Yaşayan malzemeyle tasarlamak

Açılış sahnesi

Kestane Köyü İlkokulu'nun bahçesinde, okul binasının yanındaki duvar dibinde, bir sıra kuru çubuk duruyor. Nazife Öğretmen onları Emre'ye gösteriyor: dört yıl önce bir kampanyayla otuz fidan dikilmiş, çocuklar her birine bir ad vermiş. İlk yaz sulamışlar; ikinci yaz okul tatildeyken kimse gelmemiş. Bugün otuz fidandan dokuzu yaşıyor ve en büyüğü bir çocuk boyunda. Emre bilgisayarında yeni bahçenin görselini açıyor: geniş taçlı ağaçlar, gölgede oynayan çocuklar, yemyeşil bir çim. Selim görsele bakıp gülüyor: «Bu ağaçlar dikildiği gün böyle mi olacak?» Ahu başka bir yere bakıyor: görseldeki yolun kenarındaki ağaçların kökleri yirmi yıl sonra o yolu kaldırmaz mı? Kenan Usta taşı, betonu, ahşabı bilir; «bunlar yerinde durur» diyor, «ağaç durmaz, büyür ya da ölür.» Ilgın görselin altına iki tarih yazıyor: dikim günü ve yirmi yıl sonrası. «Bir peyzajı tek bir resimle anlatamayız» diyor. «En az iki resim gerek.»

Bu derste ne olacak

Bu ders Peyzaj Mimarlığı Akademisi'nin ilk dersi ve mesleğin en temel farkından başlıyor: peyzaj mimarı yaşayan malzemeyle çalışır. Bir duvar yapıldığı gün en iyi hâlindedir ve sonra yavaş yavaş eskir; bir ağaç dikildiği gün en küçük hâlindedir, yıllarca büyür, ama o yıllarda ölebilir de. Programın dayanağı Simonds'ın 1961 tarihli «Landscape Architecture» kitabı; onu okuyamadık, bu yüzden aynı fikri ölçen iki kaynağa başvuruyoruz. Önce kent ağaçlarının ölüm oranlarını derleyen bir literatür taramasından, Hilbert ve arkadaşlarının 2019 tarihli çalışmasından, dikilen bir ağacın ilk yıllarda ne kadar kırılgan olduğunu okuyoruz. Sonra ABD Orman Servisi'nin kent ağacı büyüme veri tabanını anlatan 2016 tarihli raporundan ağacın büyümesinin tasarıma nasıl girdiğini alıyoruz. Ardından Kestane okulunun bahçesi için ilk gün ile yirmi yıl sonrasını karşılaştırıyoruz.

Kanıt ne diyor

Programın dayanağı Simonds'ın kitabı. Kitabın açık bir kopyasına ulaşamadık; yalnız ödünç verme koşuluyla erişilebiliyor ve onu bu ders için okumadık. Kitaptan alıntı yapmıyoruz. Yerine, yaşayan malzemenin iki temel özelliğini, ölebilmesini ve büyümesini, ölçen iki birincil kaynak kullanıyoruz: Hilbert ve arkadaşlarının 56 çalışmayı derleyen taraması ve McPherson ve arkadaşlarının Orman Servisi raporu. İkisi de çoğunlukla Kuzey Amerika'daki kent ağaçlarından geliyor; bir dağ köyünün okul bahçesi için doğrudan geçerli sayıları değil, bir büyüklük sırasını gösteriyorlar.

Nazife Öğretmen'in kuru çubukları bu kartın bir örneği. Otuz fidandan dördüncü yılda dokuzunun kalması yüzde 70'lik bir kayıp; yıllık bir orana çevirince taramanın en kötü çeyreğinin de üstünde. Kartın son cümlesi nedenini işaret ediyor: bakım. İkinci yaz kimse sulamamış. Kartın ilk dersi şu: peyzajda bir ağaç dikmek bir iş bitirmek değil, bir sürecin başlangıcı. Mimarlıkta bir yapı teslim edildiğinde en riskli dönemini geride bırakmıştır; peyzajda teslim günü en riskli dönemin ilk günüdür. Tutma dönemi denen ilk yıllar bu yüzden tasarımın bir parçası: kim sulayacak, ne kadar, tatilde kim gelecek?

Bu kart Emre'nin görseline ve Ahu'nun sorusuna bağlanıyor. Görseldeki geniş taçlar dikim günü yok; onlar ancak yıllar sonra, ağaç yaşarsa ve iyi bakılırsa gelecek. Ahu'nun kök sorusu da kartta: ağacın en büyük boyutu, yola, duvara ve binaya olan mesafeyi bugünden belirliyor. Kartın en önemli cümlesi bir uyarı: büyüme yere, türe ve bakıma bağlı. Bir katalogda ya da başka bir kentte yazan büyüme hızı, karlı bir kışı ve kuru bir yazı olan bir dağ köyünde aynı olmayabilir. Bu yüzden peyzaj mimarı yerel gözleme, yakındaki yaşlı ağaçlara ve bölgenin deneyimine bakar.

