M01-D01
Ruskin ve Viollet-le-Duc
Restorasyonu reddeden Ruskin ile yapıyı tamamlamayı savunan Viollet-le-Duc’ün görüşlerini karşılaştırır.
Koruma ve Restorasyon Akademisi — M01, Koruma kuramı · 2.373 kelime · 7 örnek durum · 7 kanıt kartı · ≈ 11 dk okuma · 16 dk dinleme
Dayanak: Usta görüşü: Ruskin, «The Seven Lamps of Architecture» (1849); Viollet-le-Duc, «Dictionnaire raisonné», restorasyon maddesi
Mimarlık Kuramı ve Eleştirisi Akademisi’nde: M03-D02 · M03-D05
Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
Ruskin 1849'da restorasyonun bir yapının uğrayabileceği en tam yıkım olduğunu, aşınmış yüzeyin ve işçinin elinin geri getirilemeyeceğini yazdı; onun önerisi zamanında ve sürekli bakımdı. Viollet-le-Duc sözlüğünde restorasyonu yapıyı belki hiç var olmamış tam bir duruma kavuşturmak olarak tanımladı, ama işe her parçanın yaşını belgelemekle ve her izi hesaba katmakla başlamayı şart koştu. Bir yapıyı korumanın en iyi yolunun ona bir işlev bulmak olduğunu da o yazdı. Notre-Dame'ın kulesi ve Carcassonne'un kuleleri onun kuramının sahadaki sonuçları ve eleştirilerin hedefi oldu. İki adamın düşman olarak okunması bugün sorgulanıyor.
Açılış sahnesi
Kapan Hanı'nın avlusunda belediyeden gelen bir dosya açık duruyor: han kütüphane ve atölye olacak. Feyza Hanım dosyanın yanına kendi defterini koyuyor; içinde hanın her duvarının fotoğrafı ve hangi yüzyıldan kaldığına dair notlar var. Doğu kanadının üstüne yüz yıl kadar önce bir kat eklenmiş, kuzeydeki kemerlerden biri eksik, avlu betonla kaplanmış, batı duvarında bir çatlak var. Emre belediyenin istediği görseli gösteriyor: eklenen kat kaldırılmış, eksik kemer yeniden örülmüş, avlu taş döşenmiş, han «ilk günkü haline» dönmüş. Kenan Usta görsele uzun uzun bakıyor ve bir soru soruyor: «İlk gün nasıldı, biliyor muyuz?» Orhan Bey önce çatlağın ne olduğunu öğrenmek istiyor. Feyza Hanım defterini kapatıyor. «Bu tartışmayı ilk yapan biz değiliz. Yüz yetmiş yıl önce iki adam bu soruya iki zıt cevap verdi. Kararımızı vermeden önce ikisini de dinleyelim.»
Bu derste ne olacak
Bu ders akademinin ilk dersi ve koruma kuramına iki karşıt sesle giriyor. Önce John Ruskin'in 1849'da yayımladığı «The Seven Lamps of Architecture» kitabında restorasyon üzerine yazdıklarını okuyacağız: onun için restorasyon bir yapının başına gelebilecek en büyük yıkımdır. Sonra Eugène Viollet-le-Duc'ün mimarlık sözlüğündeki «Restauration» maddesine geçeceğiz: onun için restorasyon, yapıyı belki hiç var olmamış bütünlüklü bir duruma kavuşturmaktır. Ardından Viollet-le-Duc'ün bu görüşü Notre-Dame'da nasıl uyguladığına ve uygulamalarının neden eleştirildiğine bakacağız.
Kural ne diyor
Bu derste henüz bir kanun maddesi ya da tüzük yok; dayanağı özgün dillerinden okuduğumuz, telif süresi dolmuş iki birincil metin. Bunlar Ruskin'in kitabının «Bellek Lambası» bölümü ve Viollet-le-Duc'ün «Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle» adlı on ciltlik sözlüğünün sekizinci cildindeki «Restauration» maddesi. Viollet-le-Duc'ün uygulamaları ve onlara yöneltilen eleştiriler için Vikipedi'nin İngilizce maddesini kullanıyoruz.
