İçeriğe geç

M01-D02

Morris ve onarım

William Morris’in eski yapıları koruma derneği manifestosunu ve «restorasyon yerine bakım» ilkesini açıklar.

Koruma ve Restorasyon Akademisi — M01, Koruma kuramı · 2.348 kelime · 7 örnek durum · 6 kanıt kartı · ≈ 11 dk okuma · 16 dk dinleme

Dayanak: Usta görüşü: Morris, SPAB Manifestosu (1877)

Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.

William Morris, Philip Webb ve arkadaşları 1877'de Eski Yapıları Koruma Derneği'ni Tewkesbury Manastırı için önerilen bir restorasyona tepki olarak kurdu. Morris'in yazdığı manifesto restorasyonu bir yapının tarihini sıyırıp onu keyfî bir ana döndürmeye çalışan bir sahtecilik olarak görür. Eski çağların değişikliklerinin kendi çağlarının biçimiyle yapıldığı için dürüst olduğunu savunur. Restorasyonun yerine korumayı, gündelik bakımı ve onarım olduğunu saklamayan onarımı önerir. Kullanıma elverişsiz bir yapıyı değiştirmek yerine yeni bir yapı yapılmasını ister; bu öneri Viollet-le-Duc'ün işlev görüşüyle çatışır. Dernek bugün İngiltere'de tescilli yapılara dair yasal danışma sürecinde yer alır.

Açılış sahnesi

Selim belediyeden yeni bir istekle geliyor: Kapan Hanı'nın iç duvarlarındaki sıva kazınacak, altındaki taş çıplak bırakılacak. «Herkes taşı görmek istiyor, sıva hanı sıradan gösteriyor.» Kenan Usta duvara yaklaşıp sıvanın bir köşesini parmağıyla yokluyor: kireç sıva, birkaç kat, en alttaki katın içinde saman lifleri var. Feyza Hanım defterini açıyor; bir önceki hafta odalardan birinde sıvanın altında bir yazı izi bulduklarını, kimin yazdığını henüz bilmediklerini söylüyor. Emre sıvanın kazınmasının restorasyon mu, yoksa başka bir şey mi olduğunu soruyor. Orhan Bey bir başka kaygıyı dile getiriyor: kireç sıva duvarın nefes almasına yardım ediyor olabilir, kazındığında taşın derzleri yağmura açık kalacak. Ilgın Selim'e dönüyor. «Bu isteğe yüz elli yıl önce İngiltere'de bir dernek kuruldu. Kurucusu ona bir takma ad bile vermişti: Kazımaya Karşı. Önce onların ne dediğine bakalım.»

Bu derste ne olacak

M01-D01'de Ruskin'in restorasyonu bir yıkım olarak gördüğünü ve yerine bakımı önerdiğini okuduk. Bu derste o fikrin bir derneğin kuruluş metnine nasıl dönüştüğünü göreceğiz. Önce 1877'de William Morris, Philip Webb ve arkadaşlarının kurduğu Eski Yapıları Koruma Derneği'nin, SPAB'ın, kuruluş öyküsüne bakacağız. Sonra Morris'in yazdığı manifestonun restorasyonu neden bir sahtecilik olarak gördüğünü okuyacağız. Ardından manifestonun restorasyonun yerine koyduğu şeyi, gündelik bakımı ve onarımı inceleyeceğiz. Son olarak bu ilkelerin bugün nerede yaşadığına ve Kapan Hanı'nın kütüphaneye dönüşmesiyle nerede çatıştığına bakacağız.

Kural ne diyor

Bu derste de bir kanun maddesi yok; dayanağımız bir derneğin kuruluş belgesi. Manifestonun tam metnini SPAB'ın kendi internet sitesinden okuduk. Derneğin kuruluş öyküsü ve sonraki etkisi için Vikipedi'nin İngilizce «Society for the Protection of Ancient Buildings» maddesini kullanıyoruz.

