Araştırma sorusu

Açılış sahnesi

Can ilk hafta sekiz müşteriyle telefonda konuşmuş. Her birine aynı açık soruyu sormuş: «Neden almadınız?» Şimdi notları atölyenin masasına yaymış ve kafası karışık.

Sekiz görüşmeden yirmi üç ayrı neden çıkmış. Biri tabakların fotoğrafta olduğundan küçük göründüğünü söylemiş, biri ödeme günü gelmeden almak istemediğini, biri annesine danışacağını, biri sitenin yabancı kartını kabul etmediğini, biri yalnızca fiyatlara bakmak için sepete eklediğini. Hiçbir neden ikiden fazla kişide tekrar etmiyor.

Fatma Usta notlara göz atıp «gördün mü, herkes başka bir şey istiyor» diyor. Can ise bu notlarla ne yapacağını bilmiyor. Fiyatı mı değiştirmeli, kargo ücretini mi öne almalı, ödeme formunu mu yeniden yapmalı? Notlar üçünden birini işaret etmiyor; her yöne dağılıyor.

Selin notların arasından bir kâğıdı çevirip arka yüzüne şunu yazıyor: «Hangi soruyu sorsaydık, yanıtı bize bu üç karardan birini seçtirirdi?»

Bu derste ne olacak

Bir belirsizlik kendi başına bir araştırma sorusu değildir. «İnsanlar neden almıyor?» gibi bir soru o kadar geniştir ki yanıtları her yöne dağılır ve hiçbir kararı değiştirmeyebilir. Bu derste bir belirsizliği, yanıtlanabilir ve yanıtı belirli bir kararı değiştirecek bir soruya çevirmeyi göreceğiz. Önce araştırmacıların bir soruyu iyi kurmak için kullandığı iki yaygın çerçeveyi okuyacağız: sorunun öğelerini sayan bir kısaltma ve iyi bir sorunun ölçütlerini sayan bir başka kısaltma. Ardından sorusunu bu biçimde kuran araştırmaların raporlarının daha iyi olup olmadığını sınayan bir çalışmayı inceleyeceğiz. İkisi de sağlık araştırmalarından geliyor; tasarım araştırmasına nasıl uyarlanabileceklerini birlikte düşüneceğiz. Can'ın ikinci haftadaki sekiz görüşmesini de sayacağız.

Kanıt ne diyor

Araştırma sorusu çoğu zaman kafadaki merakın bir cümleye dökülmüş hâli olarak görülür; aşağıdaki kartlar iyi bir sorunun öğelerinin ve ölçütlerinin tanımlanabildiğini, sorusu yapılandırılmış araştırmaların raporlarının biraz daha iyi olduğunu, ama bu etkinin küçük kaldığını aktarıyor.

Sahada

Gri alan

Sağlık araştırmalarından gelen çerçevelerin tasarım araştırmasına ne kadar uyduğu tartışmalı. Topluluk, müdahale, karşılaştırma ve sonuç gibi öğeler bir değişikliği sınayan sorular için iyi işliyor; ama bir durumu henüz anlamaya çalışan keşfedici sorular için fazla dar kalabilir. Rios ve arkadaşlarının çalışması raporların kalitesine baktı, araştırmaların kendisine değil; yapılandırılmış sorunun daha iyi bir araştırmaya yol açıp açmadığını göstermiyor ve etki küçüktü. Fandino'nun derlemesi klinik araştırmacılar için yazılmış bir rehber, bir deney değil. Bir karar kuralındaki eşiğin, örneğin sekiz kişiden beşin, nasıl belirleneceği de açık değil; küçük gruplarda bu eşik bir istatistiksel sınır değil, ekibin önceden aldığı bir karar. Müfredatın dayandığı el kitabı elimizde değildi. Ve hangi soruların ertelenebileceği, hangilerinin hemen yanıtlanması gerektiği, işin önceliklerine göre değişen bir yargı.

