İçeriğe geç

M01-D02

Gırtlak ve ses telleri

Ses tellerinin gırtlaktaki yerini, nasıl açılıp kapandığını ve titreşimin nasıl başladığını oyuncunun bilmesi gereken kadarıyla anlatır.

Ses ve Nefes Akademisi — M01, Ses nasıl çıkar · 1.843 kelime · 6 örnek durum · 2 kanıt kartı · ≈ 8 dk okuma · 12 dk dinleme

Dayanak: Araştırma bulgusu: gırtlak fizyolojisi (kaynak yazımda seçilir)

Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.

Ses telleri gırtlakta önden arkaya uzanan, kas ve yumuşak dokudan oluşan katmanlı kıvrımlardır; nefes alırken açılır, ses çıkarırken birbirine yaklaşıp titreşirler ve ayarları onları taşıyan kıkırdakların küçük hareketleriyle yapılır. Gırtlağı parmaklarınla boynunda bulabilirsin, ama tellerin kendisini ancak bir muayene gösterir. Ses üç biçimde başlayabilir: yumuşak, sert ve hışırtılı. Warhurst ve arkadaşlarının ölçümünde radyo sunucularının telleri daha uzun kapalı kalmıyor, açık evrede daha hızlı kapanıyordu. Net bir ses telleri sıkmaktan değil, başlangıcı ve bitişi temiz kurmaktan gelir; sert başlangıcı yalnız bilerek ve az kullan.

Açılış sahnesi

Ardıçlı Sahne'nin kulisinde Sevda telefonunu Ilgın'a uzatıyor. Ekranda pembe, ıslak bir boşluğun ortasında iki beyaz şerit görünüyor; bir V harfi gibi açılıp kapanıyorlar. «Bu benim,» diyor Sevda. «Geçen hafta kulak burun boğaz kontrolündeyim. Doktor ağzımdan bir kamera soktu, ben de uzun bir 'iii' dedim.»

Ilgın ekrana yaklaşıyor. Nefes alırken iki şerit geniş bir V çiziyor; Sevda ses çıkarınca ortada birleşip titreşen tek bir çizgiye dönüşüyorlar. «Ses telleri bunlar mı?» diye soruyor. «Ben hep boğazda gerili iki ip sanıyordum.» Sevda gülüyor. «Ben de. Turnede sesimi kaybedene kadar.»

Bu derste ne olacak

Önceki derste sesin üç parçasını tanıdın: nefes, titreşim, tını. Bu derste ortadaki parçaya, titreşimin doğduğu yere iniyoruz. Ses tellerinin gırtlağın neresinde durduğunu, nasıl bir yapıları olduğunu, nefes alırken nasıl açılıp ses çıkarırken nasıl kapandıklarını ve titreşimin nasıl başladığını oyuncunun bilmesi gereken kadarıyla anlatacağız. İki ana kaynak okuyacağız: ses tellerinin yapısını ve konumlanmasını özetleyen bir inceleme ve radyo sunucularının ses tellerini yüksek hızlı kamerayla bir karşılaştırma grubunun telleriyle kıyaslayan bir çalışma. Sesin üç başlama biçimini adlandırmak için bir derlemeden de yararlanacağız. Bitirdiğinde kendi gırtlağını boynunda bulabilecek ve sesini üç ayrı biçimde başlatıp aradaki farkı duyabileceksin.

Kanıt ne diyor

Sevda'nın ekranındaki iki beyaz şerit ses biliminde uzun süredir incelenen bir yapı. Birinci kart onların ne olduğunu anlatıyor.

Bu kart Ilgın'ın «gerili ip» imgesini düzeltiyor. Ses telleri iki ucundan tutturulmuş, kas ve yumuşak dokudan oluşan katmanlı kıvrımlardır; titreşirken yüzeylerinin farklı kısımları birlikte değil, sırayla içe dışa hareket eder; incelemenin mukozal dalga dediği şey budur. Boyları kadınlarda ve erkeklerde farklıdır, ayarları da onları taşıyan kıkırdakların küçük hareketleriyle yapılır.

Bu bulgu ses meslekçilerinin tellerinde bir fark olabileceğini gösteriyor, ama farkın yerini de daraltıyor. Sunucuların telleri daha uzun süre kapalı kalmıyordu; açık evrenin içinde daha çabuk kapanıyordu. Yani «net bir ses» telleri daha çok sıkmakla değil, kapanışın biçimiyle ilgili olabilir.

Sahnede ve sette

Gırtlağı tanımak

Bu iki durumda ses telleri soyut bir kavram olmaktan çıkıp bir yere ve bir harekete dönüşüyor. Sevda onların açılıp kapandığını gördü; Ilgın onları taşıyan gırtlağı parmaklarıyla buldu.

