Tasarım araştırması nedir

Açılış sahnesi

Sırlı Avlu'nun internet sitesinde geçen ay 400 kişi bir çini tabağı sepetine eklemiş; bunların 120'si ödemeye geçmeden sayfadan ayrılmış. Can sayıları bir kâğıda yazmış ve atölyenin arka odasında Leyla Hanım'a gösteriyor.

Fatma Usta kâğıda bakmadan yorumunu yapıyor: «Pahalı buluyorlar. Kırk yıldır aynı şey; insanlar el işinin emeğini görmüyor.» Can ise kargo ücretinden şüpheleniyor; ücret ancak son adımda görünüyor. Selin üçüncü bir olasılık sayıyor: telefonda ödeme formu küçük ve karışık olabilir.

Can bir araştırma yapmak istiyor. Aklında büyük bir plan var: bütün müşterilere uzun bir anket, birkaç ay sürecek görüşmeler, belki bir de rapor.

Leyla Hanım kâğıdı Can'a geri uzatıyor. «Bu araştırmanın sonunda hangi kararı vereceksin?» Can bir süre düşünüyor. Fiyatı mı değiştirecek, kargo ücretini mi en başta gösterecek, yoksa ödeme formunu mu yeniden yapacak? Daha bilmiyor. «O zaman,» diyor Leyla Hanım, «işe bunu bilmekle başlayalım.»

Bu derste ne olacak

«Araştırma» sözcüğü akla çoğu zaman bir üniversite laboratuvarını, uzun bir tezi ya da hakemli bir dergiyi getirir. Tasarımda ise araştırma çoğu zaman başka bir işe yarar: bir tasarım kararını beslemek. Bu derste tasarım araştırmasının ne olduğunu ve akademik araştırmadan nasıl ayrıldığını göreceğiz. Önce sanat ve tasarımda araştırmanın üç farklı biçimini ayıran ve sık anılan bir ayrıma bakacağız. Ardından «tasarım araştırması» teriminin akademide başka bir şeyi, tasarım sürecinin kendisini inceleyen bir alanı da adlandırdığını göreceğiz. Kullanıcı deneyimi uygulayıcılarının yöntemleri gündelik işlerinde nasıl kullandığını inceleyen bir görüşme çalışması da gelecek. Can'ın 120 terk edilmiş sepetini de hangi karara bağlanacağına göre sayacağız.

Kanıt ne diyor

Araştırma çoğu zaman bir bilgi birikimi olarak görülür; aşağıdaki kartlar tasarımda araştırmanın en az üç farklı biçimi olduğunu, «tasarım araştırması» teriminin iki ayrı anlamda kullanıldığını ve uygulayıcıların yöntemleri bir tarif gibi değil, işin bağlamına göre uyarlanan bir yaklaşım olarak kullandığını aktarıyor.

Sahada

Gri alan

Tasarım araştırmasının sınırları tartışmalı. Frayling'in ayrımı 1993'te bir sanat okulunun araştırma derecelerini tartışmak için yapılmıştı; kullanıcı araştırmasını doğrudan ele almıyor ve ayrımı bu akademinin sorusuna uyarlamak bizim yorumumuz. Frayling'in kendisi de tasarım için araştırmayı «dikenli» bir tür olarak niteliyor ve onun ne ölçüde araştırma sayılacağına bir yanıt vermiyor. Terimin akademide başka bir alanı adlandırması, iki topluluk arasında bir karışıklık yaratabiliyor. Gray'in çalışmasının yalnız özetini okuduk; uyarlamanın nerede yöntemin kendisini bozmaya başladığı ayrı bir tartışma. Dersin dayandığı tasarım araştırması kitabına erişemedik. Bir tasarım araştırmasının ne kadar küçük olabileceği de belirsiz: bir karar için yeterli olan bulgu, başka bir karar için yetersiz kalabilir. Can'ın kayıtlarındaki oranlar bir aylık veriye dayanıyor ve terk edenlerin nedenini göstermiyor.

