Keşfetmek ve sınamak

Açılış sahnesi

Danışma masasının yanındaki banka oturan Hülya Hanım, Nazlı'ya yenilenen giriş katını gösteriyor. Bina yenilenmiş, duvarlar boyanmış, yeni tabelalar asılmış. Kimse şikâyet etmiyor.

«Ama bir şeyler yolunda gitmiyor gibi,» diyor Hülya Hanım. «Danışmadaki arkadaş günde yüzlerce soru yanıtladığını söylüyor. Neyin sorun olduğunu bilmiyorum; bir öneri kutusu da koyduk, içine bir tek not atılmadı.»

Nazlı'nın aklında bir yön tabelası tasarımı var; bir önceki projede başka bir bina için çizmişti. Onu buraya uyarlayıp ziyaretçilere sınatmak istiyor. Emre bunun hızlı olacağını söylüyor: iki hafta içinde bir sonuç.

Selin bir şey soruyor: «Neyi sınayacağız? Sorunun yön bulmak olduğunu nereden biliyoruz?» Hülya Hanım omuz silkiyor. Bilmiyor. Danışmaya gelen soruların ne olduğunu kimse kaydetmemiş.

Bu derste ne olacak

Bir araştırmanın iki çok farklı başlangıç noktası olabilir. Birinde sorun henüz belli değildir; ne tasarlanacağı, hatta bir şey tasarlanması gerekip gerekmediği bile bilinmez. Öbüründe elde bir çözüm vardır ve onun işe yarayıp yaramadığı sorulur. Bu derste bu iki türü, keşfedici araştırmayı ve sınayıcı araştırmayı, birbirinden ayırmayı ve hangisinde hangi aracın işe yaradığını göreceğiz. Önce tasarım sürecinin «bulanık ön ucu» denen evresini tarif eden bir makaleye bakacağız. Ardından keşfedici araştırmanın genel bir tanımını ve kullandığı teknikleri okuyacağız. Bir çözümü sınamanın tasarımı nasıl yönlendirdiğine dair uluslararası standardın ilkesini de göreceğiz. Nazlı'nın binada iki gün yaptığı gözlemin sayılarını da çıkaracağız.

Kanıt ne diyor

Araştırma çoğu zaman bir çözümü sınamakla eşitlenir; aşağıdaki kartlar tasarımın ne olacağının henüz belli olmadığı bir keşif evresinin giderek büyüdüğünü, keşfin ve sınamanın farklı amaçlara ve tekniklere dayandığını ve sınamanın tasarımı her turda yeniden yönlendirdiğini aktarıyor.

Sahada

Gri alan

Keşfedici ve sınayıcı araştırma arasındaki sınır her zaman keskin değil. Bir sınama beklenmedik bir sorunu ortaya çıkarabilir ve o an bir keşfe dönüşebilir; bir keşif de belirli bir varsayımla başlayabilir. Wikipedia maddesi de keşfedici araştırmanın hipotez kullanıp kullanmaması gerektiği konusunda farklı görüşler olduğunu aktarıyor. Sanders ve Stappers ön ucun büyüdüğünü yazıyor, ama bunu ölçmüyor; makale bir değerlendirme, bir bulgu değil. Standart iki araştırma türünü bu adlarla ayırmıyor; onları standardın ilkeleriyle eşleştirmek bizim yorumumuz. Dersin dayandığı kullanıcı deneyimi araştırması el kitabına erişemedik. Bir keşfin ne kadar süreceği de açık değil: iki günlük bir gözlem bir binanın bütün haftasını göstermeyebilir, ama keşfin sonsuza dek sürmesi de bir karar verilmesini engeller. Nerede durulacağı, ekibin elindeki zamana ve sorunun büyüklüğüne göre verilen bir yargı.

