Gerginliği bulmak

Açılış sahnesi

Pınar kulisteki bekleyişini bir akşam telefonla kaydetmeye karar veriyor. Telefonu bir dekor parçasının arkasına, onu boydan görecek biçimde koyuyor ve girişine kadarki iki dakikayı çekiyor. Gece evde kaydı izlerken şaşırıyor. Omuzlarının kalktığını biliyordu, Cem ona söylemişti. Ama kayıtta ilk kımıldayan yer omuzlar değil: girişten bir buçuk dakika önce ayak parmakları yere gömülür gibi kıvrılıyor, sonra dizler geriye kilitleniyor, ancak ondan sonra omuzlar yükseliyor. Çenesinin de sıkılı olduğunu ekranda bir kası seğirince fark ediyor.

Ertesi gün Cem'e kaydı gösteriyor. «Ben hep omzumu bırakmaya çalışıyordum,» diyor. Cem gülüyor: «Omzun sonuncu. Gerginlik senin ayağından başlıyor ve yukarı çıkıyor.»

Bu derste ne olacak

Önceki derste bedenin iki kaçış yolunu, çökmeyi ve önceden kasılmayı tanıdın. Bu derste gerginliğin bedenin neresinde toplandığını bulmayı çalışacağız. Oyuncu eğitiminde bunun en yaygın aracı beden taramasıdır: dikkati ayaklardan başlayıp başa doğru bölge bölge gezdirip her bölgede ne olduğunu fark etmek ve gerekmeyen gerginliği orada, ötekilere dokunmadan bırakmak. İki araştırma okuyacağız. Birincisi, kolları masaya dayalı oturan insanların omuz kasının yalnız dikkat isteyen bir görev sırasında nasıl çalıştığını ölçüyor. İkincisi, stresin çene kasını herkeste aynı biçimde etkilemediğini gösteriyor. Bitirdiğinde kendi gerginlik haritanın ilk taslağını çıkarabilecek ve bir bölgeyi tek başına bırakmayı deneyebileceksin.

Kanıt ne diyor

Gerginlik çoğu zaman bedenin bir iş yaptığı yerde aranır: ağır bir şey kaldıran kolda, koşan bacakta. Birinci çalışma bedensel bir iş yokken neler olduğuna bakıyor.

Bu bulgunun oyuncu için ilginç yanı, ölçülen omuzun hiçbir iş yapmıyor olması. Kol masadaydı, parmaklar bir tuşa basıyordu. Omuzdaki iki kata yakın artış bir yükün değil, dikkatin ve stresin bedende bıraktığı izdi. Pınar'ın kulisteki bekleyişi de böyle: bedeni hiçbir şey yapmıyor, ama kayıtta ayaktan çeneye kadar bir şeyler kıpırdıyor.

İki kart birlikte okunduğunda beden taramasının neden kişiye göre yapılması gerektiği anlaşılıyor. Stres bedende bir iz bırakıyor, ama izin yeri ve biçimi kişiden kişiye değişiyor. Birinde omuz, birinde çene, Pınar'da ayak parmakları. Hazır bir «herkes omzunu bıraksın» listesi bu yüzden yetmiyor.

Sahnede ve sette

Haritayı çıkarmak

Bu iki durum aynı şeyi gösteriyor. Gerginlik bedenin iş yaptığı yerde değil, dikkatin ve kaygının bedende izini bıraktığı yerde toplanıyor ve oyuncu çoğu zaman ilk gördüğü yerden başlıyor; asıl başlangıç başka bir yerde olabilir.

Herkesin yeri başka

Bir bölgeyi ayrı bırakmak

Gri alan

Okuduğumuz araştırmalar beden taramasını değil, gerginliğin kendisini ölçüyor; taramanın oyuncunun gerginliğine etkisini ölçen bir çalışma burada yok. Wixted ve arkadaşlarının çalışmasının kontrol grubu yok ve adımlar hep aynı sırayla yapıldı; ikinci görevdeki düşüşü nefes çalışmasına bağlamak için bu yetmez, yazarlar da bunu sınırlılık olarak yazar. Çene kası araştırması da yalnız bir kasa ve laboratuvar görevlerine bakıyor. Taramanın ayaklardan başlaması bir meslek alışkanlığı; baştan ya da nefesten başlayan eğitmenler de var ve bu sıraları birbiriyle karşılaştıran bir çalışmaya rastlamadık. Bir uyarı daha: önceki dersteki Nazvanov, kasılmaları dinledikçe yenilerinin belirdiğinden yakınıyordu. Taramanın amacı gerginliği bulmak; sahnenin ortasında sürekli tarama yapmak dikkati işten alıp yeniden gerginlik üretebilir. Ne kadar tarama, ne zaman tarama sorusu yöntemden yönteme farklı cevaplanıyor; Alexander ya da Feldenkrais gibi adlı yöntemler bunu Hareket Yöntemleri akademisinde ayrıca ele alıyor.

