Yılın mevsimleri

Açılış sahnesi

Ekimin ilk pazartesisi. Plasiyer defterini Oğuz'un masasına bırakıyor: tesisatçı dükkânlarına teslimat bir aydır düşüyor, ama kooperatiflerden ve tarım bayilerinden gelen telefonlar artmış. «Bir şey mi değişti?» diye soruyor.

Oğuz cevap vermek yerine çekmeceden eski bir kareli kâğıt çıkarıyor. Üzerinde kurşun kalemle çizilmiş, on iki noktalı bir eğri var: kendi plasiyerlik yıllarından kalma. Kâğıdı plasiyerin defterinin yanına koyuyor. «Hiçbir şey değişmedi,» diyor. «Yıl dönüyor. Sen ilk kez görüyorsun.»

Bu derste ne olacak

Önceki ders plasiyerin bir gününe baktı; bu ders bir yılına bakıyor. Bir saha bölgesinde satış yıl boyunca düz bir çizgi çizmez. Tarımsal sulama ürünleri baharda, ekim öncesi ve sulama sezonunun başında zirve yapar; bina tesisatı ürünleri inşaat sezonuna ve ısıtma dönemine göre dalgalanır. Bayramlar her yıl yaklaşık on bir gün öne kayar ve iki yılın aynı ayını karşılaştırılamaz hâle getirebilir. Yıl sonu, bayilerin stok ve hesap kapattığı ayrı bir dalga getirir. Ders, bir bölgenin mevsimsel satış eğrisini kendi kayıtlarından çıkarmayı, bayramın ve tarım takviminin bu eğriyi nasıl kaydırdığını ve kısa süreli bir sıcak ya da soğuk dalganın yıllık plana ne kadar yansıtılması gerektiğini ele alıyor. Dayanak, olağandışı havanın aylık perakende satışları nasıl etkilediğine bakan bir araştırma; yanında Çeltikpınar'ın bir bölgesinin on iki aylık satış eğrisi var.

Kanıt ne diyor

Satıştaki bir dalgalanmayı havaya bağlamak kolaydır: sıcak bir hafta, yağmurlu bir ay. Bir araştırma, havanın aylık satışları gerçekte ne kadar etkilediğini ölçtü.

Bu bulgu saha satışçısına iki şey söylüyor. Sıcak bir hafta ya da yağmurlu bir ay o ayın rakamını oynatabilir; ama aynı mevsim içinde bu oynama çoğu zaman kendini dengeler. Bir aylık bir sapmayı yıllık planı değiştirecek bir işaret sanmadan önce, eğrinin üç aylık toplamına bakmak gerekir.

Sahada

Eğriyi çizmek

Kayan bayram, sıcak hafta

Hasat ve yıl sonu

Gri alan

Bir bölgenin mevsimsel eğrisini okumak sanıldığından daha zordur ve hangi sapmanın gerçek bir değişim olduğu tartışmalıdır. Starr'ın çalışması tüketici perakende satışlarına bakıyor; sanayi ürünleri, bayi satışları ve tarım müşterileri için havanın etkisinin aynı biçimde silinip silinmediğini söylemiyor. Sulama ürünlerinde kuraklık gibi uzun süreli bir hava olayı bir haftalık sıcaktan çok farklıdır ve bir mevsimin toplamını gerçekten değiştirebilir. Mevsimsel eğri geçmiş yıllardan çıkar; ama bölgeye yeni bir sanayi bölgesinin gelmesi ya da bir kooperatifin kapanması eğriyi kalıcı olarak değiştirebilir. Bayram kaymasını iki aylık toplamla ayıklamak genellikle yeterli olur; yine de bayramın ayın başına ya da sonuna denk gelmesi farklı etkiler bırakabilir. Hangi sapmanın mevsimden, hangisinin bölgedeki gerçek bir değişimden geldiğine karar vermek, birkaç yılın kaydına ve bölgeyi bilen bir göze ihtiyaç duyar.