Sahada

Ilgın ilk gün ile yirmi yıl sonrasını sayılarla karşılaştırıyor; bütün sayılar bizim varsayımımız. Yeni bahçeye yirmi ağaç dikileceğini düşünüyor. Taramanın ortanca değerlerini alıyor: ilk beş yıl için yıllık yaklaşık yüzde 6,7, sonrası için yaklaşık yüzde 3,3. Beş yıl sonra yirmi ağaçtan yaklaşık on dördü, yirmi yıl sonra yaklaşık sekiz ya da dokuzu kalıyor. Taramanın orta senaryodaki 13–18 yıllık yarı ömrüyle uyumlu bir sonuç. Emre'nin görselindeki yirmi geniş taçlı ağaç, ortalama bir bakımla yirmi yıl sonra sekiz ya da dokuz ağaç olacak.

Selim bunun tasarımı nasıl değiştirdiğini soruyor. Ilgın üç sonuç yazıyor. Birincisi, bakım bir tasarım kararı: Roman ve arkadaşlarının taramada anılan çalışmalarında, iyi tür seçimi, iyi dikim ve yoğun bakım tutma dönemindeki ölümü yıllık yüzde 0,6–4,6'ya kadar düşürmüş. Kestane okulunda yaz tatilinde kimin sulayacağı bahçe planına yazılmalı. İkincisi, ağaç sayısı ve yeri yirmi yılı düşünerek belirlenmeli: bazı ağaçların öleceğini bilmek, yerine dikilecek fidanların yerini de planlamak demek. Üçüncüsü, çocuklar ilk yıllarda gölgesiz kalacak; ağaçlar büyüyene kadar bir gölgelik ya da çardak gerekebilir.

Ahu'nun sorusu için Ilgın yakındaki yaşlı ağaçlara bakmayı öneriyor. Okul bahçesinin köşesinde, eski binayla yaşıt bir ağaç var; tacının genişliği ve köklerinin duvarı nasıl ittiği, aynı türden yeni bir fidanın yirmi, otuz yıl sonra ne yapacağını katalogdan daha iyi gösteriyor. Kenan Usta duvar dibindeki fidanların yerini de sorguluyor: duvar güneyden gelen güneşi kesiyor, yağmur suyu duvarın öbür yanına akıyor. Ilgın bunu bir sonraki adım için not ediyor: hangi türün dikileceğine karar vermeden önce toprak, su ve güneş okunmalı. Bu, bu akademinin ikinci modülünün konusu.

Gri alan

Bu dersin sayıları Türkiye'den değil, çoğunlukla Kuzey Amerika'daki kent ağaçlarından geliyor ve bir dağ köyünün okul bahçesine ne kadar uyduğu açık değil. Köyde trafik ve vandalizm daha az, ama kar, kuraklık ve bakım için gelen kimsenin olmaması daha fazla olabilir; hangi etkinin baskın olacağı belirsiz. Taramanın kendisi de ölüm oranlarının çalışmadan çalışmaya çok değiştiğini ve ilk beş yıl ile sonrası arasındaki sınırın biraz keyfî olduğunu söylüyor. Simonds'ın kitabını okumadığımız için yaşayan malzeme fikrinin onun kitabındaki biçimini aktaramıyoruz; bu fikri iki ölçümlü kaynakla kurduk. Bir de değer sorusu var: bir peyzajı ilk gün mü, yirmi yıl sonra mı yargılamalı? İşveren ve kullanıcı çoğu zaman bugünü görür, tasarımcı yarını; ikisi arasındaki denge tartışmaya açık ve bu ders onu kural olarak koymuyor. Hangi türün Kestane köyüne uygun olduğu ise iklim, toprak ve bakım okunmadan söylenemez ve bu ders tür önermiyor.

Senin işinde

Bir peyzajı tasarlarken en az iki zamanı çiz: dikim günü ve olgunluk, örneğin yirmi yıl sonra. Ağaçların aralığını, yollara, duvarlara ve binalara olan mesafesini olgun boyutlarına göre belirle. Tutma dönemi bakımını, özellikle ilk yazların sulamasını, kimin yapacağını ve tatilde ne olacağını bahçe planına yaz. Bir kısım ağacın öleceğini varsay ve yerine dikilecek fidanların yerini önceden düşün. Büyüme tahmini için katalogdan önce yerel gözleme ve yakındaki yaşlı ağaçlara bak. İlk yıllardaki gölgesizliği geçici bir gölgelikle karşıla. Tür seçimini iklim, toprak ve bakım okunmadan yapma; bir projede tür seçimi için yetkili bir peyzaj mimarına danış. İşverene ve kullanıcılara bahçenin ilk yıllarda seyrek görüneceğini baştan anlat; dikim günü görselini olgunluk görseliyle birlikte göster ki beklenti gerçekçi olsun. Teslimden sonraki ilk beş yıl için basit bir izleme listesi bırak: her ağacın durumu, kuruyanlar ve yerine dikilenler yılda bir kez yazılsın.