Kazıma isteğinden başlamak bu dersi anlamanın en kısa yolu. Selim'in istediği şey, sıvayı kazıyıp taşı çıplak bırakmak, Morris'in derneğine adını veren uygulamanın ta kendisi. Viktorya döneminde de gerekçe aynıydı: taş daha «gerçek», sıva sonradan gelmiş bir örtü. Manifestonun cevabı ise bir soruyla başlıyor: o sıva hangi tarihin parçası? Kapan Hanı'nın sıvası birkaç kat; en alttaki samanlı kat belki hanın ilk yıllarından, üstteki katlar sonraki onarımlardan. Feyza Hanım'ın bulduğu yazı izi de o sıvanın üstünde. Sıvayı kazımak bu katmanların hepsini, yazıyla birlikte, tek seferde kaldırmak demek.

Manifestonun en ilginç fikri belki de dürüst ek fikri. Eski yapıcılar bir kiliseyi değiştirdiklerinde bunu kendi çağlarının biçimiyle yapmışlar ve bu yüzden kimseyi yanıltmamışlar. M01-D01'de Viollet-le-Duc'ün de aynı gözlemi yaptığını görmüştük: Orta Çağ'da kırılan bir başlığın yerine yeni çağın başlığı konurdu. İkisi aynı olguyu görüyor ama zıt sonuçlar çıkarıyor. Viollet-le-Duc için bu, bilimsel restorasyonun neden yeni ve gerekli olduğunu gösteriyor. Morris için ise eski değişikliklerin dürüst olduğunu, yeni restorasyonun ise bir sahtecilik olduğunu.

Morris'in önerdiği şeyi dikkatle okumak gerekiyor, çünkü «dokunmayın» diye özetlenmeye çok elverişli. Manifesto dokunmayı yasaklamıyor; duvarı desteklemeyi, çatıyı onarmayı açıkça istiyor. Ama bir şart koşuyor: onarım için kullanılan araç bir destek ya da örtü olduğunu açıkça göstermeli, başka bir sanat iddiası taşımamalı. Batı duvarındaki çatlak için Orhan Bey bir çelik kuşak önerirse, Morris'in bakışıyla bu kuşağın taş gibi görünmeye çalışmaması, bir onarım olduğunu saklamaması gerekir. Bu fikir koruma kuramında yeni eklerin eskiden ayırt edilebilmesi ilkesinin habercisidir.

Kütüphane meselesinde ise manifesto ile Viollet-le-Duc doğrudan çatışıyor. M01-D01'de Viollet-le-Duc'ün kullanılan yapının yaşayacağını, işlevin korumanın bir aracı olduğunu yazdığını okumuştuk. Manifesto ise bir yapı bugünkü kullanımına elverişsiz hale geldiyse onu değiştirmek ya da büyütmek yerine yeni bir yapı yapılmasını öneriyor. Kapan Hanı'na kütüphane için asansör, ısıtma, raf yükü ve yangın merdiveni gerekecek. Morris'in bakışıyla bunların her biri hanın dokusunu kurcalamak demek; Viollet-le-Duc'ün bakışıyla ise kullanılmayan bir han zaten yaşamayacak. Bu çatışmanın tek bir doğru cevabı yok, ama iki tarafın gerekçesini bilmek kararı daha bilinçli kılıyor.

Son olarak yüz elli yıllık bir manifestonun bugün nerede durduğuna bakmak gerekiyor. Vikipedi maddesine göre SPAB İngiltere'de tescilli yapılardaki değişikliklerde yasal olarak görüşü sorulan kurumlardan biri. Bir derneğin kuruluş metni yasal bir sürecin içine girmiş. Türkiye'de tescilli bir yapıya müdahale kararının kimin elinde olduğu ayrı ve uzun bir sorudur. Burada aklımızda kalması gereken şu: koruma kuramı bir masa başı tartışması değil, bir yapının duvarına kimin, nasıl dokunacağına dair gerçek kararlara dönüşüyor.

Sahada

Sıva tartışması ofisi hanın içine, duvarların yüzeyine götürüyor. Feyza Hanım katmanları belgeliyor. Kenan Usta sıvayı ve harcı okuyor. Orhan Bey çatlağı ve çatıyı izliyor. Emre çatıya ve kemerlere tırmanıyor. Selim belediyeye gidip geliyor.

