Mesleğin doğuşu

Açılış sahnesi

Selim fakültedeki stüdyodan bir ödevle geliyor: «Peyzaj mimarlığı ne zaman ayrı bir meslek oldu?» Hocası bir isim vermiş, Olmsted, ve bir park, New York'taki Central Park. Emre şaşırıyor: bahçe sanatı binlerce yıllık değil mi, saray bahçeleri, avlular, meydanlar? Nazife Öğretmen başka bir yerden soruyor: Kestane köyünde park yok; köyün ortasında bir çınar, bir çeşme ve bir kahve var. «Köylünün bir parka ihtiyacı var mı?» Ahu parkı tekerlekli sandalyeden düşünüyor: bir parkın herkese açık olması ne demek? Kenan Usta ise parkın yapıldığı araziyi merak ediyor: büyük bir kentin ortasında o kadar boş yer nasıl bulundu? Ilgın Selim'in ödev kâğıdına iki soru ekliyor: «Mesleği yeni yapan neydi?» ve «Bu yenilik kimin pahasına geldi?»

Bu derste ne olacak

Önceki ders peyzaj mimarının yaşayan malzemeyle çalıştığını gösterdi. Bu ders o işin ayrı bir meslek olarak nasıl adlandırıldığına bakıyor. Bahçe tasarımı çok eskidir; ama «peyzaj mimarı» bir meslek unvanı olarak on dokuzuncu yüzyılda, büyüyen sanayi kentlerinin içinde, halka açık büyük parkların tasarımıyla ortaya çıktı. Önce iki ansiklopedi maddesinden Central Park'ın kuruluşunu, tasarım yarışmasını ve meslek unvanının ilk kullanımını okuyoruz. Sonra Olmsted'in kendi 1870 tarihli konuşmasından, «Public Parks and the Enlargement of Towns» metninden, bir kent parkının neden gerekli olduğunu ve nasıl olması gerektiğini düşündüğünü alıyoruz. Son olarak bu fikri Kestane köyünün meydanına ve okul bahçesine taşıyoruz.

Kanıt ne diyor

Programın dayanakları Olmsted ve Vaux'un 1858 yarışmasını kazanan Central Park tasarımı ve Jellicoe'ların «The Landscape of Man» kitabı. Jellicoe'ların kitabını okumadık. Yarışmanın ve parkın tarihini İngilizce Wikipedia'nın «Central Park» ve «Landscape architecture» maddelerinden alıyoruz; Olmsted'in düşüncesini ise onun 1870'te Amerikan Sosyal Bilim Derneği'nde okuduğu ve 1902'de yeniden basılan konuşmasının açık erişimli kopyasından okuyoruz. Olmsted'in kendi sözleri bir tarih belgesi ve bir tasarımcının görüşü; onları bir kural olarak değil, mesleğin kurucu fikirlerinden biri olarak aktarıyoruz.

Bu kart Emre'nin sorusunu cevaplıyor. Bahçe tasarımı eski, ama Central Park başka bir şeydi: bir sarayın ya da bir konağın değil, bir kentin bahçesiydi. Bir kamu kurulu yarışma açtı, kamu parası harcandı, park herkese açıldı. Yeni olan meslek bu ölçeğin ve bu sahipliğin mesleğiydi. Kartın tasarım ayrıntısı da öğretici: araba ve at trafiği parkın altından, çukurda geçen yollarla taşındı; yürüyen ile geçen birbirinden ayrıldı. Kenan Usta'nın sorusunun cevabı ise kartın en rahatsız edici cümlesi: arazi boş değildi. Orada mülk sahibi olarak yaşayan bir topluluk vardı ve park onların evlerinin yerine yapıldı.

Olmsted'in metni Selim'in ödevinin ikinci yarısı. Parkı yalnız güzel bir yer olarak değil, bir kentin eksiğine verilen bir cevap olarak düşünüyor: sokakta, işte, evde bulunmayan açıklığı ve dinginliği. Onun «toplu» ve «komşuca» ayrımı bugün de bir tasarım sorusu: bir park yüz bin kişinin aynı çayırda bulunduğu bir yer mi, yoksa birkaç ailenin bir ağaç altında buluştuğu küçük köşeler mi olmalı? Olmsted aynı konuşmanın 38–39. sayfalarında, büyük tek bir parkın yanında her evden kısa bir yürüyüşle ulaşılabilen küçük parkların da istenir olduğunu söylüyor. Ahu'nun sorusu burada keskinleşiyor: «bütün sınıfların» bir arada olduğu bir park, yürüyemeyen birine, uzakta oturan birine, parkın yerinden çıkarılmış birine de açık mı?