Senin çalışmanda

Bir hafta boyunca gerginlik haritanın ilk taslağını çıkar. Her gün iki kez, bir kez sakin bir anında, bir kez de seni zorlayan bir şeyin ortasında, ezberde, bir seçmeden önce, bir provanın arasında, ayaklardan başa kısa bir tarama yap ve gerginlik bulduğun yerleri yaz. Bir hafta sonra listende en sık geçen üç yeri işaretle; haritanın ilk satırları onlar. Sonra kendini bir kez kaydet: bir girişi beklerken, bir monoloğu okurken. Kayıtta gördüğün yerler listende yoksa ekle; Kemal Bey'in çenesi gibi, hissetmediğin bir yer olabilir. Haritanı çıkardıktan sonra taramanı kısalt: her bölgeye eşit süre vermek yerine en sık gelen üç yere öncelik ver. Ve bırakmayı tek tek çalış. Bir bölgeyi bırakırken komşusunun işini bozma: kol bir şeyi tutuyorsa tutmaya devam etsin, yalnız çene açılsın. Sahneye çıkmadan önce taramayı bitir; sahnede dikkatini işine ver.

Kendin dene

Aklında kalsın

Gerginlik çoğu zaman bedenin iş yaptığı yerde değil, dikkatin ve stresin iz bıraktığı yerde toplanır: Wixted ve arkadaşlarının çalışmasında kolu masada duran öğrencilerin omuz kası yalnız bir dikkat görevi sırasında neredeyse iki kat çalıştı. Bu iz herkeste aynı yerde değildir; Angkulmahasuk ve arkadaşlarının çalışmasında stres çene kasını kişiden kişiye farklı biçimlerde değiştirdi. Beden taraması bu yüzden kişiye göre yapılır ve zamanla bir gerginlik haritasına dönüşür. Hissetmediğin gerginliği kayıt ve ayna gösterebilir. Bir bölgeyi bırakırken komşusunun işini bozmamak, taramanın asıl becerisidir.

Sonraki derse köprü

Pınar haritasını çıkardı ve ayak parmaklarını, dizlerini, çenesini tek tek bırakmayı öğreniyor. Ama hepsini bıraktığında nasıl bir duruşta kalacak? Nötr duruş dersi, M01-D03, karakter yüklenmemiş, ağırlığı iki ayağa dağılmış ve başı omurganın üstünde dengede duran bir başlangıç duruşunu tanıtıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Wixted ve arkadaşlarının çalışmasında omuz kası etkinliği hangi durumda belirgin biçimde arttı?

• A) Katılımcılar ağır bir kutu kaldırırken.
• B) Katılımcılar kolları masaya dayalıyken dikkat isteyen bir bilgisayar görevi yaparken.
• C) Katılımcılar otuz dakikalık nefes çalışması sırasında.
• D) Katılımcılar ayakta yürürken.

Cevap: B. Kolu masada duran öğrencilerin üst trapez kası etkinliği boş beklemede ortalama 12,24 mikrovolt iken dikkat görevi sırasında 22,46 mikrovolta çıktı; ortada kaldırılan bir yük yoktu.

Soru 2 · Uygulama

Bir oyuncu bir seçmeden önce yalnız omuzlarını bırakmaya çalışıyor, ama kaydında çenesinin sıkılı olduğunu görüyor. Bu dersin önerdiği ilk adım hangisidir?

• A) Omuz çalışmasını iki katına çıkarmak.
• B) Taramayı bırakıp yalnız nefese odaklanmak.
• C) Çeneyi gerginlik haritasına eklemek ve taramada ona öncelik vermek.
• D) Kaydı görmezden gelmek, çünkü hissedilmeyen gerginlik önemli değildir.

Cevap: C. Gerginlik kişiden kişiye farklı yerlerde toplanır ve hissedilmeyen gerginliği kayıt gösterebilir. Haritaya eklenen yer taramada öne alınır.

Soru 3 · Tuzak

Bir arkadaşın «Wixted ve arkadaşlarının çalışması karın nefesinin omuz gerginliğini azalttığını kanıtladı» diyor. Arkadaşın neyi atlıyor?

• A) Çalışma hiç kas ölçümü yapmadı.
• B) Katılımcılar profesyonel oyuncuydu.
• C) Nefes çalışması omuz kasını artırdı.
• D) Çalışmanın kontrol grubu yoktu ve adımlar hep aynı sırayla yapıldı; ikinci ölçümdeki düşüş görevi tekrarlamaktan ya da geçen zamandan da gelebilir ve nefes çalışmasının amaçlanan etkisi katılımcıların yalnız yarısında görüldü.

Cevap: D. Omuz kası etkinliği nefes çalışmasından sonraki görevde gerçekten daha düşüktü, ama kontrol grubu olmadan bu düşüşü yalnız nefese bağlamak mümkün değil; yazarlar da bunu sınırlılık olarak yazar.

Soru 4 · Senaryo

Bir oyuncu kollarını omuz hizasında tutarken çenesini bıraktığında kollarının da düştüğünü fark ediyor. Bu dersin diliyle ne üzerinde çalışmalı?

• A) Bir bölgeyi komşusunun işini bozmadan, tek başına bırakmayı.
• B) Bütün bedeni aynı anda bırakmayı.
• C) Kollarını daha sıkı germeyi.
• D) Taramayı tamamen bırakmayı.

Cevap: A. Kolu tutan kaslar çalışmak zorunda; çeneyi bırakmak onların işini durdurmamalı. Cem'in ısınmasındaki gibi bir bölgeyi ayrı bırakmak taramanın asıl becerisidir.