Gri alan

Morris'in manifestosunun sıvanın kazınmasına karşı çıkması açıktır, ama sıvanın kendisi yapıya zarar veriyorsa, örneğin nemi içeride tutan sonradan sürülmüş bir çimento sıvaysa, ne yapılacağı tartışmalıdır. Manifestonun eski bir yapı kullanıma elverişsiz hale geldiğinde yeni bir yapı yapılması önerisinin bir kentin tarihî merkezinde ne kadar uygulanabilir olduğu da net değildir; yeni yapının kendisi tarihî dokuyu değiştirir. Hangi eklerin yapının tarihine ait değerli katmanlar, hangilerinin yapıya zarar veren müdahaleler olduğuna karar vermek için bir ölçüt manifestoda yoktur; bu karar her yapıda belgelemeye ve araştırmaya dayanır. SPAB'ın ilkelerinin bugün geniş ölçüde kabul gördüğü yargısı bir kaynağın değerlendirmesidir ve bu derste ölçmediğimiz bir şeydir.

Yaygın yanlış«Morris eski yapılara hiç dokunulmamasını istedi.»
Doğrusu

Manifesto tehlikedeki bir duvarın desteklenmesini, akan bir çatının onarılmasını ve gündelik bakımı açıkça ister. Karşı çıktığı şey yapıyı geçmişteki bir ana döndürmek için yapılan kurcalamadır.

Yaygın yanlış«Sıvayı kazıyıp taşı ortaya çıkarmak yapıyı özgün haline döndürür.»
Doğrusu

Morris'in derneğe Kazımaya Karşı adını vermesi bu uygulamaya karşı çıktığı içindir. Sıva da yapının tarihinin bir katmanı olabilir ve onu kazımak o katmanı tek seferde yok eder.

Yaygın yanlış«Onarım eski malzemeye benzetilmeli, fark edilmemeli.»
Doğrusu

Manifesto onarımda açıkça destek ya da örtü amacı taşıdığı belli olan, başka bir sanat iddiası göstermeyen araçların kullanılmasını ister.

Senin işinde

Bir tarihî yapıda sıvanın kazınması, eklerin kaldırılması ya da yüzeylerin «temizlenmesi» istendiğinde, önce o katmanın ne olduğunu ve hangi tarihe ait olduğunu belgele. Küçük ve kontrollü bir açıklıkla katmanları incele; bütün yüzeye dokunmadan önce ne kaybedeceğini bil. Restorasyon projesini beklemeden yapılabilecek gündelik bakımı ayrıca listele: akan bir çatı, tıkalı bir oluk, açık bir derz, yapının en hızlı bozulduğu yerlerdir ve büyük bir projeyi beklemezler. Bir onarım öneriyorsan, onarımın bir onarım olduğunu saklamayan bir çözüm düşün ve bunu gerekçesiyle yaz. Eski onarım izlerini, yamaları ve ekleri hemen kaldırılacak hatalar olarak değil, yapının geçirdiği hayatın belgeleri olarak incele; kaldırılması gerekiyorsa nedenini ve kaldırılmadan önce nasıl belgeleneceğini yaz. Yeni bir işlevin gerektirdiği büyük ekleri, asansörü, merdiveni, tesisatı yapının içine yerleştirmeden önce dışarıda, ayrılabilir bir çözüm olup olmadığını sor. Seçenekleri ve her birinin bedelini yazılı olarak işverene ve yetkili kurula ilet.

Kendin dene

Aklında kalsın

William Morris, Philip Webb ve arkadaşları 1877'de Eski Yapıları Koruma Derneği'ni Tewkesbury Manastırı için önerilen bir restorasyona tepki olarak kurdu. Morris'in yazdığı manifesto restorasyonu bir yapının tarihini sıyırıp onu keyfî bir ana döndürmeye çalışan bir sahtecilik olarak görür. Eski çağların değişikliklerinin kendi çağlarının biçimiyle yapıldığı için dürüst olduğunu savunur. Restorasyonun yerine korumayı, gündelik bakımı ve onarım olduğunu saklamayan onarımı önerir. Kullanıma elverişsiz bir yapıyı değiştirmek yerine yeni bir yapı yapılmasını ister; bu öneri Viollet-le-Duc'ün işlev görüşüyle çatışır. Dernek bugün İngiltere'de tescilli yapılara dair yasal danışma sürecinde yer alır.

