M01-D01
Üç parça: nefes, titreşim, tını
Sesin hava akımı, ses tellerinin titreşimi ve ağız, boğaz, burun boşluklarının tınlaması olarak üç parçadan doğduğunu açıklar.
Ses ve Nefes Akademisi — M01, Ses nasıl çıkar · 1.887 kelime · 6 örnek durum · 2 kanıt kartı · ≈ 9 dk okuma · 13 dk dinleme
Dayanak: Araştırma bulgusu: Zhang 2016 (ses üretiminin mekaniği ve denetimi, derleme); Lee ve ark. 2008 (konuşmacı halkası)
Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
Ses üç parçadan doğar: nefes ses tellerinin altında bir basınç kurar, bu basınç bir eşiği aşınca ses telleri titreşir ve ham sesi üretir, ses yolu da bu sesi biçimlendirip dışarı yayar. Zhang'ın derlediği bilgiye göre sesin gücü büyük ölçüde nefes basıncından gelir; boğazı sıkmak onu artırmaz. Ses yolu sesi kendi başına güçlendirmez, ama ağzın ve dilin biçimi sesin dışarı ne kadar verimli çıkacağını ve nasıl tınlayacağını belirler. Lee ve arkadaşlarının ölçümünde eğitimli şarkıcıların konuşma sesinde bile belirli bir bölgede fazladan enerji vardı. Bir ses sorununu çözmeden önce onu doğru parçaya yerleştir.
Açılış sahnesi
Tınaz Ses'in ikinci kabininde bir çizgi film dublajı var. Ilgın bir öğleden sonrası için izin alıp kayıt odasının camının arkasında oturuyor. Kabindeki Serkan aynı sahnede üç karakteri seslendiriyor: bir dede, bir kurbağa ve küçük bir kız. Üçünün perdesi neredeyse aynı; Serkan sesini ne çok inceltiyor ne çok kalınlaştırıyor. Ama dede yuvarlak ve boğuk, kurbağa yayvan ve çatlak, kız ince ve parlak çıkıyor.
Ara verildiğinde Ilgın dayanamayıp soruyor: «Bir boğazdan üç insan nasıl çıkıyor?» Serkan gülüyor ve ağzını önce kocaman açıyor, sonra dudaklarını öne büzüyor, sonra yanaklarını içeri çekiyor. Tülay Hanım mikrofon masasından ekliyor: «Nefes aynı, teller aynı. Değişen, sesin geçtiği oda.»
Bu derste ne olacak
Tülay Hanım'ın cümlesi sesin nasıl çıktığını üç parçada özetliyor. Birincisi nefes: akciğerlerden gelen hava sese enerji verir. İkincisi titreşim: gırtlaktaki ses telleri bu havayı kesik kesik bir akışa çevirir ve ses orada doğar. Üçüncüsü tını: boğaz, ağız ve burun bu ham sesi biçimlendirir; sesin kim olduğunu duyduğumuz yer burasıdır. Bu derste üç parçayı birbirinden ayırmayı öğreneceğiz, çünkü bir ses sorununu çözmenin ilk adımı onun hangi parçada olduğunu bilmektir. İki kaynağa bakacağız: sesin fiziğini ve denetimini derleyen bir inceleme ve eğitimli şarkıcıların konuşma sesinde ölçülen bir tını özelliği. Bitirdiğinde kendi sesinde nefesi, titreşimi ve tınıyı ayrı ayrı duyabileceksin.
Kanıt ne diyor
Sesin nasıl çıktığı ses biliminde uzun süredir çalışılan bir soru. Birinci kart bu bilginin bugünkü özetini veriyor.
Bu kart üç parçanın her birine ayrı bir iş veriyor. Nefes enerjiyi ve gücü veriyor. Ses telleri o enerjiyi sese çeviriyor. Ses yolu ise sesi biçimlendiriyor ve dışarıya ne kadar verimli çıkacağını belirliyor. Serkan'ın üç karakteri de bu son parçada ayrılıyordu: nefesi ve telleri aşağı yukarı aynıydı, ses yolunun biçimi değişiyordu.
Bu bulgu tınının yalnız doğuştan gelen bir renk olmadığına işaret ediyor. Eğitimli seslerde konuşurken bile belirli bir bölgede fazladan enerji var ve bu bölge, gürültülü bir ortamda sesin seçilmesini kolaylaştırdığı düşünülen bir bölge. Ama bu bir oyuncu çalışması değil; oyuncunun konuşma sesinde aynı şeyin ne kadar geliştiği ayrı bir soru.
