Türkiye’de peyzaj mimarlığı

Açılış sahnesi

Kestane okulunun bahçe işi için il müdürlüğünden bir yazı geliyor: bahçe projesinin bir peyzaj mimarı tarafından hazırlanması isteniyor. Emre biraz bozuluyor: «Biz mimarız, bahçeyi de çizeriz.» Selim fakültede peyzaj dersinin seçmeli olduğunu, kendi sınıfında kimsenin almadığını hatırlıyor. Nazife Öğretmen başka bir şey merak ediyor: köyden biri ziraat okumuş, bahçeden anlıyor; o çizemez mi? Ahu, Ilgın'ın okuldan bir arkadaşının peyzaj mimarı olduğunu ve onun her projede «oda kaydı» diye bir şeyden söz ettiğini anımsıyor. Kenan Usta işin ustalık tarafını soruyor: «Ağacı dikecek olan bahçıvan da bu odaya mı bağlı?» Ilgın yazıyı masaya bırakıyor. «Önce bu mesleğin Türkiye'de nasıl kurulduğunu ve kime hangi yetkiyi verdiğini okuyalım» diyor. «Sonra kimin neyi çizeceğine karar veririz.»

Bu derste ne olacak

Önceki ders mesleğin adını Amerika'daki büyük kent parklarından aldığını gösterdi. Bu ders Türkiye'ye bakıyor. Önce TMMOB Peyzaj Mimarları Odası'nın kendi sitesindeki tarihçeden mesleğin Türkiye'deki eğitiminin ve örgütlenmesinin nasıl başladığını okuyoruz. Sonra Oda'nın Ana Yönetmeliği'nin güncel metninden odanın amaçlarını, üyelik zorunluluğunu ve «Peyzaj Mimarı» unvanının nasıl kazanıldığını alıyoruz. Ardından Kestane okulunun bahçe projesi için bunun ne anlama geldiğini, ekibin kimi çağırması gerektiğini konuşuyoruz.

Kanıt ne diyor

Programın dayanağı TMMOB Peyzaj Mimarları Odası mevzuatı; kaynağı yazarken seçtik. İki birincil metin kullanıyoruz: Oda'nın sitesindeki 22 Nisan 2024 tarihli «Kuruluş ve Amaç» sayfası ve Oda'nın sitesinde yayımlanan Ana Yönetmelik'in güncel metni. Ana Yönetmelik'in metni Aralık 2024'teki bir değişikliği de işliyor; ama onu Resmî Gazete'den değil, Oda'nın sitesinden okuduk. Mevzuatın resmî portalına bu ders yazılırken erişemedik. Bir peyzaj projesinin hangi işlerde zorunlu olduğunu ve imar mevzuatının bu konudaki hükümlerini bu derste okumadık; onlar bu akademinin ilerideki derslerine ve bir projede yürürlükteki metne kalıyor.

Bu kart Selim'in gözlemini açıklıyor. Türkiye'de peyzaj mimarlığı mimarlık okullarından değil, ziraat okullarından doğdu; ilk adı «süs nebatları», yani süs bitkileriydi. Bu köken mesleğin bugünkü yüzünde de görünür: bitki bilgisi, toprak ve su eğitimin merkezinde. Bugün bölümler mimarlık, orman ve güzel sanatlar fakültelerinde de var; ama ortak çekirdek yaşayan malzeme. Kartın ikinci dersi örgütlenmede: meslek önce bir dernekle, sonra yaklaşık otuz yıl sonra TMMOB içinde ayrı bir odayla kuruldu. Ahu'nun duyduğu «oda kaydı» bu odaya yapılan kayıt.

Bu kart açılıştaki üç sorunun ikisini cevaplıyor. Emre bir mimar; mimarlık diploması ve Mimarlar Odası kaydı ona «Peyzaj Mimarı» unvanını vermiyor. Nazife Öğretmen'in ziraat okumuş komşusu bahçeden çok iyi anlayabilir, ama peyzaj mimarlığı diploması ve Oda kaydı yoksa bu unvanı kullanamaz. Unvan bir bilgi ölçüsü değil, bir sorumluluk kaydı: projeyi imzalayan kişinin kim olduğunu ve hangi örgütün denetimine bağlı olduğunu söyler. Kenan Usta'nın sorusu ise kartın dışında kalıyor: ağacı dikecek bahçıvan ya da usta bir peyzaj mimarı değil; uygulamada çalışan ustaların ve ekiplerin işi ayrı bir meslek alanı. Kartın notu da önemli: yönetmelik Oda'nın düzenini anlatıyor, hangi projede peyzaj mimarı istendiğini değil. Kestane okulu için o kuralı il müdürlüğünün yazısı ve ilgili mevzuat koyuyor.

