M01-D02
Art Nouveau
Art Nouveau’nun yeni malzemelerle yeni bir süs dili arayışını açıklar.
Modern ve Çağdaş Mimarlık Akademisi — M01, Modernliğin kökleri · 1.896 kelime · 8 örnek durum · 4 kanıt kartı · ≈ 9 dk okuma · 13 dk dinleme
Dayanak: Yapı örneği: Horta, Hôtel Tassel (1892–1893); Belgelenmiş olgu: Guimard’ın metro girişleri (1900–1913), genel başvuru kaynağı aktarımıyla
Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
Art Nouveau tarihî üsluplardan kopmak için yeni malzemelere ve bitki biçimlerine yöneldi. Viollet-le-Duc'e atfedilen cümle her malzemeye kendi biçimini ve süsünü aradı. Hôtel Tassel'de çelik ve cam önce bir ışık sorununu çözdü. Guimard'ın metro girişlerinde süs standart dökme demir parçalarla seri üretildi. Akım hızla moda oldu ve hızla eskidi. Ortak işlerdeki emeğin bir kısmı tek bir isme yazıldı.
Açılış sahnesi
Belediye Ilgın'ın ofisine bir yarışma şartnamesi göndermiş: yeni tramvay hattının durak sundurmaları. Şartnamede bir cümle altı çizili: «Mümkün olduğunca zarif, ama her şeyden önce çok hafif, demir, cam ve seramik öncelikli.» Selim bir fotoğraf açıyor: Paris'te yeşil boyalı, bitki sapı gibi kıvrılan demir bir metro girişi. «Bunu yapalım.» Emre sayıyor: kırk durak, kırk ayrı kaldırım genişliği. Orhan Bey dökme demirin rüzgâr yükünü soruyor. Feyza Hanım fotoğraftaki girişin özgün mü kopya mı olduğunu merak ediyor. Ahu durak eşiğine bakıyor: «Bu basamak tekerlekli sandalyeyi durdurur.» Ilgın şartnameyi masaya koyuyor. «Bu cümleyi daha önce biri yazmış, yüz yıldan fazla önce. Bakalım o zaman ne olmuş.»
Bu derste ne olacak
M01-D01'de Arts and Crafts'ın sanayi malzemesine kuşkuyla baktığını gördük. Bu derste tam o malzemelerle yeni bir süs dili arayan Art Nouveau'ya geçiyoruz. Önce akımın neye itiraz ettiğini ve Viollet-le-Duc'ün bir cümlesinin nasıl bir ilke haline geldiğini okuyacağız. Sonra iki örneğe bakacağız: Brüksel'de 1892-1893'te yapılan Hôtel Tassel ve Paris'te 1900'den itibaren kurulan Guimard metro girişleri. Birinde demir ve cam bir evin içine ışık getiriyor, ötekinde standart parçalar bir kente kimlik veriyor. En sonda akımın neden hızla eskidiğini ve kimin adının arka planda kaldığını soracağız.
Kanıt ne diyor
Program Curtis'in «Modern Architecture Since 1900» kitabını gösteriyordu, ona ulaşmadık. Bu ders için birincil bir metin de okumadık: Viollet-le-Duc'ün sözünü, Guimard'ın sözünü ve Mackintosh'un mektubunu genel başvuru kaynağının aktarımıyla biliyoruz. Dayanağımız genel başvuru kaynağının beş maddesi: akımın mimarlığı, Hôtel Tassel, Horta, Guimard'ın metro girişleri ve Margaret Macdonald Mackintosh. Bu yüzden bu dersin kaynak düzeyi bir önceki dersten zayıftır ve bunu açıkça söylüyoruz. Yapıları yerinde görmedik.
Viollet-le-Duc'ün cümlesinden başla. «Her işleve kendi malzemesi, her malzemeye kendi biçimi ve kendi süsü.» Bu cümle M01-D01'deki Ruskin'e hem benziyor hem de ondan ayrılıyor. Ruskin döküm ve makine yapımı süsü aldatmaca sayıyordu. Viollet-le-Duc'ün cümlesi ise demirin de kendi süsü olabileceğini söylüyor. Art Nouveau bu kapıdan giriyor: demir bir bitki sapı gibi kıvrılabiliyorsa, bu onun dürüst biçimi sayılabilir mi? Akım bu soruya evet dedi. Ama soru açık kaldı, çünkü kıvrım demirin değil, tasarımcının tercihidir.