Sahnede ve sette
Üç parçayı ayırmak
Bu iki durum üç parçanın her birinin ayrı bir düğmesi olduğunu gösteriyor. Serkan tınıyı ağzıyla ve diliyle değiştirdi, nefese ve tellere dokunmadan. Sevda gücü nefesten aldı ve boğazdaki gereksiz işi bıraktı.
Yaygın yanlış«Sesi gırtlak yapar; yüksek ses için boğazı sıkmak gerekir.»
Zhang'ın derlediği çalışmalara göre ham sesin gücü öncelikle ses tellerinin altındaki basınçtan, yani nefesten gelir; gırtlaktaki ayarların bu güce etkisi sınırlıdır. Boğazı sıkmak sesi güçlendirmeden yorar. Sevda'nın turnesi bunun bedelini gösterdi.
Tınıyı biçimlendirmek
Yaygın yanlış«Ağız ve boğaz sesi güçlendiren bir hoparlördür; geniş açarsam ses kendiliğinden büyür.»
Zhang'a göre ses yolundaki yayılma edilgindir ve ses yolu sesi kendi başına güçlendirmez; biçimini değiştirmek sesin ağızdan dışarı yayılmasını daha verimli kılabilir. Nermin Hanım'ın oyuncusu ağzını açınca daha güçlü bir ses üretmedi, var olan sesin dışarı çıkmasını kolaylaştırdı.
Kısık sesle konuşmak
Yaygın yanlış«Tını doğuştan gelir, değiştirilemez; kimin sesi güzelse onundur.»
Lee ve arkadaşlarının ölçümünde eğitimli şarkıcıların konuşma sesinde bile eğitimsizlerde olmayan bir enerji yoğunlaşması vardı. Bu çalışma eğitimin mi yoksa seçilmenin mi bu farkı yarattığını ayıramıyor, ama Serkan'ın üç karakteri tınının ses yolunun biçimiyle anında değiştiğini gösteriyor. Tınının bir kısmı bedene, bir kısmı kullanıma aittir.
Gri alan
Bu dersin iki kaynağının sınırları farklı yerlerden geçiyor. Zhang'ın incelemesi ses biliminin bugünkü durumunu derliyor, ama yazarın kendisi ses üretimini sesin nasıl duyulduğuna bağlayan nedensel bir kuramın henüz kurulmadığını yazıyor; bazı açıklamalar modellerden ve gırtlak deneylerinden geliyor. Lee ve arkadaşlarının çalışması opera öğrencileriyle yapıldı ve tek bir zamanda yapılan bir karşılaştırmadır; şan eğitiminin konuşma sesine bu özelliği kazandırdığını kanıtlamıyor. Oyuncularda konuşmacı halkasını ölçen çalışmalar da yapılmış; burada onlara dayanmadık. Bir başka tartışmalı alan dil üzerine: ses eğitimi gelenekleri tınıyı çoğu zaman imgelerle anlatır, sesi «maskeye» ya da «göğse» göndermek gibi. Bu imgeler bir hissi tarif eder ve çalışmada işe yarayabilir, ama sesin fiziksel olarak oraya gittiğini söylemez; ses bilimi ile ses eğitiminin dili bu noktada ayrışır. Bu akademi ses hastalığına tanı koymaz: haftayı aşan bir pürüz, birden kesilen bir ses ya da konuşmayı acıtan bir boğaz alıştırmayla değil, muayeneyle çözülür ve bunun yeri bir KBB polikliniğidir.
Senin çalışmanda
Bir ses sorunu yaşadığında önce onu üç parçadan birine yerleştir. Ses erken mi tükeniyor, cümlenin sonu mu düşüyor, uzak sıraya mı ulaşmıyor? Bu çoğu zaman nefesin işidir. Ses mi kısılıyor, çatlıyor ya da hışırtılı mı çıkıyor? Bu titreşimin, yani ses tellerinin işidir ve sürüyorsa bir hekime gösterilir. Ses mi boğuk, kapalı, tek renk ya da hep aynı karakteri mi taşıyor? Bu çoğu zaman tınının, yani ağzın, dilin ve çenenin işidir. Bir karakter sesi ararken önce tınıyla oyna: dilin yerini, ağzın açıklığını, dudakların biçimini değiştir ve perdeyi ya da boğazı zorlamadan ne kadar uzağa gidebildiğine bak. Salonu doldurman gerekiyorsa gücü nefesten al ve ağzını aç; boğazı sıkma. Yakın bir planda ya da mikrofona yakın çalışırken sesi hışırtıya bırakma; yumuşak ama telleri kapanan bir ses nefesini daha uzun taşır. Kendi sesini düzenli kaydet ve üç parçayı ayrı ayrı dinle; kulağın bir süre sonra onları kayıt olmadan da ayırmaya başlar.
