Plancı ne yapar

Açılış sahnesi

Ilgın'ın görüş yazısı belediyeye gittikten bir hafta sonra Tarık Bey ofise yeniden uğruyor. Yazıyı okumuş ve beğenmiş, ama bir şeyi açıkça söylüyor: «Bu bir görüş. Planın paftasına imza atacak olan ben değilim, bizim büro da değil; plan bir şehircilik bürosuna ihale edildi, müellifi orada bir şehir plancısı. Onaylayacak olan da meclis.» Selim şaşırıyor: mimarlık fakültesinde kentsel tasarım stüdyosunda koca bir mahalleyi planlamışlardı. Emre bir soru soruyor: Ilgın neden bu planı kendisi çizmiyor? Ilgın gülümsüyor; mimar olduğunu, şehir plancısı olmadığını, ama bunun tam olarak ne anlama geldiğini bir kez de kendisinin okuması gerektiğini söylüyor. Feyza Hanım da konuşmaya katılıyor: taş değirmen için bir koruma kararı gerekirse onu kimin çizeceğini merak ediyor.

Bu derste ne olacak

Önceki ders planın kimin adına yapıldığını sordu. Bu ders planı kimin yaptığını soruyor: şehir plancısı ne yapar, kim plan çizebilir, kim imzalar ve meslek odası bu işin neresinde durur? Önce İmar Kanunu'nun imar planlarını kimin hazırlayacağını belirleyen iki hükmünü okuyoruz. Sonra Şehir Plancıları Odası'nın serbest şehircilik hizmetlerini ve bu hizmetleri yapmaya yetkili kişileri tanımlayan yönetmeliğine geçiyoruz. Ardından odanın mesleki etik ilkelerine ve bir ansiklopedi maddesinin plancının işine dair tarifine bakıyoruz. Sonunda bir mimarın, bir kentsel tasarımcının ve bir şehir plancısının Kestane'deki iş bölümünü çiziyoruz.

Kural ne diyor

Programın dayanağı Şehir Plancıları Odası'nın mevzuatı. Odanın yönetmeliğini ve etik ilkelerini odanın kendi sitesindeki güncel metinlerden okuduk; İmar Kanunu'nu kütüphanemizdeki güncel metinden, künyedeki tarihte. Bakanlığın imar planı yapımı yeterlilik belgesini düzenleyen yönetmeliği okumadık. Plan ihalesi, müellif ve görüş yazısı kurgu.

İki hüküm aynı işin iki ucunu tutuyor. Madde 38 imar planlarının sorumluluğunu tek bir mesleğe değil, «uzmanlık, çalışma konuları ve ilgili kanunlarına göre» üç mesleğe bırakıyor: mühendisler, mimarlar, şehir plancıları. Kimin hangi planı yapabileceği bu yüzden kanunun bu maddesinden değil, ilgili öbür düzenlemelerden çıkıyor. Madde 8'in (ı) bendi ise meslek odalarının planlara bir vize ya da onay koşulu koymasını yasaklıyor; plan oda onayına bağlanamaz.

Yönetmelik Emre'nin sorusunu yanıtlıyor ve bir istisnayı gösteriyor. Ilgın bir mimar; plan yapabilmesi için Bakanlıktan bir imar planı yapımı yeterlilik belgesi alması gerekir ve onun böyle bir belgesi yok. Kestane'nin planını çizen şehircilik bürosu ise odaya tescilli ve müellifi bir şehir plancısı. Yönetmeliğin amaç maddesi de bir şey söylüyor: odanın bu işteki rolü, hizmetin bilimsel ve teknik esaslara uygun yapılmasını ve haksız rekabetin önlenmesini sağlamak.

Etik ilkeler planın imzasının ötesine geçen bir sorumluluk tarif ediyor. Kestane'nin müellifi plancı yalnızca belediyenin istediğini çizmekle değil, «mesleki doğruları karar çevresine karşı savunmakla» da yükümlü. Mermer tesisinin okula uzaklığı, dere yatağına inen konut alanı ve varsayımsız nüfus sayısı tam bu türden sorular. Ofisin yazısı dışarıdan gelen bir ses; müellif plancının etik ilkeleri ise içeriden bir yükümlülük.