Sahada

Ilgın Olmsted'in fikrini Kestane köyüne taşımayı deniyor; gözlemler ekibin ilk saha ziyaretinden. Köyün kendisi bir kent değil; tarlalar, çayırlar ve yamaçlar evlerin hemen arkasında. Olmsted'in «binalarda olmayan açıklık» dediği şey burada bol. Ama Nazife Öğretmen başka bir eksiği gösteriyor: köyde kadınların, yaşlıların ve çocukların birlikte oturabileceği, gölgeli, düz ve yağmurda çamura dönmeyen bir yer yok. Kahve erkeklerin, tarla çalışanların, okul bahçesi teneffüsün. Olmsted'in «komşuca dinlenme» dediği küçük buluşma yeri köyde eksik olan şey olabilir.

Selim okul bahçesinin akşamları ve hafta sonları köylülere de açılmasını öneriyor; bu, Bölüm IV'ün atölye modülündeki programda da var. Ahu bunun bir koşulunu yazıyor: bahçeye giden yol, kapı ve oturma yerleri herkesin, tekerlekli sandalyedeki birinin de, ulaşabileceği biçimde olmalı. Kenan Usta Central Park'ın hikâyesinden bir ders çıkarıyor: «Yerinde biri varsa, önce ona sorulur.» Okul bahçesinin bir köşesi yıllardır bir ailenin kışlık odununu yığdığı yer; ekip o köşeyi planlamadan önce aileyle konuşmaya karar veriyor.

Emre bir karşılaştırma yapıyor: Central Park bir yarışmayla, yirmi binden fazla insanın emeğiyle ve yaklaşık yirmi yılda yapıldı; Kestane okulunun bahçesi birkaç kişiyle ve birkaç yazda yapılacak. Ölçek çok farklı. Ama iki soru aynı kalıyor: bu açık alan kimin için ve kimin pahasına? Ilgın Selim'in ödevine bir cümle ekletiyor: peyzaj mimarlığı bir kamu işi olarak doğdu ve bu yüzden kimin için tasarlandığı sorusu mesleğin içinde.

Gri alan

Mesleğin doğuşunu tek bir parka ve tek bir kişiye bağlamak tartışmalı. «Landscape architecture» maddesinin kendisi terimin 1828'de Gilbert Laing Meason tarafından ortaya atıldığını söylüyor ve «Central Park» maddesi Olmsted'in örnek aldığı Birkenhead Parkı'nın İngiltere'de daha önce kurulduğunu belirtiyor; mesleğin doğuşunu Amerika'ya bağlayan anlatı bir seçim. Maddenin başka bir bölümü de peyzaj mimarlığı tarih kitaplarının yerli halkların arazi yönetimi pratiklerini mesleğin «öncesi» olarak gösterdiğini ve dışarıda bıraktığını eleştiriyor. Olmsted'in parkın bütün sınıfları bir araya getirdiği yargısı, parkın yerinde yaşayan yaklaşık 1.600 kişinin çıkarılmasıyla yan yana durduğunda açık bir gerilim taşıyor; bu gerilimin nasıl tartılacağı tarihçiler arasında tartışılıyor ve bu ders onu çözmüyor. Türkiye'de ve Osmanlı'da halka açık mesire yerlerinin ve kent bahçelerinin geçmişi ayrı bir konu ve bu akademinin bahçe gelenekleri modülüne kalıyor. Jellicoe'ların kitabını okumadığımız için onların anlatısını da aktaramıyoruz.