Önce iki tanımı yan yana koyalım, çünkü tartışmanın tamamı orada. Ruskin restorasyonu bir yalan olarak görüyor: kaybolan yüzey, işçinin elinin bıraktığı iz, bir daha yapılamaz; yeniden yapılan şey ne kadar özenli olursa olsun bir kopyadır ve yapının yerine geçer. Viollet-le-Duc ise restorasyonu bir bilgi işi olarak görüyor: yapının üslubunu, bölgesinin okulunu ve yapım mantığını öğrenen bir mimar, eksik olanı o mantıkla tamamlayabilir.
Emre'nin getirdiği görsel bu iki tanımdan hangisine yakın? Eklenen katı kaldırmak, eksik kemeri örmek, hanı «ilk günkü haline» döndürmek: bu, Viollet-le-Duc'ün tanımına çok benziyor. Ama Kenan Usta'nın sorusu tam Viollet-le-Duc'ün kendi uyarısına denk geliyor. Hanın ilk gün nasıl olduğunu bilmiyorsak, eksik kemeri tahminle öreceğiz. Viollet-le-Duc varsayımın restorasyonda en tehlikeli şey olduğunu yazıyordu. Tamamlamayı savunan adam bile işe her izi okumakla, her parçanın yaşını belgelemekle başlamayı şart koşuyor.
Ruskin'in önerisini yanlış anlamamak gerekiyor. «Dokunma» demek «bırak çürüsün» demek değil. Ruskin'in karşı çıktığı şey önce ihmal edip sonra büyük bir restorasyonla yapıyı «kurtarmak». Kapan Hanı'nın çatlağı, betonla kaplanmış avlusu, yüz yıllık eki bu açıdan bir soru soruyor: bu hasarların ne kadarı yıllarca bakımsız kalmanın sonucu? Orhan Bey'in çatlağın nedenini önce öğrenmek istemesi bu soruya cevap arayan ilk adım.
Viollet-le-Duc'ün en az bilinen ama Kapan Hanı için en önemli cümlesi belki de işlev üzerine olanı. Bir yapıyı korumanın en iyi yolunun ona bir işlev bulmak olduğunu yazıyor ve örneği çarpıcı biçimde tanıdık: bir manastır yemekhanesinin kütüphaneye çevrilmesi. Belediyenin hanı kütüphane ve atölye yapma isteği bu açıdan bir tehdit değil, bir koruma imkânı olabilir. Ama aynı cümlenin ikinci yarısı da önemli: işlevin ihtiyaçları yapıda başka değişikliğe gerek kalmayacak biçimde karşılanmalı.
Notre-Dame'ın kulesi özgün kulenin kopyası değildi. Carcassonne'un kule başlıkları ise Viollet-le-Duc'ün kendi programıyla çelişiyor gibi görünüyor: her bölgenin kendi okulu olduğunu yazan mimar, güneydeki bir kaleye kuzeyin biçimlerini koymakla eleştirildi. Bir kuramı yalnız metninden değil, uygulamasından da okumak gerekiyor. İki adamı iki düşman takım gibi okumak da, Gri alan bölümünde göreceğimiz gibi, bugün sorgulanıyor.
Sahada
Feyza Hanım ve ofis bir hafta boyunca Kapan Hanı'nda iki adamın gözlüğünü sırayla takarak çalışıyor. Emre ölçüyor ve fotoğraflıyor. Kenan Usta taşları ve harcı okuyor. Orhan Bey çatlağı izliyor. Selim belediyeyle ofis arasında soruları taşıyor.
Gri alan
Ruskin ile Viollet-le-Duc'ün görüşlerinin ne kadar zıt olduğu bugün tartışmalıdır: yaygın okuma onları iki karşıt kutup olarak görür, ama Vikipedi maddesinin aktardığı yeni araştırmalar bu karşıtlığı sorgular ve bu araştırmaları biz doğrudan okumadık. Viollet-le-Duc'ün Notre-Dame kulesinin bir tahrifat mı yoksa yapının yaşayan bir katmanı mı olduğu da belirsizdir; kuşaklar boyunca katedralin parçası olarak görülmesi bu soruyu daha da karmaşık hale getirir. Ruskin'in bakım önerisi bir yapının taşıyıcı bir sorunu olduğunda ne kadar yeterlidir, net değildir. Bir tarihî yapıya yeni bir işlev vermenin onu koruyup korumadığı ise işlevin ne olduğuna ve nasıl yerleştirildiğine bağlıdır ve her yapı için ayrıca tartışılmalıdır.
