Gevşek ve hazır

Açılış sahnesi

Ardıçlı Sahne'nin prova odası, cumartesi sabahı. Cem topluluğun ısınmasını yürütüyor ve bugün çalışmaya Ilgın da katılmış. Herkes sırtüstü yerde. Cem on dakika boyunca sesini alçaltarak omuzları, çeneyi, elleri bırakmalarını söylüyor. Oda sessizleşiyor; birinin nefesi uykuya yaklaşmış gibi yavaşlıyor.

Sonra Cem ellerini bir kez çırpıp «kalk, kapıya git» diyor. Ilgın kalkmak için önce yana dönüyor, sonra dizlerine geliyor, bir an başı dönüyor; kapıya vardığında diğerleri çoktan orada. Pınar ise ilk kalkan oluyor, ama omuzları kulaklarına yapışmış, yumrukları sıkılı, kapıya bir koşucu gibi saldırıyor. Cem ikisine de gülümsüyor. «İkiniz de başka bir şey yaptınız,» diyor. «Biriniz uyudu, öbürünüz kendini gerdi. Ben ikisini de istemedim.»

Bu derste ne olacak

Cem'in istediği üçüncü bir hâl: gevşek ama her an harekete geçebilecek bir beden. Oyunculuk eğitiminde «gevşe» sözü bu yüzden sık yanlış anlaşılır; kimi onu bedeni bütünüyle bırakmak diye duyar, kimi de gerginliğini saklayıp hazır görünmeye çalışır. Bu derste iki kaynağa bakacağız. Birincisi Stanislavski'nin kas bölümünde öğrencisinin bir kediyi izlediği sayfalar. İkincisi yüksek bir ödülün baskısı altında elini oynatan insanların kaslarını ölçen yakın tarihli bir deney. Sonra bu bilgiyi bir kulise, bir sete ve bir amatör topluluğun provasına taşıyacağız. Bitirdiğinde kendi bedeninin iki kaçış yolunu, yani çökmeyi ve önceden kasılmayı ayırt edebilecek ve ikisinin arasındaki hazır gevşekliği bir alıştırmayla deneyebileceksin.

Kanıt ne diyor

Stanislavski'nin oyuncu eğitimi kitabı kurgusal bir sınıfın günlüğüdür. Altıncı bölümde öğrenci Nazvanov elini yaralamış, evde yatıyor; Tortsov'un yardımcısı İvan Platonoviç onu ziyaret edip sınıfta yapılan gevşeme çalışmalarını anlatıyor.

Bu sayfalarda iki ayrı fikir var. Birincisi, gevşeme bir kez yapılıp biten bir şey olmuyor: Nazvanov bir kasılmayı bıraktığında bir başkası geliyor. İkincisi, kedinin dinginliği bir bekleme biçimi: güç kaybolmuyor, toplanıyor. Nazvanov'un en ilginç gözlemi de buna bağlı. Kediyi izlemek gibi canlı bir iş varken beden kendiliğinden ekonomik çalışıyor; dikkat bedenin kendisine dönünce kasılma geri geliyor.

İkinci kart aynı soruyu bir laboratuvarda soruyor: baskı altında beden harekete nasıl hazırlanıyor?

Bu deney sahneyi doğrudan ölçmüyor; bir seçme odası ya da prömiyer gecesi de değil. Ama Pınar'ın kapıya saldırışını tanıdık kılan bir şey gösteriyor. Çok şey söz konusuyken beden harekete «hazırlanmak» için kasları önceden kilitleyebiliyor; kilitli bir eklem de istenen hareketi daha az ölçülü yapıyor. Hazır olmak ile önceden kasılmak bedende iki farklı şey.

Sahnede ve sette

İki kaçış yolu

Bu iki durum aynı becerinin iki ucundan geliyor. Ilgın bedenini fazla bırakıyordu ve kalkmadan önce kendini toplaması gerekiyordu; Pınar bedenini fazla tutuyordu ve harekete kilitli bir eklemle başlıyordu. Cem ikisine de aynı şeyi veriyor: dikkatin bir işi, gözün bir nesnesi, nefesin akışı.

