M01-D03
Chicago ve yüksek yapı
Chicago okulunun çelik iskeletli yüksek yapılarını ve «biçim işlevi izler» düsturunu açıklar.
Modern ve Çağdaş Mimarlık Akademisi — M01, Modernliğin kökleri · 1.926 kelime · 8 örnek durum · 4 kanıt kartı · ≈ 9 dk okuma · 13 dk dinleme
Dayanak: Belgelenmiş olgu: Sullivan, «The Tall Office Building Artistically Considered», Lippincott’s Magazine (1896); Tartışmalı: «ilk gökdelen» unvanı
Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
Sullivan yüksek ofis binasının koşullarını asansör, çelik ve arsa değeri olarak saydı ve programı beş katmana ayırdı. «Biçim her zaman işlevi izler» cümlesi onun metninde bir doğa yasası ve bir coşkudur, süssüzlük kuralı değil. Chicago'da aynı yıllarda yığma duvar sınırına dayandı, çelik iskelet duvarı bir kaplamaya dönüştürdü. «İlk gökdelen» ve «Chicago okulu» adları sonradan yazılan tarihin tartışmalı unvanlarıdır.
Açılış sahnesi
Bir yatırımcı Bursa'nın merkezinde dar bir parsel almış ve ofise üç sayfalık bir not göndermiş: imar ne kadar izin verirse o kadar kat, zemin katta dükkânlar, üstte bölünebilir ofisler, en üstte makine dairesi. Selim notun kenarına bir cümle yazmış: «Biçim işlevi izler.» Emre gülüyor. «Bunu söyleyen adamın binaları süs doluydu.» Orhan Bey yığma bir duvarla çelik bir iskeleti yan yana çiziyor ve duvarın alttaki kalınlığını gösteriyor. Feyza Hanım parselde duran eski bir hanın cephesine bakıyor. Ahu notta bir satır arıyor ve buluyor: asansör. «Bu binanın bütün vaadi bu satıra bağlı,» diyor. Ilgın notu masaya koyuyor. «O cümleyi yazan adamın metnini okuyalım. Kısa bir metin, ama sandığımız şeyi söylemiyor.»
Bu derste ne olacak
M01-D02'de Viollet-le-Duc'ün «her malzemeye kendi biçimi» cümlesini gördük. Bu derste o fikrin Chicago'da yüksek ofis binasıyla nasıl karşılaştığını okuyacağız. Önce Louis Sullivan'ın 1896 tarihli makalesini tam metninden okuyacağız: yüksek binanın koşulları, beş katmanlı programı ve «biçim her zaman işlevi izler» cümlesinin bağlamı. Sonra üç yapıya bakacağız: çelik iskeletin erken bir örneği, yığma duvarın sınırı ve camın yüzeyi kapladığı bir kule. En sonda «okul» adının ve «ilk gökdelen» iddiasının neden tartışıldığını soracağız.
Kanıt ne diyor
Program Frampton'ın kitabını gösteriyordu, ona ulaşmadık. Bu dersin en güçlü kaynağı birincil bir metin: Sullivan'ın «The Tall Office Building Artistically Considered» makalesi, Lippincott's Magazine'in 1896 sayısının 403-409. sayfalarında yayımlanmış ve archive.org'da taranmış haliyle tamamını okuduk. Yapılar için genel başvuru kaynağının dört maddesini kullanıyoruz. Condit, Brooks ve Bluestone gibi tarihçileri aktarımla biliyoruz. Yapıları yerinde görmedik.
Sullivan'ın metninden başla, çünkü Selim'in kenar notu oradan geliyor. Metin bir verimlilik kılavuzu gibi açılmıyor. Önce koşulları sayıyor: asansör, çelik, arsa değeri, kentin büyümesi. Bunları tartışmayacağını söylüyor, olduğu gibi kabul ediyor. Sonra programı beş katmana ayırıyor ve her katmanın açıklığını ondan türetiyor: zemin katta geniş, ofis katlarında bir odanın ölçüsüne göre, çatı katında önemsiz. Buraya kadar sade bir mantık. Ama ardından ses değişiyor: bina «gururlu ve yükselen» olmalı, onu tasarlayan «korkak, kitap kurdu, heveskâr» olmamalı. Ünlü cümle bu coşkunun ortasında çıkıyor ve kartal, elma çiçeği, bulutlarla birlikte geliyor.
