Olgunlaşma kuramları

Açılış sahnesi

Yelkovan Spor Kulübü'nün sezon başı toplantısında bir veli, Tuncay Bey'e yedi yaşındaki oğlunu sorar: çocuk topu yakalayamıyor, koşarken sık sık düşüyor, futbol okuluna yazdırsalar mı? Tuncay Bey otuz yıldır antrenörlük yapıyor ve cevabı hazır: «Acele etmeyin. Bu işler zamanı gelince açılır; çocuk hazır olunca kendiliğinden yakalar. İki yıl sonra getirin.»

Toplantıdan sonra altyapıda çalışan genç bir antrenör Tuncay Bey'e yaklaşıp soruyor: çocuk iki yıl boyunca hiç top yakalamazsa, iki yıl sonra hazır mı olacak, yoksa yalnız iki yaş büyümüş mü? Tuncay Bey bir an susuyor. Kendisine de böyle öğretilmişti.

Bu derste ne olacak

Tuncay Bey'in cevabının arkasında motor gelişime dair eski ve güçlü bir fikir var: hareket becerileri sinir sisteminin olgunlaşmasıyla, önceden belirlenmiş bir takvime göre açılır. Bu ders o fikri, yani olgunlaşma kuramlarını ele alıyor. Önce motor gelişimin nasıl bir kilometre taşları dizisi olarak çizildiğine ve bu çizimin neyi gösterip neyi gizlediğine bakacağız. Sonra olgunlaşma görüşünün en bilinen örneğini, yenidoğanın adım atma hareketinin kaybolmasını ve bu kayboluşun beyinle değil bedenle açıklandığı çalışmaları okuyacağız. Son olarak gelişimi basamak basamak gösteren tabloların bir kısmının gözlem sıklığından doğabileceğini ve bu kuramların yerine önerilen yeni bakışı göreceğiz.

Kanıt ne diyor

Sahada

Takvim fikri

Adolph ve Franchak'ın aktardığına göre motor gelişimin en tanıdık imgesi, bebeğin başını kaldırmasından bağımsız yürümesine uzanan kilometre taşı tablolarıdır. Bu tablolar yaşa bağlı, düzenli bir evreler yürüyüşü düşündürür. Olgunlaşma kuramlarının gücü de buradan gelir: her çocuk aynı basamakları aynı sırayla ve aşağı yukarı aynı yaşta çıkıyorsa, belirleyici olan içerideki takvim olmalıdır. Tuncay Bey'in «zamanı gelince açılır» demesi bu fikrin sahadaki karşılığıdır.

Yazarlar bu imgeye iki itiraz getiriyor. Birincisi, gerçek gelişim yolları farklılaşır: çocuklar becerileri farklı sıralarla kazanabilir, bir evreyi atlayabilir ya da eski bir biçime dönebilir. İkincisi, tablolardaki becerilerin kendisi ilk araştırmacıların ve örneklemlerin kültürünü yansıtır; bazı kültürlerde birçok bebek hiç emeklemez ya da yürüdükten sonra emekler.

Kaybolan adımlar

Olgunlaşma görüşünün en bilinen örneği bu adımlardır. Adolph ve Franchak'ın aktardığına göre yenidoğan dik tutulduğunda yürür gibi adım atar, bu hareketler ilk aylarda kaybolur ve bebek destekle yürümeye başladığında geri gelir. Uzun süre bu kayboluş, korteksin olgunlaşıp refleksi bastırmasıyla açıklandı. Thelen ve arkadaşlarının yenidoğan çalışması başka bir açıklama önerdi: boylarına göre daha ağır olan bebekler daha az adım atıyordu ve yazarlara göre hareket, kas gücü giderek ağırlaşan bacakları kaldırmaya yetmediği için kayboluyordu. Adolph ve Franchak'ın derlemesine göre sonraki çalışmalar bunu destekledi: sırtüstü tekmeler bu dönemde sürüyor, adımlar koşu bandında ya da bacaklar suya batırıldığında hemen geri geliyor ve dik duruşta günlük alıştırmayla hiç kaybolmuyor.

