Önerinin bağlayıcılığı

Açılış sahnesi

Çeltikpınar'ın eski bayisine giden tek sayfalık teklifin son satırı kısa: «Geçerlilik: 30 gün.» Otuz dördüncü gün bayiden bir e-posta geliyor: «Teklifinizi kabul ediyoruz, kırkar adet sevkiyatı planlayalım.»

Bu arada çelik döküm fiyatı iki kez artmış. Nevin Hanım e-postayı okuyor ve Oğuz'a dönüyor: «Bu fiyattan satmak zorunda mıyız?»

Oğuz emin değil. Teklif dört gün önce sona ermişti; ama bayi on iki yıllık bir müşteri ve kabulü iyi niyetle göndermiş. Bir de şu var: teklif hangi günden itibaren otuz gün geçerliydi? Oğuz onu bayiye gönderdiği günden sayıyor; bayi ise eline ulaştığı günden.

Bu derste ne olacak

Önceki derste üç belgeyi, müşteriden istedikleri karara göre ayırdık. Bu ders o belgelerden birini müşteriye gönderdiğinde satıcının hukuken neye bağlandığına bakıyor. Türk Borçlar Kanunu sözleşmenin öneri ve kabulle kurulduğunu söylüyor ve bir teklifin satıcıyı hangi süre boyunca tuttuğunu, önerinin bir süre içerip içermediğine ve karşı tarafın o anda hazır olup olmadığına göre ayırıyor. Burada iki karışıklığı baştan gidermek gerekiyor. Birincisi: kanundaki «öneri» kelimesi önceki dersteki «öneri belgesi» ile aynı şey değildir; kanun açısından bir fiyat teklifi de, bir öneri belgesi de bir öneri olabilir. İkincisi: burada maddelerin metnini okuyoruz, bir avukatın değerlendirmesini değil; somut bir uyuşmazlıkta bir avukata başvurulur. Ama teklifin altındaki geçerlilik satırını yazan satışçının, o satırın ne işe yaradığını bilmesi gerekir.

Kanıt ne diyor

Kanunun öneri ve kabule ayırdığı maddeler kısa ve açık; teklif yazan biri için ilk okunacak olan, süre belirlenmiş öneriye dair hüküm.

Teklifte süre yazılmamışsa kanun ikiye ayırıyor: karşı taraf o anda hazır mı, değil mi?

Bir öneriyi gönderdikten sonra fikrini değiştiren satıcı için de bir hüküm var, ama dar.

Sahada

Süreli öneri

Süresiz öneri

Süreyi yönetmek

Gri alan

Kanun süreli önerinin bağlayıcılığını açıkça düzenliyor, ama sürenin nasıl hesaplanacağı her zaman açık değildir. «Otuz gün geçerlidir» yazan bir teklifte sürenin gönderildiği günden mi, ulaştığı günden mi başladığı tartışmalı olabilir; bu yüzden takvim tarihi yazmak uygulamada daha güvenli kabul edilir. Süresiz önerilerde «zamanında gönderilmiş bir yanıtın ulaşması beklenebilecek an» işin niteliğine, belgenin karmaşıklığına ve tarafların alışkanlığına göre değişir; kanun bunun için bir gün sayısı vermiyor ve somut bir durumda nasıl değerlendirileceği belirsiz kalabilir. Bir öneri ile önerinin hazırlığı arasındaki sınır da tartışmalıdır: bir fiyat aralığı ya da «yaklaşık» bir rakam içeren belgenin kabul edilince sözleşme kuracak kadar belirli olup olmadığı somut duruma bağlıdır. Elektronik iletişimde kabulün ne zaman «ulaşmış» sayılacağı da açık değildir: e-postanın sunucuya düştüğü an mı, okunduğu an mı? Bu sorular bir avukatın somut duruma bakarak cevaplayacağı sorulardır; ders yalnızca maddelerin metnini aktarıyor.

Senin işinde

Bir sonraki teklifini göndermeden önce geçerlilik satırına bak. Süreyi gün sayısı olarak değil, bir takvim tarihi olarak yaz: hangi günün sonuna kadar geçerli olduğunu. Süreyi fiyatın ne kadar oynak olduğuna göre seç; hammaddesi, kuru ya da maliyeti hızla değişen bir üründe kısa süre, fiyatı istikrarlı bir hizmette daha uzun süre. Kabulün nasıl ve kime iletileceğini yaz: imzalı bir belge mi, bir e-posta mı, hangi adrese? Görüşmede sözlü bir fiyat verdiysen, onu aynı gün bir geçerlilik tarihiyle yazılı olarak gönder. Süresi dolmak üzere olan teklifleri izle ve müşteriyi süre bitmeden ara. Süre bittikten sonra gelen bir kabulü kendiliğinden geri çevirme ya da kabul etme; önce kararı ver, sonra müşteriye hemen bildir. Gönderdiğin bir teklifi geri almak istiyorsan, bunun ancak teklif müşteriye ulaşmadan ya da onunla aynı anda mümkün olduğunu hatırla. Tereddüt ettiğin bir uyuşmazlıkta kararı tek başına verme; hukuk danışmanına götür.