Kendin dene
Aklında kalsın
Ses üç parçadan doğar: nefes ses tellerinin altında bir basınç kurar, bu basınç bir eşiği aşınca ses telleri titreşir ve ham sesi üretir, ses yolu da bu sesi biçimlendirip dışarı yayar. Zhang'ın derlediği bilgiye göre sesin gücü büyük ölçüde nefes basıncından gelir; boğazı sıkmak onu artırmaz. Ses yolu sesi kendi başına güçlendirmez, ama ağzın ve dilin biçimi sesin dışarı ne kadar verimli çıkacağını ve nasıl tınlayacağını belirler. Lee ve arkadaşlarının ölçümünde eğitimli şarkıcıların konuşma sesinde bile belirli bir bölgede fazladan enerji vardı. Bir ses sorununu çözmeden önce onu doğru parçaya yerleştir.
Sonraki derse köprü
Derya'nın hışırtılı sesinde hava boşa kaçıyordu, çünkü ses telleri tam kapanmıyordu. Peki ses telleri nerede duruyor, nasıl açılıp kapanıyor ve titreşim tam olarak nasıl başlıyor? Gırtlak ve ses telleri dersi, M01-D02, ses tellerinin gırtlaktaki yerini, açılıp kapanmasını ve titreşimin başlangıcını oyuncunun bilmesi gereken kadarıyla anlatıyor.
Kendini sına
Soru 1 · Kavram
Zhang'ın derlediği bilgiye göre sesin gücünü öncelikle ne belirler?
- A) Dilin ağızdaki yeri.
- B) Ses tellerinin altındaki, nefesle kurulan basınç.
- C) Burun boşluğunun büyüklüğü.
- D) Gırtlaktaki kasların ne kadar sıkıldığı.
Cevap: B. Ham sesin gücü öncelikle gırtlakaltı basınçla, o da akciğerlerdeki basınçla ve nefes kaslarıyla denetlenir; gırtlaktaki ayarların bu güce etkisi sınırlıdır.
Soru 2 · Uygulama
Bir oyuncu her «seni duyamıyorum» notundan sonra sesini yükseltiyor ve sesi sertleşiyor. İlk olarak ne denemeli?
- A) Daha da yüksek sesle konuşmak.
- B) Boğazını sıkarak sesi öne itmek.
- C) Fısıldayarak konuşmak.
- D) Gücü nefesten alıp ağzını daha çok açmak ve sözcüklerin sonunu yutmamak.
Cevap: D. Ses yolunun biçimi sesin ağızdan dışarı yayılmasını daha verimli kılabilir; gücün kaynağı ise nefestir. Boğazı sıkmak sesi güçlendirmeden yorar.
Soru 3 · Tuzak
Bir oyuncu arkadaşın «Lee ve arkadaşları şan eğitiminin konuşma sesini parlaklaştırdığını kanıtladı» diyor. Arkadaşın neyi atlıyor?
- A) Çalışma tek bir zamanda yapılan bir karşılaştırmadır; farkı eğitimin mi yoksa sese yatkın kişilerin şan bölümüne seçilmesinin mi yarattığını ayıramaz ve katılımcılar oyuncu değil opera öğrencisidir.
- B) Çalışmada hiç konuşma sesi ölçülmedi.
- C) Eğitimsiz kişilerin sesi daha parlaktı.
- D) Çalışma yalnız çocuklarla yapıldı.
Cevap: A. Bulgu eğitimli şarkıcıların konuşma sesinde bir enerji yoğunlaşması olduğunu gösteriyor, ama bunun nedenini kurmuyor. Oyuncular için ayrı çalışmalar gerekir.
Soru 4 · Senaryo
Bir oyuncu bir yakın planda neredeyse fısıldayarak konuşuyor ve uzun cümlelerin sonunda nefesi bitiyor. Bu dersin ışığında ne yapabilir?
- A) Her cümleden önce daha çok nefes almak ve yine fısıldamak.
- B) Sesini yükseltmeden ses tellerinin biraz daha kapandığı, hışırtının azaldığı bir yumuşaklık aramak.
- C) Sahneyi bağırarak oynamak.
- D) Cümleleri kısaltmak için metni değiştirmek.
Cevap: B. Çok yumuşak ve hışırtılı bir seste ses telleri tam kapanmaz ve hava boşa kaçar; Zhang'ın derlediği bilgiye göre açık bir gırtlak nefesin daha çabuk tükenmesine yol açar. Tellerin biraz daha kapandığı bir yumuşaklık nefesi daha uzun taşır.
Anlamadığın bir yer mi var?
Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.