Bu tarif Selim'in stüdyo deneyimini yerine oturtuyor. Kentsel tasarım stüdyosunda bir mahallenin biçimini çizmişlerdi; bir plancı ise aynı mahallenin nüfusunu, ulaşımını, arazi değerlerini, okul ve sağlık ocağı ihtiyacını ve mevzuatını birlikte çözümler. Mimar bir parselin, kentsel tasarımcı bir sokağın ve meydanın, plancı bir ilçenin arazi kullanımının sorumluluğunu taşır. Bu üçlü ayrım bizim özetimiz; kanun ve yönetmelik kişiye değil işe ve belgeye bakıyor.

Sahada

Ilgın Kestane'deki işin bir şemasını çiziyor. En üstte belediye meclisi: planı onaylayan. Altında belediyenin plan bürosu ve Tarık Bey: planı ihale eden, inceleyen ve meclise sunan. Yanında şehircilik bürosu ve müellif plancı: planı hazırlayan ve imzalayan. Bir kenarda Ilgın'ın ofisi: bir görüş veren. Öbür kenarda Şehir Plancıları Odası: büroyu tescil eden ve meslek içinde denetleyen, ama planı onaylamayan. Emre şemanın altına bir satır ekliyor: halk, askı ilanı ve itiraz.

Selim bir şeyi fark ediyor: Ilgın'ın ofisi bir planı çizemese de bir kentsel tasarım projesini, örneğin köy meydanını ya da okulun çevresini, hazırlayabilir. Ilgın bunun doğru olduğunu söylüyor, ama kentsel tasarım projesinin hangi belgeyle ve kimin yetkisinde olduğunu ayrıca okuması gerektiğini ekliyor; Kentsel Tasarım Akademisi'nde bu ayrımı mahalle ölçeğinde görmüşlerdi.

Feyza Hanım'ın değirmen sorusu başka bir kapı açıyor. Değirmen tescil edilirse, onun çevresi için bir koruma kararı ya da koruma amaçlı bir plan gerekebilir ve bunun yetkisi ayrı bir mevzuata bağlı. Ilgın bunu görüş yazısının ekine bir not olarak düşüyor ve plan bürosundan değirmenin tescil başvurusunun kime yapılacağını soruyor.

Gri alan

Plancının yetkisi ve meslek odasının rolü kâğıt üzerinde ayrık görünüyor, ama uygulamada tartışmalı. İmar Kanunu'nun 38. maddesi imar planlarının sorumluluğunu üç mesleğe birden bırakıyor ve kimin hangi ölçekte plan yapabileceğini «ilgili kanunlarına» havale ediyor; bu düzenlemelerin hepsini, özellikle Bakanlığın yeterlilik belgesini düzenleyen yönetmeliği, bu derste okumadık. Bir mimarın yeterlilik belgesiyle plan yapabilmesinin planlama mesleğini güçlendirip güçlendirmediği plancılar ile mimarlar arasında tartışılan bir konu. Madde 8'in (ı) bendi meslek odalarının planlara vize ya da onay koymasını yasaklıyor, oda ise kendi yönetmeliğinde mesleki denetim uygulamasını sürdürüyor; iki düzenlemenin birbirine nasıl oturduğu açık değil ve bu dersin konusu dışında. Odanın etik ilkeleri bir kanun değil, bir meslek içi metin; bir plancının işveren belediye ile mesleki doğrular arasında kaldığında hangisinin ağır bastığı belirsiz. Son olarak, bir mimarın görüş yazısının yasal bir ağırlığı yok; onu dinlemek ya da dinlememek meclisin takdiri.

Senin işinde

Bir planla karşılaştığında önce onun arkasındaki rolleri ayır: kim ihale etti, kim hazırladı ve imzaladı, kim inceledi, kim onayladı? Planın müellifini ve büroyu öğren; büronun meslek odasına tescilli olup olmadığını odanın sitesinden sorgulayabilirsin. Kendi rolünü de açıkça yaz: bir mimar, bir kentsel tasarımcı ya da bir danışman olarak bir görüş verebilirsin, ama yeterlilik belgen yoksa bir imar planını imzalayamazsın. Görüşünü belediyeye gönderirken bir kopyasını müellif plancıya da ilet; o da mesleki doğruları savunmakla yükümlü. Meslek odasının planları onaylamadığını, ama büroları tescil edip meslek içinde denetlediğini unutma. Bir planın içinde başka bir mevzuata, örneğin kültür varlıklarına, bağlı bir konu varsa onun yetkili kurumunu ayrıca sor. Stüdyoda ya da yarışmada çizdiğin bir yerleşim önerisi ile yasal bir imar planı arasındaki farkı her zaman ayırt et.