Senin işinde

Bir araştırmaya başlamadan önce, onun sonunda hangi kararı vereceğini yaz; birden çok olası karar varsa hepsini sırala. Araştırmanın büyüklüğünü bu karara göre belirle: üç seçenek arasında seçim yapmak için aylar süren bir çalışma gerekmeyebilir. Ekibin kafasındaki her varsayımı tek tek kâğıda dök; yanına onu hangi bulgunun doğrulayacağını ya da çürüteceğini not et. Elindeki kayıtları ve verileri araştırmadan önce oku; onlar insanların nerede takıldığını gösterebilir, ama neden takıldıklarını çoğu zaman göstermez. Akademik bir araştırmayla bir tasarım araştırmasını karıştırma, ama ikincisinde de bulguyu yöntemi ve katılımcı sayısıyla birlikte yaz. Bir yöntemi koşullara göre uyarlıyorsan, neyi neden değiştirdiğini kayda geçir. Katılımcılarını en kolay ulaştığın kişilerden değil, kararın asıl etkileyeceği kişilerden seç; ürünü bırakanları ve farklı tenlerden, yaşlardan, cihazlardan insanları dahil et. Ve bir tartışmada iki kişinin farklı varsayımları çatışıyorsa, onu bir araştırma sorusuna çevirmeyi dene.

Kendin dene

Aklında kalsın

Tasarım araştırması çoğu zaman bir tasarım kararını beslemek için yapılır; bu yüzden işe başlarken önce hangi kararın verileceği sorulur. Sanat ve tasarımda araştırma; tasarım hakkında, tasarım yoluyla ve tasarım için diye üç biçimde ayrılabilir ve bu akademinin konusu en çok üçüncüsüdür. Terim akademide tasarım sürecini inceleyen bir alanı da adlandırır. Kayıtlar insanların nerede takıldığını gösterir, nedenini çoğu zaman göstermez; araştırma bu boşluğu doldurur ve bulgusunu yöntemiyle birlikte yazar.

Sonraki derse köprü

Can, araştırmanın üç kararı ayırt etmesi gerektiğini anladı; ama aklındaki soru hâlâ «insanlar neden almıyor?» Selin bu sorunun yanıtının sonsuz olabileceğini söylüyor: fiyat, kargo, form, güven, zaman, ürünün kendisi. Bu kadar geniş bir soruyla yapılan görüşmeler her yöne dağılabilir ve sonunda hiçbir kararı değiştirmeyebilir. Bir belirsizliği, yanıtı bir kararı değiştirecek kadar dar ve yanıtlanabilir bir soruya nasıl çevirirsin? M01-D02 bir belirsizliği yanıtlanabilir bir araştırma sorusuna ve o sorunun yanıtının değiştireceği karara bağlamayı ele alıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Frayling'in ayrımında sonucu bir nesne ya da bir tasarım kararı olan araştırma türü hangisidir?

• A) Tasarım hakkında araştırma.
• B) Tasarım yoluyla araştırma.
• C) Tasarım için araştırma.
• D) Tarihsel araştırma.

Cevap: C. Frayling'e göre tasarım için araştırmada son ürün bir nesnedir ve düşünce o nesnenin içine gömülüdür; bu akademinin konusu en çok bu türe yakındır.

Soru 2 · Kavram

Wikipedia maddesine göre akademik anlamda «tasarım araştırması» başlangıçta neyle ilgileniyordu?

• A) Ürünlerin satış fiyatlarıyla.
• B) Tasarım sürecini desteklemekle.
• C) Yalnızca reklam tasarımıyla.
• D) Müşteri şikâyetlerinin hukukuyla.

Cevap: B. Alan başlangıçta tasarım sürecini desteklemenin ve geliştirmenin yollarıyla ilgilenen ve tasarım yöntemleri çalışmalarından doğan bir alan olarak kuruldu.

Soru 3 · Hesap

Bir sitede 500 sepetin 150'si terk ediliyor; terk edilenlerin 90'ı son adıma kadar gelmiş. Terk edilen sepetlerin yüzde kaçı son adıma kadar gelmiştir?

• A) Yüzde 30 kadar.
• B) Yüzde 18 kadar.
• C) Yüzde 40 kadar.
• D) Yüzde 60.

Cevap: D. 90 bölü 150, 0,60. A, terk edilen sepetlerin bütün sepetlere oranı: 150 bölü 500, 0,30.

Soru 4 · Tuzak

Bir ekip, site kayıtlarında kullanıcıların çoğunun kargo ücretinin göründüğü adımda ayrıldığını görüyor ve «demek ki kargo ücreti pahalı» diyor. Bu sonuç neden aceleci?

• A) Kayıtlar hiçbir zaman doğru değildir.
• B) Kargo ücretleri hep ucuzdur.
• C) Kayıt, nedeni değil yeri gösterir.
• D) Kullanıcılar hiçbir zaman ayrılmaz.

Cevap: C. Kayıt kullanıcıların nerede ayrıldığını gösterir; o adımda başka bir şey, örneğin ödeme formu da olabilir. Nedeni ayırt etmek için bir başka yöntem, örneğin görüşme ya da gözlem gerekir.