Sonraki derse köprü

Manifestonun onarımın onarım olduğunu saklamaması şartı, İtalya'da Camillo Boito'nun yazılarında bir koruma ilkesine dönüştü. M01-D03 «Boito ve ayırt edilebilirlik» dersi, Camillo Boito'nun yeni eklerin eskiden ayırt edilebilmesi ilkesini ve bu ilkenin sonraki tüzüklere etkisini açıklıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Morris'in derneğine taktığı «Anti-Scrape», yani Kazımaya Karşı adı hangi uygulamaya göndermedir?

  • A) Yapıların yıkılıp yeniden yapılmasına.
  • B) Çatıların kiremit yerine sacla örtülmesine.
  • C) Eski yapıların başka bir yere taşınmasına.
  • D) Çıplak taş işçiliğini ortaya çıkarmak için sıvanın ve sonraki eklerin kazınmasına.

Cevap: D. Vikipedi maddesi adın, çıplak taşı göstermek için sıvanın ve sonraki eklerin kazınması uygulamasına gönderme olduğunu yazar. Morris bu uygulamayı yapının tarihini sıyırmak olarak görüyordu.

Soru 2 · Kanıt

1877 manifestosu restorasyonun yerine ne koymayı önerir?

  • A) Eski yapıların sökülüp yeni taşla yeniden örülmesini.
  • B) Korumayı: çürümeyi gündelik bakımla önlemeyi, tehlikedeki duvarı ya da akan çatıyı açıkça destek ya da örtü olduğu belli olan araçlarla onarmayı ve yapının dokusunu kurcalamaya direnmeyi.
  • C) Yapıların en iyi dönemlerine döndürülmesini.
  • D) Yapıların hiç kullanılmamasını ve kapatılmasını.

Cevap: B. Manifesto okuyucularını Restorasyonun yerine Korumayı koymaya çağırır. Onarımı reddetmez, ama onarımın kendini başka bir şey gibi göstermemesini ister.

Soru 3 · Senaryo

Bir belediye tarihî bir hanın iç duvarlarındaki kireç sıvayı kazıyıp taşı çıplak bırakmak istiyor. Sıvanın üstünde okunamamış bir yazı izi var. Ne önerirsin?

  • A) Sıvanın katmanlarını küçük bir açıklıkla inceleyip belgeler, yazı izini koruma altına alıp okunmasını beklerim; sıvanın hangi tarihlere ait olduğunu ve kazınırsa neyin kaybolacağını gerekçeleriyle belediyeye ve yetkili kurula sunarım.
  • B) Bütün sıvayı hemen kazıtırım, çünkü taş daha özgündür.
  • C) Yazı izinin üstüne yeni bir sıva çektiririm.
  • D) Sıvayı kazıtıp taşı çimento harçla derzlerim.

Cevap: A. Sıva da hanın tarihinin bir katmanıdır ve üzerindeki yazı bir belge olabilir. Kazıma kararı ancak belgeleme ve araştırmadan sonra, gerekçeleriyle verilebilir.

Soru 4 · Tuzak

Bir müteahhit şöyle diyor: «Morris'e göre eski yapıya dokunulmaz. O halde çatlak duvara da çatıya da dokunmayalım, kendi haline bırakalım.» Sorun nerede?

  • A) Sorun yok, Morris tam olarak bunu istedi.
  • B) Morris çatlak duvarların yıkılmasını istedi.
  • C) Manifesto tehlikedeki bir duvarın desteklenmesini ve akan bir çatının onarılmasını açıkça ister. Morris'in karşı çıktığı şey bakım ve onarım değil, yapıyı geçmişteki bir ana döndürmek için yapılan kurcalamadır; bir yapıyı ihmal etmek onu korumak değildir.
  • D) Morris yalnız kiliselerle ilgilendi, hanlar onun konusu değildir.

Cevap: C. Manifestonun gündelik bakım ve dürüst onarım çağrısı, onu «dokunmayın» sloganına indirgeyen okumayla bağdaşmaz. Manifesto ayrıca bütün çağların ve üslupların yapıları adına konuşur.

Anlamadığın bir yer mi var?

Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.

Bu sayfa hakkında ne düşünüyorsun?