Yani «biçim işlevi izler» Sullivan'da süsü yasaklayan bir kural değil. Emre'nin itirazı yerinde: Sullivan'ın binaları bezemeliydi. Art Nouveau mimarlığı üzerine genel başvuru kaynağı, Sullivan'ın binalarındaki dökme demir bezemeleri tasarımcı George Grant Elmslie'nin çizdiğini yazar. Cümle yüzyıl içinde bağlamından koparılıp bir slogana dönüştü ve süssüz bir kutunun gerekçesi olarak kullanıldı. Bunu bir hata diye anlatmıyoruz, bir okuma diye anlatıyoruz. Ama Selim notun kenarına cümleyi yazmadan önce metni okumalıydı.
Sonra taşıyıcıya bak. Monadnock yığma duvarın sınırını gösteriyor: 16 kat için duvar altta neredeyse iki metre kalınlaşıyor ve kaynak yüksekliğin kiralanabilir alana göre seçildiğini yazıyor. Burada taşıyıcı bir ekonomi sorusu. Çelik iskelet bu soruyu değiştiriyor: duvar artık yükü taşımıyor, bir kaplama oluyor. Reliance'ta bu kaplamanın büyük kısmı cam. Sullivan'ın koşullar listesindeki çelik ve asansör, mimarlığın en eski sorularından birini, duvarın ne işe yaradığını, yeniden sorduruyor.
Unvanlar konusunda dikkatli ol. Home Insurance Building çoğu yerde ilk gökdelen diye anılıyor, ama kaynağın kendisi bu unvanın tartışmalı olduğunu, dönemin basınının böyle bir şey söylemediğini, demir iskeletin daha önce de kullanıldığını yazıyor. «Chicago okulu» adı da tartışmalı: kaynak bazı tarihçilerin bu adın gerçekte var olmayan bir birlik ima ettiğini savunduğunu, bir başka araştırmanın ise adın 1880'lerden beri kullanıldığını gösterdiğini aktarıyor. Bir akımın adı ve ilk örneği çoğu zaman sonradan yazılan tarih tarafından belirleniyor.
Son olarak Ahu'nun satırı. Sullivan'ın koşullar listesinin ilk somut maddesi asansör. Asansör olmadan on altı kat bir vaat değil, bir yük. Bugün asansör aynı zamanda bir erişim aracı: bir binanın üst katları ancak asansör çalıştığında herkesin. Yüksek yapıyı mümkün kılan teknolojinin, bir binayı herkese açan teknoloji olması, bu dersin modern mimarlığa bıraktığı bir sorudur.
Sahada
Orhan Bey iki taşıyıcı seçeneği için kat sayısı ve alan tablosu çıkarıyor. Emre Sullivan'ın beş katmanını yatırımcının programına uyguluyor. Feyza Hanım parseldeki eski hanın cephesini belgeliyor. Selim kenar notunu siliyor. Ahu asansör ve kaçış merdivenini çiziyor. Ilgın yatırımcıya bir yükseklik ve maliyet karşılaştırması hazırlıyor.
Gri alan
Sullivan'ın cümlesinin ne demek istediği tartışmalı. Metin hem bir program analizi hem bir doğa felsefesi hem de bir coşku, ve okuyan her kuşak bunlardan birini seçmiş. «İlk gökdelen» unvanı tartışmalı: Home Insurance Building'in iskeletinin tam olarak ne kadar çelik, ne kadar demir olduğu ve ondan önce benzer yapıların bulunup bulunmadığı kaynakta farklı cümlelerle geçiyor. «Chicago okulu» adının tarihi de tartışmalı ve kaynak bu tartışmada bir tarafı sert bir dille savunuyor. Bu dilin kendisi bir yorum. Yüksek yapının kent, arsa değeri ve emek üzerindeki etkisini Sullivan tartışmayacağını söylüyor, biz de bu derste tartışmadık. Elmslie'nin Sullivan'ın işlerindeki payını ayrıntısıyla okumadık.
Yaygın yanlış«Biçim işlevi izler süssüz mimarlık demektir.»
Sullivan'ın metninde cümle organik bir doğa yasası olarak geçer. Sullivan'ın binaları bezemelidir.
Yaygın yanlış«Home Insurance Building kesinlikle ilk gökdelendir.»
Bu unvan tartışmalıdır. Dönemin basını onu böyle anmaz, demir iskelet daha önce de kullanılmıştır.
Yaygın yanlış«Chicago'daki bütün yüksek binalar çelik iskeletlidir.»
Monadnock'un kuzey yarısı yığma duvarlıdır. Aynı yıllarda iki taşıyıcı mantık yan yana kullanılmıştır.
