M01-D03
Boito ve ayırt edilebilirlik
Boito’nun yeni eklerin eskiden ayırt edilebilmesi ilkesini ve bunun sonraki tüzüklere etkisini açıklar.
Koruma ve Restorasyon Akademisi — M01, Koruma kuramı · 2.386 kelime · 7 örnek durum · 6 kanıt kartı · ≈ 11 dk okuma · 16 dk dinleme
Dayanak: Usta görüşü: Jokilehto, «A History of Architectural Conservation» (1999)
Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
Camillo Boito 1883'te Roma'daki bir kongreye restorasyonların özgünü taklit mi etmesi, yoksa ekleri açıkça mı göstermesi gerektiği sorusunu getirdi ve ikincisini savundu. Jokilehto'nun ilk İtalyan koruma tüzüğü olarak andığı yedi maddesinde anıtı bütün katmanlarıyla bir belge olarak gördü, restorasyonu en aza indirmeyi ve yeni parçaları farklı malzemeyle, tarihle ya da sade biçimle işaretlemeyi istedi. Ruskin'in müdahale etmeme yaklaşımını yapıyı öldürmekle, Viollet-le-Duc'ünkünü tahrifatla eleştirdi. Titus Takı'nın 1818–21 restorasyonu bu ilkenin öncü bir örneği oldu. Ama Boito kendi uygulamasında, yeni bir anıt için tarihî yapıların yıkılmasını kabul edecek kadar çelişkiliydi.
Açılış sahnesi
Kenan Usta kuzey kanadındaki eksik kemer için bir deneme kesmiş: taş, eski kemerin başlangıç taşlarıyla aynı ocaktan, aynı renkte. Taşı avluya getirdiğinde herkes bir an susuyor, çünkü yeni taşı eskisinden ayırmak neredeyse imkânsız. Selim memnun: «Tam istediğimiz bu. Kimse farkı anlamayacak.» Feyza Hanım ise tam bundan kaygılanıyor. Elli yıl sonra hanı inceleyecek biri bu kemerin on altıncı yüzyıldan mı, yoksa bu yıldan mı kaldığını nasıl bilecek? Emre bir öneri getiriyor: kemeri tuğlayla, açıkça yeni olarak örmek. Selim buna karşı çıkıyor; ona göre bu, hanın ortasına bir yara açmak gibi. Kenan Usta elindeki taşı çeviriyor ve bir şey fark ediyor: arka yüzüne, kimsenin görmeyeceği bir yere, bu yılın tarihini kazıyabilir. Ilgın bu fikri yüz kırk yıl önce bir İtalyan mimarın kâğıda döktüğünü söylüyor.
Bu derste ne olacak
Ruskin'in restorasyonu bir yalan, Viollet-le-Duc'ün ise eksiği yapının üslubuyla tamamlamayı bir bilgi işi saydığını M01-D01 gösterdi. M01-D02'de Morris'in manifestosunun onarımın onarım olduğunu saklamamasını istediğini gördük. Bu derste bu iki ucun arasında bir yol arayan Camillo Boito'ya geliyoruz. Önce Boito'nun 1883'te bir kongreye sunduğu ve İtalya'nın ilk koruma tüzüğü sayılan yedi maddelik önerisine bakacağız. Sonra onun Ruskin'i ve Viollet-le-Duc'ü nasıl eleştirdiğini okuyacağız. Ardından yeni parçanın kendini göstermesi fikrinin yüzyılın başındaki bir uygulamada, Roma'daki Titus Takı'nda nasıl göründüğüne bakacağız. Son olarak Boito'nun kendi uygulamalarındaki çelişkileri tartışacağız.
Kural ne diyor
Boito'nun özgün İtalyanca metinlerini okumadık. Onları Jukka Jokilehto'nun 1986'da York Üniversitesi'nde tamamladığı «A History of Architectural Conservation» başlıklı doktora tezinden okuyoruz; programdaki 1999 tarihli kitap bu tezin yayımlanmış biçimidir. Tez ICCROM'un, Kültür Varlıklarının Korunması ve Restorasyonu Çalışmaları Uluslararası Merkezi'nin sitesinde açık erişimle yayımlanmıştır. Boito'dan aktarılan cümleler Jokilehto'nun İngilizce çevirileridir.
