Kısıtlar modeli

Açılış sahnesi

Yeniçınar Ortaokulu'nun salonunda beşinci sınıflar voleybol oynuyor. Nilgün Hanım file yüksekliğini okul takımının kullandığı yükseklikte bırakmış, toplar da takımın sert maç toplarından. Öğrencilerin çoğu topu file üstünden geçiremiyor; parmak pası yapmaya çalışanların elleri acıyor ve birkaç dakika sonra herkes topu iki eliyle fırlatmaya başlıyor. Oyun dağılıyor.

Ertesi hafta Nilgün Hanım iki şeyi değiştiriyor: fileyi alçaltıyor ve sert topların yerine hafif, yumuşak toplar getiriyor. Aynı öğrenciler, aynı salonda, birkaç dakika içinde pas vermeye başlıyor. Çocuklar bir haftada değişmedi. Değişen neydi?

Bu derste ne olacak

Önceki derste yenidoğan adımlarının kayboluşunun beyinle değil bedenle açıklandığını gördük ve hikâyede üç şeyin birlikte rol oynadığını not ettik. Bu ders o üçlüye bir ad veriyor: kısıtlar modeli. Önce modelin birey, görev ve çevre diye ayırdığı kısıtları ve çocuk ölçeğinde malzeme üzerine bir derlemeyi okuyacağız. Sonra bebeklerin yürüyüşünde yaşın mı deneyimin mi daha çok şey açıkladığına, sıradan bir bezin yürümeyi nasıl değiştirdiğine ve bebeklerin tehlikeyi neden her duruş için yeniden öğrendiğine bakacağız.

Kanıt ne diyor

Sahada

Üç kısıt

Buszard ve arkadaşlarının aktardığı sınıflandırmaya göre hareket bu üç kısıttan birinin değil, üçünün buluşmasından doğar. Açılıştaki salonda birey kısıtları, yani beşinci sınıfların boyu ve gücü, bir haftada değişmedi. Değişen görev kısıtlarıydı: filenin yüksekliği ve topun ağırlığı. Bu yüzden aynı çocuklar başka bir hareket üretti. Kısıtlar modeli gelişimi de böyle okur: çocuğun ne yapabildiği yalnız çocuğa değil, ona verilen göreve ve içinde bulunduğu çevreye de bağlıdır.

Bedendeki kısıt

Birey kısıtları sabit değildir; çocuk büyüdükçe boyu, kilosu ve gücü değişir. Adolph ve arkadaşlarının yürüme çalışması bu değişimin hangi parçasının daha çok şey açıkladığını sordu: büyüyen beden ölçüleri mi, yaş mı, yoksa yürüme deneyimi mi? Bebeklerin hem yaşı hem deneyimi katkıda bulundu, ama deneyim daha güçlü öngördürücüydü. Deneyim de bir birey kısıtıdır, ama takvimle değil fırsatla değişir.

Çevredeki ve araçtaki kısıt

Cole ve arkadaşlarının çalışması gözden kaçan bir kısıtı gösteriyor. Bebekler bezliyken daha az olgun adımlar attı, daha çok sendeledi ve düştü; ince bir hazır bez bile adım genişliğini artırdı. Yazarlar bezin, yürümeyi öğrenen bebek için süren bir biyomekanik engel olduğunu ve bezleme alışkanlıklarının kültürler arası farklara katkıda bulunmuş olabileceğini yazıyor. Kısıtlar modeli böyle sıradan şeyleri de hesaba katmayı öğretir: üstündeki giysi, ayağındaki ayakkabı, elindeki araç.

Olanak ve öğrenme

Kretch ve Adolph'un çalışması, bebeklerin tehlikeyi genel bir korku olarak öğrenmediğini gösteriyor. Deneyimli emekleyenler riskli bir düşüşün üstünden emeklemeyi reddetti, ama aynı yaşta yürümeye yeni başlayanlar kenardan tekrar tekrar adım attı. Yazarlara göre bebekler deneyimledikleri eylemin olanaklarını algılamayı öğreniyor. Bir beden ya da bir hareket biçimi değiştiğinde, çevrenin sunduğu olanak da değişir ve yeniden öğrenilmesi gerekebilir.

Gri alan

Kısıtlar modeli güçlü bir düşünme aracı, ama birkaç sorusu belirsiz. Buszard ve arkadaşlarının derlemesinde malzemeyi ve alanı ölçeklemenin performansı iyileştirdiği sık gösterildi, ama öğrenmeyi inceleyen çalışma yalnız beşti; ölçekli malzemeden yetişkin malzemesine ne zaman geçileceği de tartışılır. Adolph ve arkadaşlarının yürüme çalışması bebeklerle yapıldı; deneyimin yaştan güçlü olduğu bulgusunun okul çağındaki beceriler için ne kadar geçerli olduğu ayrıca araştırılmalı. Cole ve arkadaşlarının ve Kretch ile Adolph'un çalışmaları laboratuvarda, sınırlı örneklemlerle yapıldı. Modelin kendisi de bir eleştiri alıyor: her şeyi bir kısıt saymak, hangi kısıtın ne kadar önemli olduğunu söylemeyi zorlaştırabilir. Bu derste modelin kaynağını, Newell'in kendi metnini değil, onu aktaran bir derlemeyi okuduk; modelin ayrıntısı ve özgün tanımları için bu bir sınırlılık. Kısıtların sahada nasıl seçilip değiştirileceği konusunda antrenörler arasında da farklı görüşler var: kimi görevi çocuğa uydurmayı, kimi çocuğu zamanla yetişkin görevine taşımayı öne alıyor.

