelidir.

Soru 4 · Tuzak

Biri diyor ki: «Ruskin'e göre bir çelik kirişi ahşapla kaplamak her zaman aldatmacadır.» Sorun nerede?

  • A) Sorun yok, Ruskin her kaplamayı aldatmaca sayar.
  • B) Ruskin çeliği hiç anmaz, bu yüzden konu dışıdır.
  • C) Ruskin yapıyı gizlemeyi kınamaz. Aldatmaca, kaplamanın gerçek olandan başka bir taşıma biçimi düşündürmesidir, örneğin ahşap bir kiriş taklidi yapmasıdır.
  • D) Ruskin ahşabı yasaklar.

Cevap: C. Kuralı istisnasıyla okumak gerekir. Bir kaplama ile bir taklidi ayıran şey, bakanın taşıyıcı hakkında yanlış bir şey sanıp sanmamasıdır.

Anlamadığın bir yer mi var?

Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.

Bu sayfa hakkında ne düşünüyorsun?