Kendin dene

Aklında kalsın

İmar Kanunu'nun 38. maddesine göre imar planlarının hazırlanması ve uygulanmasının fenni mesuliyetini uzmanlıklarına ve ilgili kanunlarına göre mühendisler, mimarlar ve şehir plancıları üstlenir; 8. maddesinin (ı) bendine göre planlar meslek odaları dahil başka bir kuruluşun vize ya da onayına bağlanamaz. Şehir Plancıları Odası'nın yönetmeliğine göre yetkili serbest şehirciler odaya tescilli şehir ve bölge plancıları ile yeterlilik belgeli mimarlardır. Odanın etik ilkeleri plancıdan kamu yararına bağlılık, bağımsızlık ve halkın katılımını kurgulamasını ister.

Sonraki derse köprü

Ilgın'ın şeması planı yapanları, imzalayanları ve onaylayanları sıraladı; en altta Emre bir satır ekledi: halk. Ama halk için plan bir imza bloğu değil, gündelik bir hayat: çocuğun okula kaç dakikada yürüdüğü, işe kaç otobüsle gidildiği, parkın ne kadar uzakta olduğu ve kiranın ne kadar tuttuğu. Bir planın bir hanenin gündelik hayatına nasıl dokunduğunu tek bir aile üzerinden izlemek mümkün mü? M01-D04 plan ile gündelik hayatı ele alıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Plan müellifi kimdir?

• A) Planı onaylayan belediye meclisi üyesi.
• B) Bir imar planını hazırlayan ve onun teknik sorumluluğunu taşıyan meslek insanı.
• C) Plana itiraz eden yurttaş.
• D) Planı tescil eden meslek odası.

Cevap: B. Kestane'nin planının müellifi şehircilik bürosundaki şehir plancısıdır; onayı meclis verir.

Soru 2 · Kanıt

İmar Kanunu'nun 8. maddesinin (ı) bendi meslek odaları hakkında ne söyler?

• A) Planların meslek odalarının onayına bağlı olduğunu.
• B) Meslek odalarının plan hazırlamakla görevli olduğunu.
• C) Harita, plan, etüt ve projelerin meslek odaları dahil başka bir kurum ya da kuruluşun vize ya da onayına bağlanamayacağını.
• D) Meslek odalarının kapatıldığını.

Cevap: C. Odanın kendi yönetmeliği büro tescilini ve meslek içi mesleki denetimi düzenler; planın onayı yetkili idarededir.

Soru 3 · Senaryo

Bir mimar bir ilçe planı taslağı hakkında belediyeye ayrıntılı bir görüş yazmış. Ofisindeki bir çalışan mimarın planı neden kendisinin çizmediğini soruyor; bir köylü de planın meslek odasının onayından geçmesi gerektiğini düşünüyor. Mimar nasıl bir açıklama yapmalı?

• A) Plan yapabilmek için bir mimarın Bakanlıktan yeterlilik belgesi alması gerektiğini ve kendisinde bu belgenin olmadığını, planın tescilli bir şehircilik bürosundaki müellif plancıca hazırlandığını ve meclisçe onaylanacağını, meslek odasının ise planı onaylamayıp büroyu tescil ettiğini ve meslek içinde denetlediğini anlatmak.
• B) Mimarların hiçbir koşulda plan yapamayacağını söylemek.
• C) Planı kendisinin de imzalayabileceğini söylemek.
• D) Odanın planı onaylayacağını doğrulamak.

Cevap: A. İmar Kanunu ve odanın yönetmeliği görüş, imza, tescil ve onay rollerini birbirinden ayırır.

Soru 4 · Tuzak

Bir belediye yetkilisi müellif plancıya «Planı biz ısmarladık, sen de istediğimizi çizersin» diyor. Bu yaklaşımda atlanan nedir?

• A) Plancının belediyenin hiçbir isteğini dinlememesi gerektiği.
• B) Belediyelerin plan ısmarlayamayacağı.
• C) Plancıların yalnızca meslek odasına karşı sorumlu olduğu.
• D) Odanın etik ilkelerine göre plancının kamusal yararlara bağlı kalmakla, karar çevresi karşısında mesleki bağımsızlığını korumakla ve mesleki doğruları savunmakla yükümlü olduğu; plancının işi yalnızca istenen çizimi yapmak değildir.

Cevap: D. Tuzak işvereni planın tek sahibi sanmak; plancı kamu yararına ve mesleğinin ilkelerine karşı da sorumludur.