Yaş değil sıra

Açılış sahnesi

Karaçalı Doğa ve Kamp Merkezi'nin aile gününde iki anne çimenlikte oturmuş, çocuklarını izliyor. Birinin oğlu dokuz aylıkken yürümeye başlamış ve şimdi on dört aylık, çimenlikte koşturuyor. Öbürünün kızı on altı aylık; eşyalara tutunarak yürüyor ama henüz kendi başına adım atmıyor. Kızın annesi gergin. Defne'yi yanlarına çağırıyorlar: «Bebekler on iki ayda yürür, değil mi? Bizimki geride mi kaldı?»

Defne bir rekreasyon lideri, çocuk hekimi değil. Ama bu soruyu kampta her yaz duyuyor ve her seferinde aynı şeyi merak ediyor: «on iki ayda yürür» cümlesi bir ortalama mı, bir kural mı?

Bu derste ne olacak

Önceki derste aynı yaştaki bebeklerin yürüme deneyiminin haftalarca farklı olabildiğini gördük. Bu ders o farkın ardındaki ilkeye bakıyor: motor beceriler takvime bağlı değildir; çoğu zaman tanınabilir bir düzen izler ve kazanılma yaşı çocuktan çocuğa çok değişir. Önce beş ülkede kurulan kazanım pencerelerine, sonra bazı bebeklerin bir evreyi tamamen atladığı bir emekleme çalışmasına bakacağız. Ardından aynı ilkenin çocukluktan sonra da geçerli olduğunu, ergenlikten yetişkinliğe atış becerisi üzerinden göreceğiz: sıra her zaman ileri işlemiyor.

Kanıt ne diyor

Sahada

Pencere ve sıra

DSÖ'nün beş ülkede yürüttüğü çalışma «on iki ayda yürür» cümlesine bir ölçü getiriyor. Sağlıklı çocuklarda bağımsız yürümenin penceresi yaklaşık sekiz aydan on yedi buçuk aya uzanıyordu; desteksiz ayakta durmanın penceresi de neredeyse on ay genişliğindeydi. Aynı çalışmada çocukların büyük çoğunluğu beş kilometre taşını ortak bir sırayla kazandı; yüzde 4,3'ü ise el ve diz üstünde hiç emeklemedi. Yaş geniş bir aralığa yayılırken sıra daha tutarlı görünüyor. Yazarlar pencerelerin olağan değişkenliği gösterdiğini, ama tek tek çocuklar geç kaldığında bir taramaya ihtiyaç olduğunu da işaret ettiğini vurguluyor.

Atlanan evre

Adolph ve arkadaşlarının emekleme çalışması sıranın da katı olmadığını gösteriyor. İzlenen 28 bebeğin 15'i önce karın üstünde, sonra el ve diz üstünde emekledi; 13'ü karın üstünde emeklemeyi hiç yapmadan doğrudan el ve diz üstüne geçti. Yine de atlanan evrenin bir bedeli vardı: karın üstünde emeklemiş bebekler el ve diz üstünde daha yetkindi. Önceki biçimdeki deneyim, sonraki ve oldukça farklı biçime aktarılıyordu.

Sıra geriye de işler

Lorson ve arkadaşlarının atış çalışması ilkeyi çocukluğun ötesine taşıyor. Üst el atışı, bileşenlerinin gelişim düzeylerine göre değerlendirildiğinde, genç yetişkin erkekler hem ergen erkeklerden hem de yetişkin erkeklerden daha ileri düzeydeydi. Yaş arttıkça düzey her zaman artmıyordu; yetişkinlikte bir gerileme görülüyordu. Çalışma kesitsel, yani aynı kişileri yıllar içinde izlemedi; ama bir becerinin düzeyinin yaşla birlikte kendiliğinden yükselmediğini düşündürüyor. Stodden ve arkadaşlarının çalışması bu düzeylerin neye karşılık geldiğini gösteriyor: düzey yükseldikçe adım uzuyor, gövde daha hızlı dönüyor ve top daha hızlı çıkıyor.

Gri alan

Kazanım pencereleri olağan değişkenliği gösteriyor, ama hangi gecikmenin olağan, hangisinin bir uyarı olduğu her çocuk için ayrı bir soru ve antrenörün ya da öğretmenin değil, çocuk hekiminin değerlendirmesine kalıyor. DSÖ'nün pencereleri yalnız iki yaşa kadar olan kaba motor kilometre taşlarını kapsıyor; okul çağındaki koşma, atma ya da yakalama için benzer büyüklükte boylamasına pencereler bu derste okunmadı. Adolph ve arkadaşlarının emekleme çalışması 28 bebekle yapıldı. Lorson ve arkadaşlarının ve Stodden ve arkadaşlarının çalışmalarını yalnız özetlerinden okuduk ve katılımcı sayılarını bilmiyoruz; Lorson'un çalışması kesitsel olduğu için gözlenen gerilemenin kişilerde mi, kuşaklar arasında mı olduğu ayrılamıyor. Atıştaki cinsiyet farklarının ne kadarının bedenden, ne kadarının sunulan fırsattan geldiği tartışılır; bu soruyu bir sonraki derste ele alacağız.