Basamak mı, dalga mı

Olgunlaşma kuramlarının çizdiği gelişim basamak basamaktır: bir gün beceri yok, ertesi ay var. Adolph ve arkadaşlarının günlük gözlem çalışması bu resmin bir kısmının bakma sıklığından doğabileceğini gösteriyor. Ebeveynlerin her gün işaretlediği verilerde beceriler çoğu zaman bir gün görünüp ertesi gün kayboluyor, bir süre gidip geliyordu. Yazarlar aynı verilerden günleri çıkararak seyrek gözlemi taklit ettiklerinde, bu dalgalı gidişler tek bir ani geçişe, bir basamağa dönüştü.

Takvimin yerine

Thelen'in sentezi olgunlaşma kuramlarının yerine başka bir bakış öneriyor: gelişimsel değişim çok nedenlidir, akışkandır, bağlama bağlıdır ve kendi kendini düzenler. Bu bakışta soru, çocuğun hangi yaşta neyi yaptığından çok, bedenin, görevin ve çevrenin bileşenlerinin bir hareketi nasıl birlikte ürettiğidir. Yazara göre bu yaklaşım eski doğa-çevre tartışmasını anlamsız kılıyor. Olgunlaşma elbette bir bileşen; ama tek bileşen değil.

Gri alan

Olgunlaşma kuramları bütünüyle yanlış değil; sinir sisteminin ve bedenin büyümesi gerçek ve gelişimin bir bileşeni. Tartışılır olan, onun tek ya da baskın açıklama olup olmadığı. Thelen ve arkadaşlarının yenidoğan çalışmasını yalnız özetinden okuduk ve kaç bebekle yapıldığını bilmiyoruz. Adolph ve arkadaşlarının günlük gözlem çalışması on bir aileyle yapıldı ve aileler orta sınıftan, ebeveynler yüksek eğitimliydi; bu veriler bütün çocuklara genellenemez. Kilometre taşı tablolarının kültürel önyargı taşıdığı söyleniyor, ama bir çocuğun gecikmesinin ne zaman önemsenmesi gerektiği de gerçek bir soru: tablolar tamamen bırakılırsa, desteğe ihtiyaç duyan bir çocuk gözden kaçabilir. Hangi gecikmenin olağan değişkenlik, hangisinin bir uyarı olduğuna antrenör ya da öğretmen değil, çocuk hekimi karar verir. Yeni bakışın gelişimi bütün yaşlarda ne kadar iyi açıkladığı da araştırılmaya devam ediyor.

Senin işinde

Bir çocuğun bir beceriyi yapamadığını gördüğünde, ilk soruyu takvime değil fırsata sor: bu çocuk bunu hiç denedi mi, ne kadar denedi? Becerinin bir gün görünüp ertesi gün kaybolabileceğini hatırla ve tek bir gözlemden karar verme; birkaç hafta boyunca, oyunun içinde bak. Bedendeki bir değişikliğin, uzayan bacakların ya da artan kilonun, hareketi bir süre bozabileceğini düşün. Yaşa göre beceri tablolarını bir başlangıç noktası say; son sözü onlara bırakma. Çocukları gözlerken güvenli spor kurallarına uy: gözlem için ailenin iznini al, çocukla kapalı bir odada bire bir kalma, gözlemi başka bir yetişkinin görebileceği açık bir alanda yap ve gerekmedikçe çocuğa dokunma; bir dokunuş gerekiyorsa, örneğin düşmesini önlemek için, bunu önceden çocuğa ve ailesine söyle. Bir çocukta yaşıtlarından belirgin ve süren bir gerilik ya da birden kaybolan bir beceri görürsen, bunu ailesiyle konuş ve onları çocuk hekimine yönlendir; antrenörün ya da öğretmenin işi tanı koymak değil.