Sahada

Ilgın il müdürlüğünün yazısını yeniden okuyor; yazıda «peyzaj projesi» ve «yetkili peyzaj mimarı» geçiyor. Ekip kararını veriyor: bahçenin peyzaj projesini, Oda'ya kayıtlı bir peyzaj mimarıyla birlikte hazırlayacaklar. Ahu, Ilgın'ın okuldan arkadaşı olan peyzaj mimarını önerinin ilk adı olarak yazıyor. Emre'nin işi bitmiyor: okul binasının çevresi, giriş, rampa ve yapıyla bahçenin buluştuğu yerler mimari projenin parçası. İki meslek arasındaki iş bölümü bu modülün ilerideki bir dersinin konusu; şimdilik ekip yalnız şu ilkeyi yazıyor: herkes kendi imzasını taşıyabileceği işi çizer.

Selim stüdyo notlarına bir satır ekliyor: Türkiye'de peyzaj mimarlığı bir ziraat okulunda, süs bitkileriyle başladı. Bu, mimar ile peyzaj mimarının aynı bahçeye çoğu zaman farklı yerlerden baktığı anlamına geliyor: biri mekânın biçiminden, öteki bitkinin, toprağın ve suyun yaşamından. Nazife Öğretmen'in ziraatçı komşusu için de bir yer var: köyün iklimini ve toprağını yıllardır bilen biri, peyzaj mimarının arazi okumasında değerli bir tanık. Ekip onu ilk saha gezisine çağırmaya karar veriyor.

Kenan Usta'nın sorusu bir not olarak kalıyor: projeyi kim çizerse çizsin, ağacı kim dikecek ve ilk yazları kim sulayacak? Bu, ilk dersin bakım sorusunun tekrarı. Ilgın peyzaj mimarından projeyle birlikte bir uygulama ve bakım şartnamesi de istemeyi not ediyor.

Gri alan

Bir peyzaj projesinin hangi durumlarda zorunlu olduğu ve kimin hazırlayabileceği bu derste açık değil; açık ve yeşil alanlarla mimarlar, peyzaj mimarları, ziraat ve orman mühendisleri de uğraşıyor ve aralarındaki yetki sınırını belirleyen metinleri okumadık. Ana Yönetmelik Oda'nın düzenini ve üyeliği anlatıyor; hangi işin hangi meslek insanına ait olduğunu belirleyen imar ve kamu ihale mevzuatını okumadık ve bu metinler sık değişiyor. Metni Oda'nın sitesinden okuduk; Resmî Gazete'deki yürürlükteki metinle aynı olup olmadığını doğrulayamadık. Tarihçe de Oda'nın kendi anlatısı: eğitimin bir ziraat kurumunda başlaması gibi olguların, farklı okulların ve kişilerin katkılarını nasıl tarttığı bağımsız bir tarih çalışmasının konusu. Son olarak, bir köy okulunun bahçesinde yerel bilginin, yani köylünün ve ziraatçı komşunun yıllara dayanan gözleminin, resmî bir proje sürecinde nasıl yer alacağı belirsiz; bir unvan sorumluluğu belirler, bilginin tek kaynağı olmaz.

Senin işinde

Bir kamu ya da özel işte peyzaj projesi isteniyorsa, işi kimin hazırlayacağını idarenin şartnamesinden ve yürürlükteki mevzuattan oku; meslektaşından duyduğuyla yetinme. Projeyi hazırlayacak peyzaj mimarının Oda kaydını gösteren belgeyi sözleşmeye ekle. Mimar olarak yapı ile bahçenin buluştuğu yerleri, girişi, rampayı ve yapının çevresini peyzaj mimarıyla birlikte, sınırlarını açıkça yazarak çiz. Yerel bilgisi olan kişileri, köylüyü, bahçıvanı, ziraatçıyı, resmî unvanları olmasa da arazi okumasına tanık olarak çağır. Projeyle birlikte bir uygulama ve bakım şartnamesi iste ve uygulamayı yapacak ekibin kim olduğunu baştan öğren. Yetki sınırı konusunda tereddüt varsa ilgili meslek odasına ve idareye yazılı olarak sor. Bir mevzuat metnine dayanıyorsan onu hangi kaynaktan ve hangi tarihte okuduğunu dosyaya not et; meslek odasının sitesindeki metin ile Resmî Gazete'deki yürürlükteki metin arasında bir fark olabileceğini unutma. Ekibin içinde kimin hangi paftayı imzalayacağını işin başında bir tabloya yaz ve işverene göster.