Kenan Usta'nın denemesi Boito'nun sorusunu bütün çıplaklığıyla soruyor. Yeni taş eskisinden ayırt edilemiyorsa, bu bir başarı mı, yoksa bir tehlike mi? Selim için başarı. Feyza Hanım için tehlike. Boito'nun cevabı Dante elyazması benzetmesinde: eksik satırları ayırt edilemeyecek biçimde dolduran usta ne kadar becerikliyse, o kadar büyük bir sahtecilik yapmış olur.
Boito'nun önerdiği çözüm ise tek bir şey değil, bir yelpaze. Yeni parça farklı bir malzemeyle yapılabilir; Emre'nin tuğla önerisi bu. Üzerine tarih atılabilir; Kenan Usta'nın arka yüze kazıma fikri bu. Ya da sadeleştirilmiş bir geometrik biçimle yapılabilir; eski kemerin bezemesi yerine onun yalın bir taslağı. Titus Takı'nda yeni kısımlar bütünü tamamlayacak kadar yapılmış, ama ayrıntıları bırakılmış. Uzaktan bakan takı bütün görüyor, yakından bakan ise eskiyi yeniden ayırıyor.
Boito'nun bir şartı daha var ve Selim'in kaygısına cevap veriyor: yeni ek kendi çağının üslubuyla yapılmalı, ama özgün yapıyla fazla karşıtlık oluşturmamalı. Ayırt edilebilirlik bir yara açmak demek değil. Hanın ortasında parlak bir çelik kemer de, aynı ocaktan kesilmiş kopya bir kemer de Boito'nun ölçüsünden uzak. Aradaki yeri bulmak ise bir tasarım işi; bu ölçü tek bir çözüme götürmüyor.
Boito'nun üç grubu da Kapan Hanı'na uygulanınca ilginç bir soru çıkıyor. On altıncı yüzyıldan bir han hangi grupta? Antik değil, ama Boito'nun Orta Çağ yapıları için istediği pitoresk görünüşün korunması ona çok uyuyor. Uzun bir restorasyonun alabileceği en büyük övgünün «hiçbir şey yapılmamış» şikâyeti olduğu fikri, belediyenin «ilk günkü haline» görselinin tam tersi. Boito'nun ölçüsüyle iyi restore edilmiş bir Kapan Hanı, ziyaretçiye yeni değil, bakılmış görünmeli.
Bir de çıkarılan parçalar meselesi var. Boito 1893'te anıttan çıkarılan eski parçaların yakınında sergilenmesini önermiş. Kapan Hanı'nda değiştirilmesi gereken bir taş, kaldırılan bir eşik ya da sökülen eski bir kapı bu ilkeyle kütüphanenin içinde bir vitrine girebilir. M01-D02'de Morris'in eski onarımları da yapının tarihi sayan bakışını görmüştük. Boito bu bakışa bir adım ekliyor: çıkarılan parça da bir belgedir ve yok edilmek yerine görülebilir kalmalıdır.
Son olarak Boito'nun kendi çelişkisi, ilkeleri okurken akılda tutulması gereken bir uyarı. Ayırt edilebilirliği bir ilkeye dönüştüren ve anıtın çevresiyle birlikte korunmasını yazan mimar, yeni ve büyük bir anıt için tarihî yapıların yıkılmasını hafif bir günah olarak kabul etti. Program ile Carcassonne arasında benzer bir aralığı Viollet-le-Duc'te de görmüştük (M01-D01). Koruma kuramının kurucuları, kendi ilkelerini her zaman kendi işlerine uygulamadılar.
Sahada
Kemer kararı ofisi ve Kenan Usta'yı iki hafta boyunca meşgul ediyor. Kenan Usta deneme taşları kesiyor. Emre her seçeneği çiziyor. Feyza Hanım eski parçaların envanterini tutuyor.