Senin işinde

Bir araştırmaya başlarken önce kendine sor: elimde sınanacak bir çözüm var mı, yoksa sorunun ne olduğunu bile bilmiyor muyum? Sorun belli değilse bir keşifle başla; bir çözümü sınamaya erken geçme. Keşfe yeni veri toplamadan önce eldeki kayıtlara, raporlara ve yayınlara bakarak başla. Keşifte ne aradığını tam bilmeden gözlemle ve beklemediğin şeyleri not et; gözlem notlarına kişilerin görünüşünü değil davranışını yaz. Keşfin bulgularını sınanabilir tasarım kavramlarına çevir. Sınamaya geçtiğinde soruyu daralt: bakacağın sonucu ve sonucun yol açacağı kararı işe başlamadan kâğıda dök. Asıl sınamadan önce görevleri ve araçları birkaç kişiyle bir pilot çalışmada dene. Sınamanın sonucunu tasarımın bir sonraki sürümüne geri besle; bir kez sınayıp bırakma. Ve sınama sırasında beklenmedik bir sorun çıkarsa, onu not et; yeni bir keşfin başlangıcı olabilir.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir araştırmanın iki ana türü vardır: sorun henüz belli değilken onun niteliğini netleştiren keşfedici araştırma ve elde bulunan bir çözümün işe yarayıp yaramadığını yoklayan sınayıcı araştırma. Tasarım sürecinin bulanık ön ucunda neyin tasarlanacağı bile bilinmez; keşfin işi bunu belirlemektir. Keşif eldeki verilere bakmakla başlar, beklenmeyeni not eder ve bulgularını sınanabilir kavramlara çevirir. Sınama dar bir soruya ve işe başlamadan konmuş bir karar kuralına dayanır ve sonuçlarını tasarıma tekrar tekrar geri besler. İkisini ayıran şey çoğu zaman yöntem değil, sorulan sorudur.

Sonraki derse köprü

Panonun ilk sınaması sonuç verince Nazlı işi bir ileri taşımak istiyor. Bir sonraki turda danışma görevlilerini, birkaç düzenli ziyaretçiyi ve belge işlerine bakan memurları bir masaya toplayıp panonun içeriğini onlarla birlikte yazmayı öneriyor. Emre bunun zaman alacağını, katılanların beklentilerinin karşılanamayabileceğini söylüyor. Hülya Hanım ise memurların bilgisinin vazgeçilmez olduğunu düşünüyor. Kullanıcıları ve işin içindeki insanları tasarım sürecine katmak, ürünü gerçekten daha iyi kılıyor mu, yoksa yalnızca süreci uzatıyor mu? M01-D04 kullanıcıyı tasarım sürecine katmanın yararlarını ve zorluklarını derleyen araştırmayı ele alıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Sanders ve Stappers'a göre tasarım sürecinin «bulanık ön ucu»nda neyin bilinmemesi sık görülür?

• A) Ürünün satış fiyatının.
• B) Ne çıkacağının.
• C) Tasarım ekibinin adlarının.
• D) Prototipin renk düzeninin.

Cevap: B. Yazarlara göre ön uçta çoğu zaman sürecin sonunda bir ürünün mü, bir hizmetin mi, bir arayüzün mü, bir binanın mı ortaya çıkacağı bilinmez; keşfin amacı neyin tasarlanacağını belirlemektir.

Soru 2 · Kavram

Wikipedia maddesine göre keşfedici araştırmanın tekniklerinden biri hangisidir?

• A) Yalnızca büyük ölçekli anketler.
• B) Yalnızca kontrollü deneyler.
• C) Ürünün piyasaya sürülmesi.
• D) Eldeki veriye bakmak.

Cevap: D. Madde keşfedici araştırmanın teknikleri arasında var olan literatürü ve verileri gözden geçirmeyi, gayriresmî görüşmeleri ve derinlemesine görüşme, odak grubu ve pilot çalışma gibi biçimsel nitel yöntemleri sayıyor.

Soru 3 · Hesap

Bir binada iki günde 200 ziyaretçi gözleniyor; 50'si danışmaya bir şey soruyor ve bu soruların 30'u kat bilgisiyle ilgili. Kat bilgisiyle ilgili sorular, bütün soruların yüzde kaçıdır?

• A) Yüzde 60.
• B) Yüzde 25 kadar.
• C) Yüzde 15 kadar.
• D) Yüzde 40 kadar.

Cevap: A. 30 bölü 50, 0,60. C, kat sorularını bütün ziyaretçilere bölüyor: 30 bölü 200, 0,15; B ise soru soranların bütün ziyaretçilere oranı.

Soru 4 · Tuzak

Bir ekip elindeki hazır bir tabela tasarımını hemen ziyaretçilere sınatmak istiyor, ama binadaki sorunun ne olduğunu henüz bilmiyor. Bu yaklaşımın riski ne?

• A) Tabelalar hiçbir zaman sınanmaz.
• B) Asıl sorun kaçabilir.
• C) Ziyaretçiler sınamaya katılmaz.
• D) Sınama her zaman çok uzun sürer.

Cevap: B. Sorun henüz belli değilken bir çözümü sınamak, o çözümün dokunmadığı asıl sorunu gözden kaçırabilir; Nazlı'nın gözleminde soruların bir kısmı yön değil, belge üzerineydi.