Hôtel Tassel'de yeni malzemenin ilk işi süs değil. Brüksel'in derin ve dar parsellerinde ortadaki oda karanlık kalıyordu. Horta evi üçe bölüyor ve ortaya bir çelik ve cam bölüm koyuyor. Bu bölüm merdiveni, sahanlığı ve ışığı aynı yerde topluyor. Bitki biçimli demir, perçinler ve mozaik bunun üstüne geliyor. Kaynak Horta'nın süslemeyi yapının genel düzenini maskelemeden yerleştirdiğini yazıyor. Burada bir ders var: yeni bir malzeme önce bir plan sorununu çözdüğünde akılda kalıyor, yalnız süslediğinde çabuk taklit ediliyor. Kaynağın kendisi de bunu söylüyor: başka mimarlar kamçı çizgisini aldı, planı almadı.
Guimard'ın metro girişleri başka bir yüz gösteriyor. Belediyemizin şartnamesindeki cümle, 1900 Paris'inin şartnamesiyle neredeyse aynı. Guimard her girişi ayrı ayrı oymuyor. Dökme demirden standart parçalar tasarlıyor, farklı kaldırımlara uyarlıyor ve altı ayda kuruyor. Süs burada bir seri üretim ürünü. Arts and Crafts'ın karşı çıktığı şey tam da buydu, ama sonuç bir kentin tanınan imzası oldu. Hangisinin daha değerli olduğuna burada karar vermiyoruz. İki hareket aynı soruya, makinenin süsle ilişkisine, farklı cevaplar veriyor.
Sonra çabuk eskime. Kaynak girişlerin bir kısmının eleştirildiğini, Opéra tasarımının reddedildiğini, pek çok girişin yıkıldığını yazıyor. Eleştirilerin bir kısmı estetik değil, ulusal: renk «Alman», harfler «Fransız olmayan». Akım 1914'te büyük ölçüde tükeniyor ve 1960'ların sonunda yeniden ilgi görüyor. Bir üslubun değeri bir kuşak içinde değişebiliyor. Bugün korunan girişler, bir dönem yıkılan girişlerin kardeşleri.
Son olarak isimler. Hareketin anlatısında Horta, Guimard, Mackintosh öne çıkıyor. Kaynak Margaret Macdonald'ın Glasgow üslubunun belirleyici bir tasarımcısı olduğunu, kırktan fazla sergiye katıldığını, ama kocasına göre geri planda kaldığını yazıyor. Ortak iç mekânlarda hangi parçanın kimin elinden çıktığını bilmiyoruz. Bilmediğimizi bilmek, bir yapıyı tek bir isme yazmadan önce durmamızı sağlıyor.
Sahada
Emre kırk durak için standart bir parça listesi çıkarıyor. Orhan Bey dökme demir yerine başka bir malzemenin rüzgâr hesabını yapıyor. Feyza Hanım Paris'teki girişlerin hangilerinin özgün olduğunu araştırıyor. Selim kıvrımlı bir çizim deniyor. Ahu durak eşiğini düzleştiriyor. Ilgın jüriye bir bakım planı ekliyor.
Gri alan
Bu dersin kaynak düzeyi zayıf, çünkü birincil metinlerin hiçbirini okumadık. Viollet-le-Duc'ün cümlesi bir çeviriden ve bir aktarımdan geliyor. Akımın başlangıcı konusunda da kaynak tek bir yapıyı değil, aynı yıllarda yapılan iki evi, Horta'nın ve Hankar'ın evlerini anıyor. «İlk Art Nouveau yapısı» demek bu yüzden tartışmalı. Guimard girişlerinin sayısı kaynakta iki ayrı biçimde geçiyor. Akımın Arts and Crafts ile ilişkisi konusunda kaynaklar zıt görüşler aktarıyor: kimi kökü sayar, kimi karşıtı. Margaret Macdonald'ın ortak işlerdeki payı tartışılıyor ve bu tartışmanın ayrıntısını okumadık. Akımın bugün yeniden değer kazanmasının nedenleri de bu dersin dışında kaldı.
Yaygın yanlış«Art Nouveau yalnız bir süs modasıdır.»
Hôtel Tassel'de yeni malzeme önce bir plan ve ışık sorununu çözer. Süs bunun üzerine gelir.
Yaygın yanlış«Art Nouveau her türlü seri üretime karşıydı.»
Guimard'ın metro girişleri standart dökme demir parçalardan oluşur ve hızla üretilip kurulur.
Yaygın yanlış«Guimard'ın bütün metro girişleri bugün ayaktadır.»
Pek çok giriş yıkılmış, Opéra tasarımı reddedilmiştir. Kalanlar sonradan koruma altına alınmıştır.