Yaygın yanlış«Ruskin tarihî yapılara hiç dokunulmamasını, kendi haline bırakılmasını savundu.»
Ruskin restorasyona karşı çıkar ama zamanında konan bir kurşun levhayı, temizlenen bir su yolunu ve sürekli, kaygılı bir özeni önerir. Onun karşı çıktığı şey bakım değil, ihmalden sonra gelen büyük restorasyondur.
Yaygın yanlış«Viollet-le-Duc belgelemeden, keyfine göre restore etti.»
Viollet-le-Duc sözlüğünde her parçanın yaşının saptanmasını, bir tutanak hazırlanmasını, her izin hesaba katılmasını ve varsayımdan kaçınılmasını şart koşar. Eleştiriler onun programına değil, uygulamalarının bu programla ne kadar örtüştüğüne yöneliktir.
Yaygın yanlış«Bir yapıyı ilk günkü haline döndürmek her zaman mümkündür.»
Viollet-le-Duc'ün kendi tanımı restorasyonun hiç var olmamış olabilecek bir duruma götürebileceğini kabul eder. Ruskin de aşınmış bir yüzeyin ancak tahminle yeniden yapılabileceğini yazar.
Senin işinde
Tarihî bir yapıda çalışmaya başladığında, «ilk günkü haline döndürmek» isteyen bir işverenle karşılaşabilirsin. Bu isteği reddetmeden önce sor: ilk gün nasıldı, bunu hangi belgeden biliyoruz? Müdahaleden önce yapının her parçasının yaşını, durumunu ve izlerini yazıyla, çizimle ve tarihli fotoğrafla kaydet; bu belge hem Ruskin'in hem Viollet-le-Duc'ün isteyeceği ilk adımdır. Bir eksikliği tamamlamayı öneriyorsan, tamamlamanın hangi ize dayandığını ve neyin tahmin olduğunu ayrı ayrı yaz. Sonraki dönemlerin eklerini kaldırmayı düşünüyorsan, o ekin de yapının bir dönemini belgelediğini ve kaldırıldığında bu belgenin kaybolacağını gerekçenin içinde tartış. Büyük bir müdahaleden önce bakımı sor: bir oluk, bir çatı onarımı, bir drenaj belki de daha büyük bir hasarı önleyecektir. Yeni bir işlev önerirken, o işlevin yükünü, tesisatını ve kullanıcı sayısını yapının kaldırabileceği yere yerleştir. Kararı işverene ve yetkili kurula ait olarak sun, ama seçeneklerin her birinin neyi kaybettirdiğini açıkça yaz.
Kendin dene
Aklında kalsın
Ruskin 1849'da restorasyonun bir yapının uğrayabileceği en tam yıkım olduğunu, aşınmış yüzeyin ve işçinin elinin geri getirilemeyeceğini yazdı; onun önerisi zamanında ve sürekli bakımdı. Viollet-le-Duc sözlüğünde restorasyonu yapıyı belki hiç var olmamış tam bir duruma kavuşturmak olarak tanımladı, ama işe her parçanın yaşını belgelemekle ve her izi hesaba katmakla başlamayı şart koştu. Bir yapıyı korumanın en iyi yolunun ona bir işlev bulmak olduğunu da o yazdı. Notre-Dame'ın kulesi ve Carcassonne'un kuleleri onun kuramının sahadaki sonuçları ve eleştirilerin hedefi oldu. İki adamın düşman olarak okunması bugün sorgulanıyor.