Gri alan
Ayırt edilebilirliğin ne kadar görünür olması gerektiği tartışmalıdır: arka yüze kazınmış bir tarih bir uzman için yeterli bir işarettir, sıradan bir ziyaretçi için değildir. Boito'nun yeni ekin özgün yapıyla «fazla karşıtlık oluşturmaması» şartının ölçüsü belirsizdir ve aynı ilkeden çok farklı tasarımlar çıkabilir. Boito'nun yaşa göre üç grubunun bir Osmanlı hanına nasıl uygulanacağı net değildir; bu gruplar İtalya'nın Antik, Orta Çağ ve Rönesans mirası düşünülerek kurulmuştur. Boito'yu kendi metinlerinden değil, Jokilehto'nun çevirisinden ve yorumundan okuduk; çeviri alıntılardaki vurguların özgün İtalyancadaki tonu yansıtıp yansıtmadığını doğrulamadık. Boito'nun kuramı ile uygulaması arasındaki çelişkinin nasıl değerlendirileceği de araştırmacılar arasında farklı okunabilir.
Yaygın yanlış«Ayırt edilebilirlik, yeni parçanın eskisiyle çarpıcı biçimde çelişmesi demektir.»
Jokilehto'nun aktarımına göre Boito yeni eklerin çağın üslubuyla yapılmasını ama özgün yapıyla fazla karşıtlık oluşturmamasını ister. Ayırt edilebilirlik bir yara açmak değil, yalan söylememektir.
Yaygın yanlış«Boito bütün restorasyonlara ve yeniden yapımlara karşıydı.»
Boito restorasyonu en aza indirmek ister ama dışlamaz. Daha yeni yapılarda, özgün çizimler ya da eski resimler gibi açık belgeler varsa istisnai olarak yeniden yapıma izin verir.
Yaygın yanlış«En iyi restorasyon, yeni parçanın hiç fark edilmediği restorasyondur.»
Boito'ya göre ayırt edilemeyecek kadar iyi yapılmış bir tamamlama, yalanın daha başarılı olması demektir. Fark yakından okunabilmeli, belgelenmeli ve tarihlenmelidir.
Senin işinde
Bir tarihî yapıda eksik bir parçayı tamamlaman istendiğinde, tamamlamayı nasıl ayırt edilebilir kılacağını tasarımın bir parçası olarak düşün. Farklı malzeme, sadeleştirilmiş biçim ve tarih kazıma seçeneklerini yan yana denemeler ya da çizimlerle göster. Her seçeneği uzaktan ve yakından değerlendir: yapı bütün olarak okunabiliyor mu, yeni parça yakından eskiden ayrılabiliyor mu? Tamamlamanın hangi belgeye dayandığını açıkça yaz; belgesi olmayan bezemeyi ya da ayrıntıyı tahminle yapmayı önerme. Değiştirilen ya da çıkarılan eski parçaları atma; numaralandır, belgele ve mümkünse yapının içinde ya da yakınında görülebilir biçimde sakla. Koruma işinin tarihini yapının üzerinde ya da yapının belgelerinde kalıcı olarak kaydet. Restorasyonun alabileceği en iyi övgünün yapının yeni değil bakılmış görünmesi olduğunu işverene anlat. Kararı yetkili kurula her seçeneğin dayanağıyla, tahminleriyle ve ayırt edilme biçimiyle birlikte sun.
Kendin dene
Aklında kalsın
Camillo Boito 1883'te Roma'daki bir kongreye restorasyonların özgünü taklit mi etmesi, yoksa ekleri açıkça mı göstermesi gerektiği sorusunu getirdi ve ikincisini savundu. Jokilehto'nun ilk İtalyan koruma tüzüğü olarak andığı yedi maddesinde anıtı bütün katmanlarıyla bir belge olarak gördü, restorasyonu en aza indirmeyi ve yeni parçaları farklı malzemeyle, tarihle ya da sade biçimle işaretlemeyi istedi. Ruskin'in müdahale etmeme yaklaşımını yapıyı öldürmekle, Viollet-le-Duc'ünkünü tahrifatla eleştirdi. Titus Takı'nın 1818–21 restorasyonu bu ilkenin öncü bir örneği oldu. Ama Boito kendi uygulamasında, yeni bir anıt için tarihî yapıların yıkılmasını kabul edecek kadar çelişkiliydi.