Yaygın yanlış«Ses telleri boğazda gerili iki iptir; gitar teli gibi titreşir.»
Doğrusu

Zhang'ın incelemesine göre ses telleri kas, yumuşak doku ve ince bir örtüden oluşan katmanlı kıvrımlardır ve iki uçtan kıkırdaklara tutunur. Titreşirken de tek parça bir tel gibi değil, yüzeyinin farklı kısımları sırayla hareket eden bir yapı gibi davranırlar. İngilizcede bu yüzden çoğu zaman «tel» yerine «kıvrım» sözcüğü kullanılır.

Sesin başlaması

Yaygın yanlış«Ses hep aynı biçimde başlar; başlangıcın bir önemi yoktur.»
Doğrusu

DeJonckere ve Lebacq'ın derlediği çalışmalar ses başlangıcının üç geniş biçimini ayırır: yumuşak, sert ve hışırtılı. Titreşim ya hava akımı olmadan kapalı bir gırtlaktan, ya da hava akarken açık bir gırtlaktan başlayabilir. Ilgın'ın «Ama!»sı ile Derya'nın itirafı aynı tellerle, iki farklı başlangıçla kuruldu.

Meslek sesleri

Yaygın yanlış«Profesyonel seslerin sırrı tellerin daha uzun süre sıkıca kapalı tutulmasıdır.»
Doğrusu

Warhurst ve arkadaşlarının ölçümünde radyo sunucularının ses tellerinin tam kapalı kalma süresi karşılaştırma grubundan farklı değildi; fark açık evrenin içinde kapanmanın daha hızlı olmasındaydı. Tülay Hanım'ın anlatıcıları da tellerini sıkarak değil, sözcükleri temiz bitirerek netleşti.

Gri alan

Bu dersin kaynakları gırtlak hakkında çok şey söylüyor, ama oyuncunun gündelik çalışmasıyla aralarında bir mesafe var. Zhang'ın incelemesindeki gövde ve örtü ayrımı bir sadeleştirmedir ve yazarın kendisi katmanların işlevlerinin henüz kesin olarak anlaşılmadığını yazar. Warhurst'ün ekibi yalnız on altı erkek sunucuyu ve tek bir seslinin ortasını ölçtü; aynı farkın oyuncularda, kadınlarda ya da bağlantılı konuşmada görülüp görülmediğini bilmiyoruz ve farkın nedenini, eğitim mi meslek mi seçilme mi, ayıramıyor. Ses başlangıcının üç biçimi geniş bir sınıflamadır; aralarında geçişler vardır. Bir başka sınır da açık: oyuncu kendi ses tellerini göremez. Boynundaki titreşim, boğazdaki bir sıkışma hissi ya da sesin rengi tellerin durumuna dair dolaylı ipuçlarıdır, bir görüntü değil; tellerin kendisini ancak bir hekimin muayenesi gösterir. Sert başlangıcın sese zarar verip vermediği, ne sıklıkta ve hangi koşulda, araştırmacılar ve ses eğitmenleri arasında tartışılır; burada ona yalnız bir başlangıç biçimi olarak yer verdik. Sesinde haftalarca geçmeyen bir değişiklik fark edersen bunun yorumunu bir kulak burun boğaz muayenesine bırak.

Senin çalışmanda

Gırtlağını bir kez parmaklarınla bul ve yerini bil: yutkun, yukarı kalkıp inen yapıyı hisset, sonra alçak bir sesle onun titreşimini duy. Bir metni çalışırken boğazında sıkışma hissettiğin anlarda parmaklarını oraya koy; gırtlağın yukarı mı tırmanıyor, bir yere mi sıkışıyor? Bu, tellerin değil, onları taşıyan yapının sana verdiği bir işarettir. Metnindeki ünlüyle başlayan sözcüklere özellikle bak: öfkeli, kesin, ani repliklerde sert başlangıca kayma eğilimi yüksektir. Duyguyu koru, ama başlangıcı nefesle sesin birlikte başladığı yumuşak biçime taşı; sert başlangıcı yalnız bilerek ve az sayıda kullan. Hışırtılı başlangıcı da bir renk olarak kullan, bir alışkanlık olarak değil; havanı hızla tükettiğini unutma. Uzun bir oturumda tekrar tekrar bağırman ya da kükremen gerekiyorsa sesi yumuşak başlatıp gürlüğü sonra artır ve en zorlu sesleri oturumun sonuna topla. Gırtlağın kendisi hakkında bir endişen varsa onu görüntüyle gösterebilecek tek kişi bir hekimdir.