Senin işinde

Bir araştırmaya başlarken önce belirsizliği bir cümleyle yaz: neyi bilmiyorsun? Sonra o belirsizliğin hangi kararları etkilediğini sırala. Belirsizliği, yanıtı bu kararlardan birini seçtirecek bir soruya çevir. Sorunun öğelerini açıkça yaz: kimi inceliyorsun, neyi değiştirmeyi düşünüyorsun, neyle karşılaştırıyorsun, hangi sonuca bakıyorsun ve ne kadar süre? Soruyu bir de ölçütlere göre sına: eldeki zaman ve kaynakla yanıtlanabilir mi, yanıtı zaten elindeki verilerde var mı, katılımcılara saygılı mı, karar için gerçekten önemli mi? Araştırmadan önce bir karar kuralı yaz: hangi bulgu hangi kararı tetikleyecek? Bulgular gelirken soruyu değiştirme; yan bulguları ayrı bir listeye yaz; onlar bir sonraki turun soruları olur. Katılımcılarda çeşitlilik gerekiyorsa, onları hassas özelliklerine göre sorgulamadan, farklı topluluklara ulaşan yollarla bul. Ve geniş, keşfedici sorularla dar, sınayıcı soruları birbirine karıştırma; ikisinin ayrı yeri var.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir belirsizlik kendi başına bir araştırma sorusu değildir; iyi bir soru, yanıtı belirli bir kararı değiştirecek biçimde kurulur. Sorunun öğeleri, kimi, neyi, neyle karşılaştırarak, hangi sonuca bakarak ve ne kadar sürede incelediğini açıkça söyler; ölçütler de onun uygulanabilir, etik ve önemli olup olmadığını sınar. Sorusu yapılandırılmış araştırmaların raporları biraz daha iyidir, ama bu tek başına bir garanti değildir. Hangi bulgunun hangi kararı tetikleyeceğini araştırmadan önce yazmak, sonucu tartışmasız kılar.

Sonraki derse köprü

Can'ın sorusu kargo ücretini ilk sayfaya taşıma kararına bağlandı ve iki hafta içinde bir yanıt verdi. Ama Hülya Hanım Kestaneyaka'nın hizmet binası için başka türden bir belirsizlikle geliyor. Binayı ziyaret eden insanların ne yaşadığını bilmiyor; bir şikâyet de yok, bir öneri de. Elinde sınayacağı bir çözüm yok, çünkü sorunun ne olduğu bile belli değil. Bir çözümü sınayan araştırma ile henüz tanımlanmamış bir sorunu keşfeden araştırma aynı yöntemlerle mi yapılır? M01-D03 keşfedici araştırma ile bir çözümü sınayan araştırmayı birbirinden ayırıyor ve her birine uygun yöntemleri eşleştiriyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

FINER kısaltması neyi anlatır?

• A) Bir sorunun öğelerini sayar.
• B) İyi bir sorunun ölçütlerini sayar.
• C) Bir anketin puanlama yöntemini anlatır.
• D) Bir deneyin istatistik testini adlandırır.

Cevap: B. FINER iyi bir araştırma sorusunun ölçütlerini sayar: uygulanabilir, ilginç, yeni, etik ve ilgili. Sorunun öğelerini sayan, PICOT kısaltmasıdır.

Soru 2 · Kavram

Rios, Ye ve Thabane'nin çalışmasında yapılandırılmış soru içeren raporlar hakkında ne bulundu?

• A) Raporların hepsinde yapılandırılmış soru vardı.
• B) Yapılandırılmış soru kaliteyi düşürdü.
• C) Kalite biraz daha iyiydi, etki küçüktü.
• D) Soru ile kalite arasında hiçbir ilişki yoktu.

Cevap: C. Yapılandırılmış soru raporların yalnızca yüzde 33,7'sinde vardı ve daha iyi raporlama kalitesiyle ilişkiliydi; yazarlar etkinin küçük olduğunu belirtti.

Soru 3 · Hesap

Bir ekip on kişiyle görüşüyor ve önceden şu kuralı yazmış: en az altı kişi aynı sorundan söz ederse o sorun önce düzeltilecek. Yedi kişi aynı sorundan söz ediyor. Bu kişiler yüzde kaçtır ve karar uygulanır mı?

• A) Yüzde 60; uygulanmaz.
• B) Yüzde 70; uygulanmaz.
• C) Yüzde 30; yine de uygulanır.
• D) Yüzde 70; uygulanır.

Cevap: D. 7 bölü 10, 0,70; yedi kişi altı kişilik eşiği geçiyor, karar uygulanır. A eşiğin kendisini sonuçla karıştırıyor.

Soru 4 · Tuzak

Bir ekip görüşmelerin ortasında, ilk bulgulara bakarak araştırma sorusunu değiştirmek istiyor. Bu neden risklidir?

• A) Sorular hiçbir zaman değiştirilmez.
• B) Bulgu, istenen sonuca kayabilir.
• C) Görüşmeler hep baştan yapılmalıdır.
• D) Katılımcılar soruyu fark etmez.

Cevap: B. Bir sorunun yanıtını görürken soruyu değiştirmek, bulguyu ekibin beklediği sonuca doğru kaydırabilir; yan bulgular not edilir ve bir sonraki tur için yeni sorular olarak yazılır.