Senin işinde

Bölgenin son üç yılının aylık satış kayıtlarını bul. Her ay için üç yılın ortalamasını al ve aylık ortalamaya bölerek mevsimsel endeksi çıkar. En güçlü ve en zayıf üç ayı işaretle. Bayramların bu üç yılda hangi aylara düştüğünü takvimden bul ve bayram aylarında karşılaştırmayı komşu ayla birlikte yap. Tarım müşterilerin varsa, hasat ve sulama sezonunun hangi aylarda olduğunu yaz ve tahsilat ziyaretlerini buna göre planla. Mevsimin tepesinden bir ay önce hangi müşterilere gitmen gerektiğini listele. Aralıkta bir bayiye her zamankinden fazla mal bırakmadan önce, onun ocakta ne kadar satabileceğini ve ne zaman ödeyebileceğini düşün. Bir haftalık bir sıçrama ya da düşüş gördüğünde, planını değiştirmeden önce o ayın ve sonraki ayın eski rakamlarına bak. Yazın ziyaret saatlerini sıcağa göre yeniden düzenle.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir saha bölgesinde satış yıl boyunca dalgalanır: sulama ürünleri baharda, tesisat ürünleri inşaat ve ısıtma dönemlerinde zirve yapar, aralık yıl sonu dalgası getirir. Mevsimsel eğri, aylık satışların yıllık ortalamaya bölünmesiyle kendi kayıtlarından çıkarılır ve satışçıya ne zaman yola çıkacağını gösterir. Ay takvimine bağlı bayramlar her yıl yaklaşık on bir gün kayar; bayram aylarında karşılaştırma komşu ayla birlikte yapılır. Starr'ın araştırmasında olağandışı havanın aylık satışları oynattığı, ama bu etkinin üç aylık dönemlerde büyük ölçüde silindiği görüldü; plan bir haftaya değil, mevsimin toplamına göre değiştirilir.

Sonraki derse köprü

Ağustosun çukurunda plasiyer bölgenin en uzak köyündeki küçük bir tarım bayisine gitmek için iki saat yol yapıyor ve bayiden yalnız bir koli conta siparişi alıp dönüyor. Akşam yakıt fişine bakıyor: yakıtın parası, siparişin kârını aşmış. M01-D04, bir ziyaretin yol, yakıt ve zaman maliyetini hesaplamayı ve bu maliyetin ziyaret kararına etkisini gösteriyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Starr'ın araştırmasına göre olağandışı havanın aylık perakende satışlara etkisi için ne söylenebilir?

• A) Hiçbir etkisi yoktu.
• B) Küçük ama anlamlı bir etkisi vardı; gecikmeli etkiler çoğu zaman ilk etkileri dengelediği için etki üç aylık dönemlerde büyük ölçüde siliniyordu.
• C) Satışların tamamını belirliyordu.
• D) Yalnız kışın etkiliydi.

Cevap: B. Olağandışı hava aylık dalgalanmalarda küçük ama anlamlı bir rol oynuyordu; ama etkisi üç aylık dönemlerde büyük ölçüde siliniyordu.

Soru 2 · Uygulama

Bu yıl bayram nisana, geçen yıl mayısa denk gelmiş ve bu yılın nisan rakamı geçen yılın nisanından düşük. Doğru karşılaştırma hangisidir?

• A) Yalnız iki yılın nisanlarını karşılaştırmak.
• B) Yalnız mayısları karşılaştırmak.
• C) Nisan ve mayısın toplamını iki yıl için karşılaştırmak.
• D) Bayramı yok saymak.

Cevap: C. Ay takvimine bağlı bayramlar her yıl kayar; iki aylık toplam bayram kaymasını ayıklar.

Soru 3 · Tuzak

Varsayımsal eğride mayısın mevsimsel endeksi yaklaşık 1,42, ağustosun yaklaşık 0,69. Bu eğriden hangi sonuç çıkarılamaz?

• A) Mayıs bu bölgede ortalamadan güçlü bir ay.
• B) Ağustos bu bölgede ortalamadan zayıf bir ay.
• C) Aralık yıl sonunda ayrı bir tepe veriyor.
• D) Bu eğri gelecek yıl kesin olarak aynı kalacak.

Cevap: D. Tek bir yılın eğrisi o yılın bayramlarını ve havasını taşır; güvenilir bir eğri için en az üç yılın ortalamasına bakmak gerekir.

Soru 4 · Senaryo

Haziranda olağandışı sıcak bir hafta pompa siparişlerini artırıyor ve plasiyer temmuz için depoya büyük bir sipariş vermek istiyor. Oğuz'un tavsiyesi ne olur?

• A) Temmuzun eski rakamlarına bakıp küçük bir ek siparişle yetinmek; sıcak haftanın siparişi temmuzdan öne gelmiş olabilir.
• B) Siparişi üç katına çıkarmak.
• C) Hiç sipariş vermemek.
• D) Bütün yıllık planı yeniden yazmak.

Cevap: A. Olağandışı havanın etkisi çoğu zaman sonraki aylarda dengelenir; Oğuz küçük bir ek sipariş verdi.