Kendin dene

Aklında kalsın

Ses telleri gırtlakta önden arkaya uzanan, kas ve yumuşak dokudan oluşan katmanlı kıvrımlardır; nefes alırken açılır, ses çıkarırken birbirine yaklaşıp titreşirler ve ayarları onları taşıyan kıkırdakların küçük hareketleriyle yapılır. Gırtlağı parmaklarınla boynunda bulabilirsin, ama tellerin kendisini ancak bir muayene gösterir. Ses üç biçimde başlayabilir: yumuşak, sert ve hışırtılı. Warhurst ve arkadaşlarının ölçümünde radyo sunucularının telleri daha uzun kapalı kalmıyor, açık evrede daha hızlı kapanıyordu. Net bir ses telleri sıkmaktan değil, başlangıcı ve bitişi temiz kurmaktan gelir; sert başlangıcı yalnız bilerek ve az kullan.

Sonraki derse köprü

Ilgın parmakları boynundayken perdeyi yükseltince gırtlağının biraz yukarı çıktığını fark etti. Perde ne değişince yükseliyor, ses ne değişince gürleşiyor? Perde ve gürlük dersi, M01-D03, sesin perdesinin ses tellerinin gerginliğiyle, gürlüğünün ise nefes basıncı ve tınlamayla nasıl değiştiğini açıklıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

İncelemenin anlattığına göre ses telleri nasıl bir yapıdır?

  • A) Gırtlağın içinde boydan boya gerili, tek parça iplerdir.
  • B) Gırtlakta önden arkaya uzanan, kas, yumuşak doku ve ince bir örtüden oluşan katmanlı kıvrımlardır.
  • C) Ağız boşluğunun tabanında duran iki kıkırdaktır.
  • D) Akciğerlerin üst ucunda bulunan iki kastır.

Cevap: B. Ses telleri önde kalkan kıkırdağa, arkada ibrik kıkırdaklara tutunan katmanlı kıvrımlardır ve çoğu zaman bir iç gövde ile bir dış örtü olarak sadeleştirilir.

Soru 2 · Uygulama

Bir oyuncunun ünlüyle başlayan öfkeli bir repliği her seferinde bir tıkırtıyla başlıyor ve birkaç tekrardan sonra boğazı kaşınıyor. Ne denemeli?

  • A) Repliği daha da sert başlatmak.
  • B) Öfkeyi bırakıp repliği fısıldamak.
  • C) Öfkeyi koruyup nefesle sesi aynı anda başlatarak yumuşak başlangıca geçmek.
  • D) Repliği sessiz bir ünsüzle başlayacak biçimde değiştirmek.

Cevap: C. Tıkırtı, teller kapalıyken biriken basıncın birden açılmasıyla oluşan sert bir başlangıçtır. Duygunun kendisi başlangıcın biçimine bağlı değildir; yumuşak başlangıç öfkeyi taşırken boğazı yormaz.

Soru 3 · Tuzak

Bir oyuncu arkadaşın «Warhurst ve arkadaşları radyo sunucularının ses tellerini daha uzun süre kapalı tuttuğunu gösterdi» diyor. Arkadaşın neyi atlıyor?

  • A) Çalışmada hiç radyo sunucusu yoktu.
  • B) Sunucuların temel perdesi çok daha yüksekti.
  • C) Çalışma yalnız kadınlarla yapıldı.
  • D) Tam kapalı kalma süresi iki grupta farklı değildi; fark açık evrenin içinde kapanmanın daha hızlı olmasındaydı.

Cevap: D. Açık kalma oranı gruplar arasında farklı çıkmadı; farklı olan, açılmanın kapanmaya oranı olan hız oranıydı. Ayrıca çalışma bu farkın nedenini ayıramıyor.

Soru 4 · Senaryo

Bir seslendirme sanatçısı bir oturumda kırk kez kükremek zorunda ve günün sonunda sesinin pürüzlendiğini biliyor. Bu dersin ışığında hangi plan daha uygundur?

  • A) Kükremeleri yumuşak bir başlangıçla kurup gürlüğü ses başladıktan sonra artırmak, onları oturumun sonuna toplamak ve aralara su ve sessizlik koymak.
  • B) Bütün kükremeleri sert başlangıçla, oturumun başında yapmak.
  • C) Kükremeleri fısıldayarak yapmak.
  • D) Kükremeler arasında konuşmaya devam ederek sesi sıcak tutmak.

Cevap: A. Sert başlangıcı tekrar tekrar kullanmak teller için yorucudur. Yumuşak başlangıç, gürlüğü sonra artırmak ve zorlu sesleri bir araya toplayıp aralara dinlenme koymak aynı sonucu daha az bedelle verir.

Anlamadığın bir yer mi var?

Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.

Bu sayfa hakkında ne düşünüyorsun?