Kendin dene

Aklında kalsın

Olgunlaşma kuramları motor gelişimi, sinir sisteminin önceden belirlenmiş bir takvimle olgunlaşmasıyla açıklar ve gelişimi kilometre taşları dizisi olarak çizer. Gerçek gelişim yolları farklılaşır: çocuklar becerileri farklı sıralarla kazanır, evre atlar, eski biçimlere döner. Yenidoğan adımlarının kayboluşu uzun süre beyinle açıklandı; bugün bedenle, bacakların kas gücüne göre ağırlaşmasıyla açıklanıyor ve alıştırmayla önlenebiliyor. Gelişimi basamak gibi gösteren tabloların bir kısmı seyrek gözlemden doğabilir. Olgunlaşma gelişimin bir bileşenidir, tek bileşeni değil.

Sonraki derse köprü

Yenidoğan adımlarının hikâyesinde üç şey birlikte rol oynadı: bebeğin ağırlaşan bacakları, dik durmak ya da sırtüstü yatmak gibi görevin kendisi ve su ya da koşu bandı gibi çevre. Hareket bu üçünden birinin değil, üçünün birlikte değişmesinden doğuyordu. Sonraki ders (M01-D02) Kısıtlar modeli: hareketin birey, görev ve çevre kısıtlarının etkileşiminden doğduğunu öne süren modeli gelişim üzerinden açıklıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Olgunlaşma kuramları motor gelişimi nasıl açıklar?

• A) Yalnız çevrenin ve alıştırmanın etkisiyle.
• B) Sinir sisteminin önceden belirlenmiş bir takvimle olgunlaşmasıyla.
• C) Bedenin, görevin ve çevrenin etkileşimiyle.
• D) Çocuğun kendi seçimleriyle.

Cevap: B. Olgunlaşma kuramlarına göre hareket becerileri sinir sisteminin olgunlaşmasıyla, büyük ölçüde içten belirlenmiş bir zamanlamayla ortaya çıkar.

Soru 2 · Kanıt

Thelen ve arkadaşlarının yenidoğan çalışmasında hangi bebekler daha az adım attı?

• A) Daha huzursuz olanlar.
• B) Daha erken doğanlar.
• C) Daha uzun boylu olanlar.
• D) Boylarına göre daha ağır olanlar.

Cevap: D. Daha az huzursuz bebekler arasında boylarına göre daha ağır olanlar daha az adım attı; yazarlar bunu kas gücünün ağırlaşan bacakları kaldırmaya yetmemesiyle açıkladı.

Soru 3 · Uygulama

Bir öğretmen, temel bir beceriyi yalnız dönem sonunda bir kez ölçüyor ve öğrencilerin bir gün içinde beceriyi «kazandığını» görüyor. Adolph ve arkadaşlarının günlük gözlem çalışmasına göre ne düşünmeli?

• A) Seyrek gözlem, gidip gelen bir gelişimi tek bir ani geçiş gibi gösterebilir; daha sık gözlem dalgalanmayı gösterebilir.
• B) Gelişim gerçekten bir günde olur; ölçüm doğrudur.
• C) Beceri dönem sonundan önce hiç yoktu.
• D) Ölçümün sıklığı sonucu etkilemez.

Cevap: A. Adolph ve arkadaşlarının çalışmasında günlük verilerden gün çıkarıldıkça değişken gidişler yanlışlıkla bir basamak gibi göründü ve başlangıç yaşı tahminleri saptı.

Soru 4 · Tuzak

Yenidoğan adımlarının kaybolup yeniden ortaya çıkması bugün nasıl açıklanıyor?

• A) Korteksin olgunlaşıp refleksi bastırmasıyla.
• B) Bebeğin hareket etme isteğini kaybetmesiyle.
• C) Bedendeki değişikliklerle: bacaklar kas gücüne göre ağırlaşıyor; adımlar koşu bandında ve suda geri geliyor, dik duruşta günlük alıştırmayla kaybolmuyor.
• D) Hiçbir açıklaması yoktur.

Cevap: C. Adolph ve Franchak'a göre bu gidişi beyindeki değil bedendeki değişiklikler açıklıyor; Thelen ve arkadaşları da daha ağır bebeklerin daha az adım attığını bulmuştu.