Senin işinde
Bir yarışma şartnamesinde «zarif ve hafif» gibi bir cümle gördüğünde onu ölçülebilir ölçütlere çevir: malzeme, ağırlık, montaj süresi, bakım, maliyet. Çok sayıda benzer birim tasarlıyorsan standart parçalarla değişken koşullara uyum sağlamayı düşün, ama her birimin bulunduğu yere özgü ölçüsünü de tabloya yaz. Kıvrımlı ya da organik bir biçim önerirken taşıyıcı ile süsü ayır ve kıvrımın hesabını mühendisle birlikte yap. Yeni bir malzemeyi önce bir sorunu çözmek için kullan: ışık, açıklık, hız. Süs sonradan da eklenebilir, ama çözülmemiş bir plan sorunu sonradan eklenmiş süsle kapanmaz. Bir kent donatısının rengi ya da yazı karakteri tartışıldığında kimlik kaygısını bakım, okunabilirlik ve görünürlük ölçütlerinden ayır. Bir örnek fotoğraf kullanıyorsan onun özgün mü, kopya mı, yeniden kuruluş mu olduğunu not et. Ortak bir işi sunarken katkı veren herkesin adını yaz, bilmediğin payı da bilinmiyor diye belirt. Duraklarda ve girişlerde eşiği kaldırım kotunda tut, oturma yerinin yanına bir tekerlekli sandalye alanı bırak.
Kendin dene
Aklında kalsın
Art Nouveau tarihî üsluplardan kopmak için yeni malzemelere ve bitki biçimlerine yöneldi. Viollet-le-Duc'e atfedilen cümle her malzemeye kendi biçimini ve süsünü aradı. Hôtel Tassel'de çelik ve cam önce bir ışık sorununu çözdü. Guimard'ın metro girişlerinde süs standart dökme demir parçalarla seri üretildi. Akım hızla moda oldu ve hızla eskidi. Ortak işlerdeki emeğin bir kısmı tek bir isme yazıldı.
Sonraki derse köprü
Viollet-le-Duc'ün kitabının okurlarından biri Chicago'daydı. M01-D03 orada çelik iskeletli yüksek yapıya ve «biçim işlevi izler» düsturuna bakıyor.
Kendini sına
Soru 1 · Kavram
Mimarlığın, iç mekânın, eşyanın ve sanatın tek bir anlayışla birlikte tasarlanması fikrine ne denir?
- A) Kamçı çizgisi.
- B) Işık kuyusu.
- C) Art Nouveau.
- D) Gesamtkunstwerk.
Cevap: D. Horta'nın Hôtel Tassel'de kapı kollarından zemine kadar her şeyi tasarlaması bu fikre örnektir. Kamçı çizgisi bir biçim, ışık kuyusu bir mekân öğesidir.
Soru 2 · Kanıt
Kaynağa göre Hôtel Tassel'in planındaki yenilik nedir?
- A) Evin tamamen camdan yapılması.
- B) İki geleneksel tuğla ve taş bölümün, camla örtülü çelik bir bağlantı bölümüyle birleştirilmesi ve ışığın ortadan indirilmesi.
- C) Evin tek bir büyük odadan oluşması.
- D) Cephenin tamamen taştan yapılması.
Cevap: B. Önceki evde ortadaki oda karanlıktı. Tassel'de çelik ve cam bölüm merdiveni, sahanlığı ve ışığı birlikte çözer.
Soru 3 · Senaryo
Belediye kırk durağı aynı biçimde istiyor, ama kaldırım genişlikleri farklı. Ne önerirsin?
- A) Her durak için ayrı bir tasarım yaparım.
- B) Kaldırımları aynı genişliğe getirmek için hepsini yeniden yaptırırım.
- C) Standart parçalardan oluşan birkaç boyda modüler bir sundurma önerir, hangi durağa hangisinin gideceğini bir tabloyla gösteririm.
- D) Durakları kaldırıp sundurmasız bırakırım.
Cevap: C. Guimard standart parçaları farklı ölçülere uyarlayarak kısa sürede kurmuştu. Modülerlik hem kimlik hem de uyum sağlar.
Soru 4 · Tuzak
Biri diyor ki: «Viollet-le-Duc'e göre her malzemenin kendi biçimi vardır, demek ki demirin doğal biçimi kıvrımdır.» Sorun nerede?
- A) Sorun yok, demir doğal olarak kıvrılır.
- B) Viollet-le-Duc demiri hiç anmaz.
- C) Demir yalnız düz kullanılabilir.
- D) Cümle malzemeye uygun biçim arar, ama hangi biçimin uygun olduğuna tasarımcı karar verir. Kıvrım demirin zorunlu biçimi değil, Art Nouveau'nun tercihidir.
Cevap: D. Bir ilke ile bir üslup tercihi aynı şey değildir. Aynı cümleyi okuyan başka mimarlar demire bambaşka biçimler verdi.
Anlamadığın bir yer mi var?
Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.