Senin işinde
Bir yatırımcı ya da işveren bir slogan getirdiğinde sloganın kaynağını oku. Kısa bir metni bile baştan sona okumak, cümlenin sana söylediğinin metnin söylediği olup olmadığını gösterir. Yüksek ya da çok katlı bir yapıda programı katmanlara ayır ve her katmanın açıklığını, yükünü ve tesisat ihtiyacını ondan türet. Taşıyıcı sistemi bir maliyet ve alan tablosuyla seç: yığma duvarın kalınlığı, çeliğin ya da betonarmenin kolon ızgarası kiralanabilir alanı nasıl değiştiriyor? Deprem bölgesinde bu tabloyu mühendisle birlikte kur ve hesabı ondan iste. Cam oranını yalnız bir görüntü olarak değil, güneş yükü, temizlik ve bakım olarak konuş. Parselde eski bir yapı varsa yıkmadan önce tescil durumunu öğren ve onu korumanın bir seçenek olup olmadığını hesapla. Asansörü bir erişim aracı olarak planla: en az iki asansör, arızada çalışan bir yedek, yangında güvenli bir bekleme alanı. Bir «ilk» unvanını bir rapora yazmadan önce kimin, ne zaman, hangi ölçüye göre verdiğini kontrol et.
Kendin dene
Aklında kalsın
Sullivan yüksek ofis binasının koşullarını asansör, çelik ve arsa değeri olarak saydı ve programı beş katmana ayırdı. «Biçim her zaman işlevi izler» cümlesi onun metninde bir doğa yasası ve bir coşkudur, süssüzlük kuralı değil. Chicago'da aynı yıllarda yığma duvar sınırına dayandı, çelik iskelet duvarı bir kaplamaya dönüştürdü. «İlk gökdelen» ve «Chicago okulu» adları sonradan yazılan tarihin tartışmalı unvanlarıdır.
Sonraki derse köprü
Sullivan süsü bırakmadı. Birkaç yıl sonra Viyana'da biri süsü bir suç saydı. M01-D04 Loos'un o metnini ve ona yöneltilen karşı görüşleri okuyor.
Kendini sına
Soru 1 · Kavram
Yükü duvarların değil, birbirine bağlı kolon ve kirişlerin taşıdığı yapı sistemine ne denir?
- A) Yığma duvar.
- B) Çelik iskelet.
- C) Cumba.
- D) Chicago penceresi.
Cevap: B. Çelik iskelette duvar yükü taşımaz, bir kaplama olur. Yığma duvar ise yükü kendi kütlesiyle taşır.
Soru 2 · Kanıt
Sullivan 1896 makalesinde yüksek ofis binasının koşulları arasında hangilerini sayar?
- A) Hızlı asansör, çelik üretimi, kentlerin büyümesi ve artan arsa değeri.
- B) Yalnız mimarın kişisel zevki.
- C) Yalnız yangın yönetmelikleri.
- D) Klasik üslupların yeniden canlandırılması.
Cevap: A. Sullivan bu koşulları tartışmadan kabul eder ve tasarım sorununu onların üzerine kurar. Programın beş katmanını da bu koşullardan türetir.
Soru 3 · Senaryo
Yatırımcı yığma duvarlı bir yapıda olabildiğince çok kat istiyor. Ne yaparsın?
- A) Kat sayısını sınırsız bırakırım.
- B) Duvar kalınlığının yükseklikle nasıl arttığını ve kiralanabilir alanı nasıl azalttığını bir tabloyla gösterir, taşıyıcı sistem seçimini mühendisle birlikte yapar, deprem bölgesinin sınırlarını hatırlatırım.
- C) Duvarları ince tutar, hesabı sonra yaparım.
- D) Yatırımcıya çelik iskeleti yasak diye anlatırım.
Cevap: B. Monadnock'ta yükseklik duvar kalınlığı ve kiralanabilir alan dengesine göre seçilmişti. Bu karar bir hesap ve bir mühendis imzası gerektirir.
Soru 4 · Tuzak
Biri diyor ki: «Sullivan 'biçim işlevi izler' dediğine göre süsü reddetmiştir.» Sorun nerede?
- A) Sorun yok, Sullivan süsü yasaklamıştır.
- B) Sullivan bu cümleyi hiç yazmamıştır.
- C) Sullivan'ın metninde cümle organik bir doğa yasası olarak, coşkulu bir dille geçer. Sullivan'ın binaları bezemelidir, cümle sonradan süssüzlüğün sloganına dönüşmüştür.
- D) Sullivan yalnız konut tasarlamıştır.
Cevap: C. Bir cümleyi metninden koparmak, onu yazanın yapmadığı bir şeyi savunmak için kullanmak demektir. Metni okumak bu farkı gösterir.
Anlamadığın bir yer mi var?
Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.