Baskı altında hazır olmak

Hareketsiz ama hazır

Gri alan

Bu dersin iki kaynağı birbirinden çok farklı ve sınırları da farklı yerlerden geçiyor. Stanislavski'nin sayfaları kurgusal bir öğrencinin günlüğü; kedinin hamlesi güzel bir imge, ama kumdaki iz bir karakterin aktardığı bir gözlem ve sınanmış değil. Senta ve arkadaşlarının deneyi ölçüyor, ama ölçtüğü şey bir robot kolu iten genç yetişkinlerin kolları; sahnede yürüyen, konuşan ve seyirci önünde duran bir bedenin aynı biçimde davrandığını göstermiyor. Yazarlar ön kasılmanın başarısızlığın nedeni mi yoksa yalnız işareti mi olduğunu bilmediklerini açıkça yazıyor; ikinci deneyde de bazı sonuçlar ilkinden ayrıştı. Bir başka uyarı: gevşeme alıştırmaları herkesi sakinleştirmiyor. Kim ve Newman 2019'un da aralarında olduğu araştırmalar, bazı kişilerin gevşeme çalışması sırasında kaygılarının arttığı bir durumu tanımlıyor ve bunu gevşemeye bağlı kaygı (relaxation induced anxiety) diye adlandırıyor. Yerde gözü kapalı yatmak sana iyi gelmiyorsa gözlerini açık tutmak, oturarak çalışmak ya da hareket ederek gevşemek meşru seçenekler. Adı olan hareket yöntemleri bu soruya farklı cevaplar veriyor ve bu bölümün Hareket Yöntemleri akademisi onları ayrı ayrı tartışıyor.

Senin çalışmanda

Önce kendi kaçış yolunu bul. Bir girişi, bir seçmeyi ya da bir çekimi bekleyen anlarda bedenin ne yapıyor? Bazıları Ilgın gibi çöker: omuzlar düşer, ağırlık bir yana yığılır, nefes uykuya yaklaşır. Bazıları Pınar gibi kilitlenir: dizler kasılır, yumruklar sıkılır, nefes tutulur. Bir hafta boyunca bekleme anlarında kendine bir kez bak ve hangisini yaptığını yaz. Sonra bekleme için kendi kedi duruşunu kur: ağırlık iki ayakta ya da sandalyede iki kalçada, dizler yumuşak, eller açık, nefes akıyor, göz bir nesnede. Uzun bekleyişlerde, örneğin bir setin ışık arasında, tamamen bırak ama motor demeden birkaç dakika önce bedeni yeniden işe çağır. Yüksek bir şey söz konusu olduğunda, bir sınavda ya da bir prömiyerde, ilk hareketten hemen önceki anına özellikle bak; gerginliğin en çok orada toplandığını görebilirsin. Ve sahnedeyken bedenini izlemeyi bırakıp dikkatini işe ver: dinlediğin kişiye, tuttuğun nesneye, açacağın kapıya.

Kendin dene

Aklında kalsın

Oyuncunun gevşemesi, o an yapılan işe gerekmeyen gerginliği bırakmaktır; işi taşıyan kaslar çalışmayı sürdürür. Bedenin iki kaçış yolu vardır: çökmek ve önceden kasılmak. Stanislavski'nin kedisi tam bir dinginlikten bir anda hamleye geçer, çünkü gücünü fazladan gerginliğe harcamaz. Senta ve arkadaşlarının deneyinde yüksek ödülün baskısında başarısı düşenler hareketten önce karşıt kaslarını birlikte kasıyordu. Hazır bir beden bekler, kilitlenmez; onu çoğu zaman en iyi taşıyan şey dikkatin bir işe verilmesidir.