Kendin dene

Aklında kalsın

Türkiye'de peyzaj mimarlığı eğitimi 1933'te bir ziraat kurumunda süs bitkileri bölümüyle başladı; Peyzaj Mimarlığı Bölümü 1968'de açıldı ve ilk mezunlarını 1973'te verdi. Meslek 1966'da kurulan bir dernekle örgütlenmeye başladı ve 1994'ten beri TMMOB'ye bağlı Peyzaj Mimarları Odası ile örgütlü. Oda'nın Ana Yönetmeliği'ne göre peyzaj mimarı mezuniyetinden sonraki üç ay içinde Odaya üye olmak zorundadır ve «Peyzaj Mimarı» unvanı ile mesleğin yetkilerini bu kayıtla kullanır. Hangi projede peyzaj mimarı gerektiğini ise idarenin şartnamesi ve ilgili mevzuat belirler.

Sonraki derse köprü

Peyzaj mimarı bir balkon saksısından bir dere havzasına kadar çok farklı büyüklükte işlerle uğraşır. Her ölçekte tasarımcının sorduğu soru değişir mi? M01-D04 peyzaj tasarımının ölçeklerini sıralıyor ve her ölçeğin sorusunu belirliyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

TMMOB Peyzaj Mimarları Odası Ana Yönetmeliği'ne göre «Peyzaj Mimarı» unvanı ve peyzaj mimarlığı mesleğinin yetkileri nasıl kullanılır?

• A) Herhangi bir üniversite diplomasıyla.
• B) Bahçe işinde birkaç yıl çalışarak.
• C) Mimarlar Odası'na kayıtla.
• D) Peyzaj mimarlığı eğitimi veren bir kurumdan mezun olup, yurt dışı diplomasında denklik alarak, gerekli belgeleri vererek Peyzaj Mimarları Odası'na kayıt olmakla.

Cevap: D. Unvan ve yetki diploma ile Oda kaydına bağlıdır ve kayıt mezuniyetten sonraki üç ay içinde zorunludur.

Soru 2 · Kanıt

Peyzaj Mimarları Odası'nın tarihçesine göre Türkiye'de peyzaj mimarlığı eğitimi nerede ve nasıl başladı?

• A) 1933'te kurulan Yüksek Ziraat Enstitüsü bünyesindeki «Süs Nebatları Şubesi» ile; Peyzaj Mimarlığı Bölümü 1968'de eğitime başladı.
• B) Bir güzel sanatlar akademisinde 1990'da.
• C) Yalnız yurt dışında.
• D) 2010'da bir mimarlık fakültesinde.

Cevap: A. Mesleğin Türkiye'deki kökeni ziraat eğitimidir ve bu köken bitki ve toprak bilgisinin ağırlığında bugün de görünür.

Soru 3 · Senaryo

Bir köy okulunun bahçe projesi için idare «yetkili peyzaj mimarı» istiyor. Okulun mimarı projeyi kendisi çizmek, bahçeden anlayan bir köylü de yardım etmek istiyor. Ne önerilmeli?

• A) Mimarın projeyi tek başına çizip imzalaması.
• B) Projeyi Peyzaj Mimarları Odası'na kayıtlı bir peyzaj mimarıyla hazırlamak, kayıt belgesini sözleşmeye eklemek, mimarın yapı ile bahçenin buluştuğu yerleri sınırları yazılı biçimde üstlenmesi, köylüyü arazi okumasında yerel tanık olarak çağırmak ve bir uygulama ve bakım şartnamesi istemek.
• C) Köylünün projeyi çizip mimarın imzalaması.
• D) İdareye yazı yazıp şartı kaldırmasını istemek.

Cevap: B. İmza ve sorumluluk unvana bağlıdır; yerel bilgi ise unvansız da değerli bir girdidir.

Soru 4 · Tuzak

Bir öğrenci «Ana Yönetmelik peyzaj mimarlarının hangi projeleri hazırlayacağını tek tek sayar» diyor. Öğrenci neyi atlıyor?

• A) Yönetmeliğin hiç yürürlükte olmadığını.
• B) Peyzaj mimarlarının hiçbir proje hazırlamadığını.
• C) Ana Yönetmelik'in Oda'nın kuruluşunu, amaçlarını, üyeliği ve organlarını düzenlediğini; hangi projede peyzaj mimarı istendiğini ise idarenin şartnamesinin ve imar ve kamu ihale gibi ilgili mevzuatın belirlediğini ve bu mevzuatın ayrıca okunması gerektiğini.
• D) Yönetmeliğin yalnız yabancı uyruklular için olduğunu.

Cevap: C. Bir meslek örgütünün yönetmeliği ile bir işin yetki kuralı ayrı metinlerde durur.