Kendin dene

Aklında kalsın

Peyzaj mimarı yaşayan malzemeyle çalışır: bitki büyür, değişir, ölebilir ve bakım ister. Hilbert ve arkadaşlarının taramasına göre dikilen kent ağaçlarında ölüm ilk beş yılda en yüksektir ve orta bir senaryoda dikilenlerin yarısı 13–18 yıl içinde kaybolur; tür, yer ve bakım bunu belirler. Orman Servisi raporuna göre bir ağacın 10, 15 ve 20 yıl sonraki boyutu aralığı, mesafeyi, toprak hacmini ve sulamayı belirler, ama büyüme yere bağlıdır. Bir peyzaj en az iki zamanla çizilir: dikim günü ve olgunluk.

Sonraki derse köprü

Peyzaj mimarlığı ayrı bir meslek olarak ne zaman ve nasıl ortaya çıktı? Bir kentin ortasına büyük bir park yapma fikri neyi değiştirdi? M01-D02 mesleğin doğuşunu ve Olmsted'in kent parkı fikrini anlatıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Peyzaj mimarlığında «yaşayan malzeme» kavramı bir duvarla bir ağaç arasındaki hangi farkı anlatır?

• A) Ağaç her zaman duvardan pahalıdır.
• B) Duvar yapıldığı gün en iyi hâlindedir ve yavaşça eskir; ağaç dikildiği gün en küçük hâlindedir, yıllarca büyür, ama o yıllarda ölebilir ve bakım ister.
• C) Ağaç ile duvar arasında tasarım açısından fark yoktur.
• D) Ağaçlar hiç değişmez.

Cevap: B. Peyzaj tasarımı malzemesinin zamanla büyümesini, değişmesini ve ölebilmesini hesaba katmak zorundadır.

Soru 2 · Kanıt

Hilbert ve arkadaşlarının 2019 tarihli taramasına göre dikilen kent ağaçlarında yıllık ölüm oranı ne zaman en yüksek olma eğilimindedir?

• A) Dikimden sonraki ilk beş yılda.
• B) Dikimden 30 yıl sonra.
• C) Hiçbir dönemde fark yoktur.
• D) Yalnız kışın ilk haftasında.

Cevap: A. Tutma döneminde ortanca yıllık ölüm oranı yüzde 6,6–7, sonrasında yüzde 2,8–3,8'dir.

Soru 3 · Senaryo

Bir köy okulunun bahçesine yirmi fidan dikilecek. Okul yazın üç ay kapalı ve köyde bakım için düzenli bir görevli yok. Ne önerilmeli?

• A) Fidanları dikip bakımı doğaya bırakmak.
• B) Hiç ağaç dikmemek.
• C) Yaz sulamasını kimin yapacağını bahçe planına yazmak, tür seçimini iklim, toprak ve bakım okunduktan sonra yapmak, bir kısım fidanın öleceğini varsayıp yerine dikilecek yerleri planlamak, ilk yıllar için geçici bir gölgelik düşünmek ve ağaçların yerini olgun boyutlarına göre belirlemek.
• D) En hızlı büyüyen türü katalogdan seçip dikmek.

Cevap: C. Tutma dönemi bakımı ve yirmi yıllık boyut tasarımın parçasıdır.

Soru 4 · Tuzak

Bir öğrenci bir kataloğun bir ağaç türü için verdiği büyüme hızını kullanıp «bu ağaç on yılda okul bahçesini gölgeler» diyor. Öğrenci neyi atlıyor?

• A) Ağaçların hiç büyümediğini.
• B) Büyümenin türe, yere ve bakıma bağlı olduğunu, bir bölgede elde edilen büyüme sayılarının başka bölgelere taşınmasının sınırlı olduğunu ve dikilen ağaçların bir kısmının ilk yıllarda ölebileceğini; yerel gözlem ve yakındaki yaşlı ağaçlar daha güvenilir bir ipucudur.
• C) Katalogların her zaman doğru olduğunu.
• D) Gölgenin yalnız binalardan geldiğini.

Cevap: B. Katalog bir başlangıç noktasıdır; dağ köyündeki bir okul bahçesinde büyümeyi yer ve bakım belirler.