Sonraki derse köprü
Ruskin'in «anıtlara gereken özeni gösterirseniz onları restore etmeniz gerekmez» düşüncesi yirmi sekiz yıl sonra bir derneğin kuruluş metnine dönüştü. M01-D02 «Morris ve onarım» dersi, William Morris'in eski yapıları koruma derneği için yazdığı manifestoyu ve restorasyon yerine bakım ilkesini açıklıyor.
Kendini sına
Soru 1 · Kavram
Viollet-le-Duc'ün sözlüğündeki tanıma göre bir yapıyı restore etmek ne demektir?
- A) Yapının yalnız bakımını yapmak.
- B) Yapıyı olduğu gibi bırakıp çürümesini izlemek.
- C) Yapıyı belli bir anda hiç var olmamış olabilecek tam bir duruma kavuşturmak.
- D) Yapıyı yıkıp yerine yenisini yapmak.
Cevap: C. Viollet-le-Duc restorasyonun bakım, onarım ya da yeniden yapım olmadığını, yapıyı hiç var olmamış olabilecek tam bir duruma kavuşturmak olduğunu yazar. Bu tanım sonraki eleştirilerin de odak noktası olmuştur.
Soru 2 · Kanıt
Ruskin «Bellek Lambası» bölümünde restorasyonun yerine ne önerir?
- A) Zamanında ve sürekli bakımı; çatıya zamanında bir kurşun levha konmasını, su yolunun zamanında temizlenmesini ve yapının kaygılı bir özenle izlenmesini.
- B) Bütün eski yapıların yıkılmasını.
- C) Eski yapıların yeni malzemeyle baştan yapılmasını.
- D) Hiçbir şey yapılmamasını ve yapıların çürümeye bırakılmasını.
Cevap: A. Ruskin anıtlara gereken özeni gösterenin onları restore etmek zorunda kalmayacağını yazar. Önerdiği şey ihmal değil, zamanında yapılan küçük bakımdır.
Soru 3 · Senaryo
Bir belediye on altıncı yüzyıldan kalma bir hanı «ilk günkü haline» döndürmek istiyor. Hanın bir kemeri eksik ve yüz yıl önce bir kat eklenmiş. Ne önerirsin?
- A) Eksik kemeri en güzel bulduğum biçimde örer, ek katı hemen yıkarım.
- B) Hiçbir şey yapmadan hanı olduğu gibi bırakırım.
- C) Hanı yıkıp aynısını yeniden yaptırırım.
- D) Önce hanın her parçasının yaşını ve izlerini belgeler, eksik kemerin hangi ize dayanılarak tamamlanabileceğini ve neyin tahmin olduğunu yazar, ek katın hangi dönemi belgelediğini araştırır ve belediyeye gerekçeli seçenekler sunarım.
Cevap: D. Hem Ruskin hem Viollet-le-Duc işe belgelemeyle başlanmasını ister. Tamamlama ve kaldırma kararlarının her biri izlere ve gerekçelere dayanmalı, karar da yetkili kurumlara bırakılmalıdır.
Soru 4 · Tuzak
Bir arkadaşın şöyle diyor: «Ruskin ve Viollet-le-Duc ezeli düşmanlardı; biri her şeye dokunmayı, öbürü hiçbir şeye dokunmamayı savundu. Birini seçmek zorundasın.» Sorun nerede?
- A) Sorun yok, ikisi tam olarak böyle düşünüyordu.
- B) İki görüş de bu kadar basit değil: Ruskin bakımı önerir, Viollet-le-Duc belgelemeyi ve izleri şart koşar. Okuduğumuz metinlerde Ruskin restorasyon ilkesine karşı çıkar ve Viollet-le-Duc'ün işlerini adıyla eleştirmez; ikisini düşman olarak okuyan yaygın görüş bugün sorgulanmaktadır.
- C) İkisi de restorasyonu hiç tartışmadı.
- D) Viollet-le-Duc restorasyona Ruskin'den daha sert karşı çıktı.
Cevap: B. Koruma kuramının tarihini iki takımlı bir maç gibi okumak, gerçek kararları, yani hangi katmanın korunacağını ve eksiğin nasıl gösterileceğini, iki slogana indirger.
Anlamadığın bir yer mi var?
Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.