Senin işinde

Bir çocuğun ya da bir yetişkinin bir hareketi yapamadığını gördüğünde, sorunu yalnız kişide aramadan önce üç soruyu sırayla sor: bu kişinin bedeninde ve deneyiminde ne var, ona verdiğim görevde ne var, içinde hareket ettiği çevrede ne var? Çoğu zaman en kolay değiştirebileceğin şey görevdir: topun ağırlığı, filenin yüksekliği, alanın büyüklüğü, kuralın kendisi. Giysiyi, ayakkabıyı ve koruyucu malzemeyi de bir kısıt olarak gözden geçir. Bir beceriyi yeni bir zemine ya da yeni bir hareket biçimine taşırken, önceki deneyimin kendiliğinden taşınacağını varsayma. Malzemeyi ya da alanı değiştirirken de koruma kuralları yerinde kalır: çocuklarla yapılan her etkinlik ailelerin bildiği bir düzende ve en az bir başka yetişkinin de izleyebildiği ortak bir alanda yürür; bir çocuğun duruşunu düzeltmek için ona dokunman gerekirse önce ne yapacağını söyle ve onayını al. Bir çocuğun hareketi yaşıtlarınınkinden uzun süre ve açıkça ayrışıyorsa, bunu ailesiyle paylaşıp onları çocuk hekimine yönlendirmek senin işin; tanı koymak değil.

Kendin dene

Aklında kalsın

Kısıtlar modeline göre hareket üç kısıtın buluşmasından doğar: birey kısıtları, yani bedenin ve kişiliğin özellikleri; görev kısıtları, yani amaç, kural ve araç; çevre kısıtları, yani zemin, eğim ve dış koşullar. Çocuğun ölçeğine göre ayarlanmış malzeme ve alan, birçok çalışmada performansı iyileştirdi; öğrenmeye etkisi ise daha az biliniyor. Bebeklerin yürüyüşünde deneyim yaştan daha güçlü bir öngördürücüydü ve sıradan bir bez bile adımları bozdu. Bebekler tehlikeyi duruşa özgü öğreniyor: yeni bir hareket biçimi, çevrenin sunduğu olanakları yeniden öğrenmeyi gerektirebilir.

Sonraki derse köprü

Cole ve arkadaşlarının çalışmasında aynı yaştaki on üç aylık bebeklerin yürüme deneyimi sekiz ile doksan yedi gün arasında değişiyordu. Aynı yaşta bu kadar farklı deneyim varsa, «bebekler kaç yaşında yürür» sorusu neyi ölçer? Sonraki ders (M01-D03) Yaş değil sıra: becerilerin kesin yaşlarda değil belli bir sırayla ve geniş bir yaş aralığında kazanıldığını açıklıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Kısıtlar modeline göre hareket nereden doğar?

• A) Yalnız bireyin beden özelliklerinden.
• B) Yalnız sinir sisteminin olgunlaşmasından.
• C) Bireyin, görevin ve çevrenin kısıtları buluştuğunda ortaya çıkar.
• D) Yalnız antrenörün talimatından.

Cevap: C. Buszard ve arkadaşlarının aktardığı sınıflandırmaya göre hareket örüntüleri organizmaya ait, görev ve çevre kısıtlarının buluşmasından doğar.

Soru 2 · Kanıt

Adolph ve arkadaşlarının yürüme çalışmasında bebeklerin yürüme becerisini en güçlü hangisi öngördü?

• A) Yürüme deneyiminin süresi.
• B) Takvim yaşı.
• C) Ailenin geliri.
• D) Bebeğin cinsiyeti.

Cevap: A. Hem yaş hem yürüme deneyimi katkıda bulundu, ama deneyim daha güçlü öngördürücüydü; yazarlara göre alıştırma daha önemli gelişimsel etkendi.

Soru 3 · Uygulama

Bir öğretmen beşinci sınıflarla voleybol oynatıyor ve öğrenciler topu fileden geçiremiyor. Kısıtlar modeline göre ilk denenebilecek değişiklik hangisidir?

• A) Öğrencilerin büyümesini beklemek.
• B) Oyunu tamamen bırakmak.
• C) Öğrencileri yaşlarına göre ayırıp küçükleri oyundan çıkarmak.
• D) Görev kısıtını değiştirmek: fileyi alçaltmak ve daha hafif bir top kullanmak.

Cevap: D. Görev kısıtları çoğu zaman en kolay değiştirilen kısıtlardır; Buszard ve arkadaşlarının derlemesinde ölçeklenmiş malzeme ve alan birçok çalışmada performansı iyileştirdi.

Soru 4 · Tuzak

Emeklerken riskli bir düşüşten kaçınmayı öğrenmiş bir bebek yürümeye başlıyor. Kretch ve Adolph'un çalışmasına göre ne beklenir?

• A) Aynı kaçınmayı yürürken de kendiliğinden gösterir.
• B) Yürürken riskli düşüşün kenarından adım atabilir; olanakları yeni duruş için yeniden öğrenmesi gerekebilir.
• C) Yükseklikten genel olarak korkar ve hiç hareket etmez.
• D) Emeklemeye geri döner ve bir daha yürümez.

Cevap: B. Yürümeye yeni başlamış 12 aylık bebekler riskli düşüşlerin kenarından tekrar tekrar adım attı; yazarlara göre bebekler genel bir korku değil, deneyimledikleri eylemin olanaklarını öğreniyor.