Sonraki derse köprü

Pınar'ın kulisteki gerginliği bir hafta içinde azaldı, ama nereden başladığını hâlâ tam bilmiyor: önce dizler mi kilitleniyordu, eller mi, çene mi? Gerginliği bulmak dersi, M01-D02, bedeni ayaklardan başa doğru tarayarak gerginliğin toplandığı yerleri tek tek adlandırmayı ve her birini ayrı bırakmayı çalışıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Stanislavski'nin kas bölümünde Nazvanov kediden ne öğrenir?

• A) Kedinin dinlenirken bütün kaslarını gerdiğini.
• B) Kedinin yalnız uyurken gevşek olduğunu, hareket ederken tamamen kasıldığını.
• C) Kedinin dinginlikten bir anda hamleye geçtiğini ve gücünü fazladan gerginliğe harcamadan gereken yere birden gönderdiğini.
• D) Kedinin hiçbir zaman sıçramaya hazırlanmadığını.

Cevap: C. Nazvanov kedinin sıçramaya hazırlanırken gücünü gereksiz gerginliğe harcamadığını, onu biriktirip kararlı anda gereken yere gönderdiğini yazar; dinginlik ile hamle arasındaki geçiş bu yüzden bir anda olur.

Soru 2 · Uygulama

Senta ve arkadaşlarının deneyinde en yüksek ödüllü denemelerde başarısı düşen katılımcıları öbürlerinden ne ayırıyordu?

• A) Hareketten hemen önceki bir saniyede pazu ile arka kol kasını birlikte daha çok kasmaları ve hızlarının daha çok dağılması.
• B) Ödül arttıkça ellerini yavaşlatmaları.
• C) Hareketten önce bütün kaslarını tamamen gevşetmeleri.
• D) Deneyin ilk üç gününde hiç çalışmamış olmaları.

Cevap: A. Ödül arttıkça bütün katılımcılar elini hızlandırdı; başarısı düşenlerde ise hız daha çok dağıldı ve hareket öncesi eş zamanlı kasılma en yüksek ödülde belirgin biçimde arttı.

Soru 3 · Tuzak

Bir arkadaşın «bu deney, karşıt kasları birlikte kasmanın her zaman hareketi bozduğunu kanıtladı» diyor. Arkadaşın neyi atlıyor?

• A) Deney yalnız dansçılarla yapıldı.
• B) Deney yalnız ödül olmayan denemeleri inceledi.
• C) Deney hiçbir kas ölçümü yapmadı.
• D) Bulgu bir ilişkidir ve en yüksek ödül koşuluyla sınırlıdır; yazarlar ön kasılmanın neden mi işaret mi olduğunu bilmediklerini ve eş zamanlı kasılmanın hassas hareket için de gerekli olduğunu yazar.

Cevap: D. İlişki yalnız en yüksek ödülde görüldü ve neden sonuç kurmuyor. Karşıt kasların birlikte çalışması hassas hareketin de bir parçası; sorun gereksiz ve önceden gelen kilitlenmedir.

Soru 4 · Senaryo

Bir oyuncu setteki uzun bir ışık arasında sandalyede uyuklayıp «motor» denince öfkeyle fırlaması gereken bir sahneye ağır giriyor. Bu dersin yaklaşımına göre ne yapabilir?

• A) Bekleme boyunca bütün bedenini gergin tutmak.
• B) Uzun bekleyişte bırakmayı sürdürmek, ama çekimden birkaç dakika önce kalkıp oyun yerine geçmek, ağırlığını hafifçe öne vermek ve bedeni yeniden işe çağırmak.
• C) Fırlamayı kaldırıp sahneyi oturarak oynamak.
• D) Çekimden hemen önce yerde on dakika gözü kapalı gevşemek.

Cevap: B. Uzun bir beklemede bırakmak dinlendirir, ama çöken bir beden harekete geçmeden önce kendini toplamak zorunda kalır. Kemal Bey'in yaptığı gibi bedeni çekimden önce yeniden hazır duruma getirmek ilk hamlenin gecikmesini önler.