Sonraki derse köprü
Boito eski parçaları genellikle en değerli saymış, ama kimi zaman güzelliğin yaşa üstün gelebileceğini kabul etmişti. Bu gerilimi yirmi yıl sonra Avusturyalı bir sanat tarihçisi adlandırdı. M01-D04 «Riegl ve değerler» dersi, Alois Riegl'in anıtın tarihsel, yaş ve kullanım değerleri arasında yaptığı ayrımı açıklıyor ve onu bir yapıya uyguluyor.
Kendini sına
Soru 1 · Kavram
Bir restorasyonda yeni eklenen parçaların malzeme, biçim ya da işaretleme yoluyla özgün yapıdan ayrılabilir kılınması ilkesine ne denir?
- A) Üslup birliği.
- B) Kazıma.
- C) Ayırt edilebilirlik.
- D) Gündelik bakım.
Cevap: C. Ayırt edilebilirlik yeni parçanın kendini yeni olarak göstermesini ister. Üslup birliği ise tersine, bütün yapıyı tek bir dönemin biçimine uydurarak tamamlamayı hedefler.
Soru 2 · Kanıt
Jokilehto'nun aktarımına göre Boito'nun 1883 tüzüğü yeni parçaların hangi yollarla işaretlenmesini önerir?
- A) Farklı bir malzeme kullanarak, tarih atarak ya da sadeleştirilmiş geometrik biçimler kullanarak.
- B) Yalnız boyayla.
- C) Yeni parçaları eskisinden ayırt edilemeyecek biçimde yaparak.
- D) Yeni parçaları yapının dışına taşıyarak.
Cevap: A. Jokilehto bu üç yolu sayar ve Boito'nun bütün işlerin belgelenip fotoğraflanmasını ve koruma tarihinin anıt üzerinde gösterilmesini istediğini de yazar.
Soru 3 · Senaryo
Tarihî bir hanın eksik bir kemeri yeniden örülecek. Kemerin tepesinde bezeme olup olmadığını gösteren hiçbir belge yok. Usta aynı taştan, eskisinden ayırt edilemeyen bezemeli bir kemer önerebileceğini söylüyor. Ne önerirsin?
- A) Ustanın önerisini kabul ederim, çünkü kimse farkı anlamaz.
- B) Kemeri hiç örmem ve ayakları yıkarım.
- C) Kemeri çelik bir profille yaparım.
- D) Belgelenmemiş bezemeyi yapmamayı, kemeri iz veren başlangıç taşlarına dayanarak yalın biçimde ya da farklı bir malzemeyle örmeyi, yeni taşlara tarih kazımayı ve seçenekleri dayanaklarıyla kurula sunmayı öneririm.
Cevap: D. Boito yeniden yapıma ancak açık belgelerle izin verir ve yeni parçaların işaretlenmesini ister. Ayırt edilemeyen bir tahmin, onun deyişiyle gelecek kuşaklar için bir tuzaktır.
Soru 4 · Tuzak
Bir belediye çalışanı şöyle diyor: «Ayırt edilebilirlik demek, yeni kısmı parlak çelik ve camla yapmak demek. Ne kadar farklı olursa o kadar iyi.» Sorun nerede?
- A) Sorun yok, ayırt edilebilirlik en büyük karşıtlığı ister.
- B) Boito yeni eklerin kendi çağının üslubuyla yapılmasını ama özgün yapıyla fazla karşıtlık oluşturmamasını ister. Ayırt edilebilirlik yeni parçanın yalan söylememesidir, yapının bütünlüğünü bozan bir karşıtlık değildir.
- C) Boito yeni eklerin eskisinin birebir kopyası olmasını istedi.
- D) Ayırt edilebilirlik yalnız antik yapılar için geçerlidir.
Cevap: B. Boito'nun ölçüsü iki yönlüdür: yeni ek kendini göstermeli ama yapıyla çatışmamalı. Titus Takı örneğinde uzaktan bütün, yakından ayrışan bir restorasyon görülür.
Anlamadığın bir yer mi var?
Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.