Senin işinde

Bir çocuğun bir beceriyi ne zaman kazanması gerektiğini sorduğunda, tek bir yaş yerine bir aralık düşün ve o aralığın ne kadar geniş olabileceğini hatırla. Bir beceriyi değerlendirirken önce sıraya bak: çocuk bu becerinin hangi bileşeninde, hangi düzeyde? Atışta adım var mı, gövde dönüyor mu; koşuda kollar çalışıyor mu? Düzeyi birkaç deneme üzerinden belirle, tek bir denemeden değil. Aynı yaştaki çocukları aynı düzeyde varsayma; beceri çalışmalarında onları gözlediğin düzeye göre gruplamak bir seçenek. Yetişkinlerle çalışırken de düzeyin yaşla kendiliğinden yükselmediğini, kullanılmayan bir becerinin geri gidebildiğini aklında tut. Çocukların becerilerini gözlerken koruma düzeni değişmez: ailenin haberi ve onayı olsun, gözlem başka yetişkinlerin de bulunduğu bir ortamda yapılsın, çocukla yalnız kalınmasın ve bir düzeltme için dokunmak gerekiyorsa çocuğa önce söylensin. Bir çocuk bir beceriyi yaşıtlarından çok geç kazanıyorsa ya da kazandığı bir beceriyi kaybediyorsa, bunu aileyle paylaş ve değerlendirme için çocuk hekimine gitmelerini öner.

Kendin dene

Aklında kalsın

Motor beceriler kesin yaşlarda değil, geniş yaş aralıklarında kazanılır: sağlıklı çocuklarda bağımsız yürümenin penceresi yaklaşık sekiz aydan on yedi buçuk aya uzanır. Sıra yaştan daha tutarlıdır, ama o da katı değildir: bebeklerin bir bölümü karın üstünde emeklemeyi tamamen atlar. Önceki biçimlerdeki deneyim sonraki biçimlere aktarılabilir. Bir becerinin düzeyi yaşla kendiliğinden yükselmez; atış gibi bir beceri yetişkinlikte gerileyebilir. Geniş pencereler bir güvence değildir; geç kalan bir çocuk için karar çocuk hekimine aittir.

Sonraki derse köprü

Lorson ve arkadaşlarının atış çalışmasında bileşen düzeylerindeki cinsiyet farkı ergenlerde ve genç yetişkinlerde vardı, yetişkinlerde kayboluyordu. DSÖ'nün çalışması ise çocukları beş ayrı ülkede izlemişti. Bu farkların ne kadarı bedenden, ne kadarı çocuğa sunulan oyun alanından, aileden ve kültürden geliyor? Sonraki ders (M01-D04) Çevre ve fırsat: oyun alanının, ailenin, kültürün ve cinsiyete göre sunulan fırsatların motor gelişime etkisini açıklıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Kazanım penceresi neyi gösterir?

• A) Bir becerinin kazanılması gereken tek bir yaşı.
• B) Sağlıklı çocukların büyük çoğunluğunun bir beceriyi kazandığı yaş aralığını.
• C) Bir becerinin unutulduğu yaşı.
• D) Bir çocuğun zekâ düzeyini.

Cevap: B. DSÖ'nün çalışmasında pencereler yüzde 1 ile yüzde 99'luk dilimlerle sınırlandı ve sağlıklı çocuklarda kazanım yaşındaki olağan değişkenliği gösterdi.

Soru 2 · Kanıt

Adolph ve arkadaşlarının emekleme çalışmasında ne bulundu?

• A) Bütün bebekler önce karın üstünde, sonra el ve diz üstünde emekledi.
• B) Hiçbir bebek emeklemedi.
• C) Bebeklerin bir bölümü karın üstünde emeklemeyi atladı; karın üstünde emekleyenler el ve diz üstünde daha yetkindi.
• D) Emekleme biçimi sonraki becerileri etkilemedi.

Cevap: C. 28 bebeğin 13'ü karın üstünde emeklemeyi atladı; önceki biçimdeki deneyim sonraki biçimin hızını ve verimini öngördü.

Soru 3 · Uygulama

Bir antrenör aynı yaş grubundaki çocukların top sürme düzeylerinin çok farklı olduğunu görüyor. Bu derste okunan kanıta göre hangisi en uygun adımdır?

• A) Düzeyi birkaç deneme üzerinden gözleyip beceri çalışmalarında çocukları gözlenen düzeye göre gruplamak.
• B) Geride görünen çocukları takımdan çıkarmak.
• C) Herkesin aynı yaşta aynı düzeyde olmasını beklemek.
• D) Düzeyi tek bir denemeye bakarak belirlemek.

Cevap: A. Beceriler geniş bir yaş aralığında ve her çocukta aynı hızla kazanılmaz; düzey birkaç deneme üzerinden gözlenmeli.

Soru 4 · Tuzak

Lorson ve arkadaşlarının atış çalışmasına göre hangisi söylenebilir?

• A) Atış düzeyi yaşla birlikte hep yükselir.
• B) Atışta cinsiyet farkı her yaşta ve her ölçümde aynıdır.
• C) Ergenlerin atışı yetişkinlerinkinden her zaman daha ileri düzeydedir.
• D) Genç yetişkin erkekler hem ergen hem yetişkin erkeklerden daha ileri düzeydeydi; yetişkinlikte gerileme görülebiliyor, ama çalışma kesitsel.

Cevap: D. Genç yetişkin erkeklerin bileşen düzeyleri ve top hızları ergenlerinkinden de yetişkinlerinkinden de yüksekti; yazarlar verilerin kesitsel olduğunu belirtti.