Senin işinde

Bir açık alan tasarlarken önce onun kimin için olduğunu ve hangi eksiği tamamladığını yaz: Olmsted'in kenti için bu açıklık ve dinginlikti, bir köy için bir buluşma yeri olabilir. Büyük tek bir alan mı, yoksa evlere yakın küçük köşeler mi gerektiğini kullanıcıyla birlikte tart. Arazide bugün kimin yaşadığını, çalıştığını ya da bir şey tuttuğunu planlamadan önce öğren ve onlarla konuş. Alanın gerçek erişimini, yol, kapı, eğim ve oturma yeri bakımından, tekerlekli sandalye kullanan biri ve yaşlı biri için sına. Bir tasarımın tarihsel örneğini aktarıyorsan, onun yapılış koşullarını da, yerinden edilenler dahil, birlikte anlat. Bir kamu alanı tasarlıyorsan, bunun bir kamu işi olduğunu ve kararlarının kimi içerip kimi dışarıda bıraktığını hesaba kat. Açıldıktan sonra da alanı farklı saatlerde gözle ve kimlerin gelmediğini not et; tasarımı o gözleme göre düzelt.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bahçe tasarımı çok eskidir, ama peyzaj mimarlığı bir meslek olarak on dokuzuncu yüzyılda, sanayi kentlerinin içinde, kamu tarafından kurulan ve herkese açılan büyük parkların tasarımıyla adlandırıldı. Central Park'ın tasarımını Olmsted ve Vaux 1858'de bir kamu yarışmasıyla kazandı ve Olmsted 1863'te «peyzaj mimarı» unvanını kullandı. Olmsted'e göre park kentin eksiğini tamamlar: açıklık, dinginlik ve bütün sınıfları yan yana getiren ortak bir yer. Park yerinde yaşayan yaklaşık 1.600 kişinin çıkarılmasıyla kuruldu. Bir açık alanın kimin için ve kimin pahasına yapıldığı mesleğin doğduğu günden beri onun sorusudur.

Sonraki derse köprü

Meslek Amerika'da bir unvan olarak doğdu; Türkiye'de bugün nasıl bir meslek? Peyzaj mimarı nerede eğitim alıyor, hangi meslek odasına bağlı ve hangi işleri yapmaya yetkili? M01-D03 bunu birincil kaynaktan anlatıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Peyzaj mimarlığını eski bahçe sanatından ayıran ve onu on dokuzuncu yüzyılda bir meslek olarak adlandıran yenilik neydi?

• A) Bitkilerin ilk kez bahçelerde kullanılması.
• B) Saray bahçelerinin büyümesi.
• C) Kamu tarafından kurulan, kamu parasıyla yapılan ve herkese açılan büyük kent parklarının tasarımı ve bu işin bir meslek unvanıyla anılması.
• D) Çimin icadı.

Cevap: C. Yeni olan, bir kentin bahçesini bir kamu işi olarak tasarlamaktı.

Soru 2 · Kanıt

«Central Park» maddesine göre parkın yapıldığı arazi hakkında hangisi doğrudur?

• A) Arazi boştu.
• B) Arazide 1825'ten beri yaşayan topluluklar vardı ve Seneca Village dahil yerleşimlerden yaklaşık 1.600 kişi kamulaştırmayla çıkarıldı.
• C) Arazi Olmsted'in kendi mülküydü.
• D) Arazi bir saray bahçesiydi.

Cevap: B. Park, yerinde mülk sahibi olarak yaşayan bir topluluğun evlerinin yerine kuruldu; mesleğin ilk büyük işi bir yerinden edilmeyle başladı.

Soru 3 · Senaryo

Bir köy okulunun bahçesi akşamları köylülere de açılacak. Bahçenin bir köşesini yıllardır bir aile kışlık odununu yığmak için kullanıyor. Tasarım ekibi ne yapmalı?

• A) Köşeyi planlamadan önce aileyle konuşmak, köylülerin ve özellikle kadınların, yaşlıların ve çocukların neye ihtiyaç duyduğunu sormak, bahçenin yolunu, kapısını ve oturma yerlerini herkesin ulaşabileceği biçimde tasarlamak.
• B) Odunu kaldırıp köşeyi tasarıma katmak.
• C) Bahçeyi köylülere açmamak.
• D) Yalnız okul müdürüne sormak.

Cevap: A. Bir açık alan, yerinde bugün kimin bir şey tuttuğunu öğrenmekle ve kullanıcıyla birlikte tasarlanır.

Soru 4 · Tuzak

Bir öğrenci «Olmsted parkın bütün sınıfları bir araya getirdiğini yazmış; demek ki Central Park herkes için eşit bir yerdi» diyor. Öğrenci neyi atlıyor?

• A) Olmsted'in parkı hiç görmediğini.
• B) Olmsted'in sözlerinin bir tasarımcının kendi gerekçesi olduğunu ve parkın bütün sınıfları gerçekten eşit biçimde içerip içermediğinin ayrı bir tarih sorusu olduğunu; parkın yerinde yaşayan yaklaşık 1.600 kişinin çıkarılmasıyla kurulduğunu ve bir parka erişimin tasarıma ve yönetime bağlı olduğunu.
• C) Parkın hiç açılmadığını.
• D) Sınıf kavramının o dönemde olmadığını.

Cevap: B. Bir tasarımcının amacı ile bir mekânın gerçekte kimi içerdiği ayrı ayrı sorulmalıdır.