Kendin dene

Aklında kalsın

Türk Borçlar Kanunu'na göre süre belirleyerek öneride bulunan, o süre bitene kadar önerisiyle bağlıdır; kabul süre içinde ulaşmazsa bağlılıktan kurtulur. Süre belirtilmemişse, hazır olanlar arasında, telefon ve görüntülü görüşme dahil, hemen kabul edilmeyen öneri bağlayıcılığını kaybeder; hazır olmayanlar arasında ise zamanında gönderilmiş bir yanıtın ulaşması beklenebilecek ana kadar bağlar. Geç ulaşan ama zamanında gönderilmiş bir kabulle bağlı kalmak istemeyen öneren bunu hemen bildirir. Gönderilen bir öneri ancak karşı tarafa ondan önce ya da onunla aynı anda ulaşan bir açıklamayla geri alınabilir. Kanundaki «öneri», bir fiyat teklifini de bir öneri belgesini de kapsayabilir. Geçerlilik süresini bir takvim tarihi olarak yazmak, fiyat oynaklığına göre seçmek ve kabulün nasıl iletileceğini belirtmek, satıcının ne zamana kadar bağlı olduğunu açık kılar.

Sonraki derse köprü

Oğuz'un bayilere gönderdiği yıllık fiyat listesinde geçerlilik tarihi yok; listenin altında yalnızca «Fiyatlar değişebilir» yazıyor. Bir fiyat listesi de öneri sayılır mı, ve bu küçük satır Çeltikpınar'ı bağlılıktan kurtarır mı? M01-D03, fiyat listesinin ve tarifenin kanunda nasıl değerlendirildiğini ve bağlı olmama hakkını saklı tutan bir çekincenin teklife nasıl yazılacağını işliyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Türk Borçlar Kanunu'na göre süreli bir öneride bulunan kişi ne zamana kadar önerisiyle bağlıdır?

• A) Müşteri öneriyi okuyana kadar.
• B) Önerinin gönderilmesinden itibaren bir hafta.
• C) Belirlediği süre sona erene kadar; kabul bu süre içinde kendisine ulaşmazsa bağlılıktan kurtulur.
• D) Sözleşme imzalanana kadar, süre ne olursa olsun.

Cevap: C. Kanunun üçüncü maddesi, süre belirleyerek öneride bulunanın bu süre bitene kadar bağlı olduğunu, kabul süre içinde ulaşmazsa bağlılıktan kurtulduğunu söylüyor.

Soru 2 · Uygulama

Bir satışçı görüntülü bir görüşmede süre belirtmeden bir fiyat söylüyor; müşteri «düşünelim» diyor ve ertesi gün aynı fiyattan kabul ettiğini yazıyor. Kanuna göre durum nedir?

• A) Görüntülü görüşme hazır olanlar arasında sayılır; öneri hemen kabul edilmediği için satışçı o fiyatla bağlı değildir.
• B) Satışçı o fiyatla otuz gün bağlıdır.
• C) Görüntülü görüşmede yapılan öneri hiçbir zaman bağlamaz.
• D) Müşteri «düşünelim» dediği için sözleşme kurulmuştur.

Cevap: A. Kanunun dördüncü maddesi, telefon ve bilgisayar gibi araçlarla doğrudan iletişim sırasında yapılan öneriyi hazır olanlar arasında sayıyor; süresiz ve hemen kabul edilmeyen öneri bağlayıcılığını kaybediyor.

Soru 3 · Tuzak

Bir satış müdürü, «teklife süre yazmayalım; süre yazarsak bağlanırız, yazmazsak bağlanmayız» diyor. Bu görüşte gözden kaçan nedir?

• A) Süre yazmak teklifi geçersiz kılar.
• B) Süresiz teklifler hiç bağlamaz.
• C) Kanun yalnızca sözlü teklifleri düzenler.
• D) Süresiz bir teklif de hazır olmayanlar arasında, zamanında gönderilmiş bir yanıtın ulaşması beklenebilecek ana kadar bağlar; süre yazmak bağlılığı yaratmaz, sınırlarını belirler.

Cevap: D. Kanunun beşinci maddesine göre süresiz öneri de bağlar; fark, ne zamana kadar bağlayacağının belirsiz olmasıdır.

Soru 4 · Senaryo

Bir şirket on beş gün geçerli bir teklif gönderiyor; onuncu gün hammadde fiyatı artıyor ve şirket teklifi geri çekmek istiyor. Müşteri teklifi birinci gün almış ve okumuş. Ne olur?

• A) Şirket teklifi bir e-postayla hemen geri çekebilir.
• B) Geri alma açıklaması öneriden sonra ulaşacağı için öneriyi ortadan kaldırmaz; müşteri süre içinde kabul ederse sözleşme kurulur.
• C) Hammadde fiyatı arttığı için teklif kendiliğinden geçersiz olur.
• D) Müşteri kabul etse bile şirket fiyatı güncelleyebilir.

Cevap: B. Kanunun onuncu maddesine göre geri alma ancak öneriden önce ya da onunla aynı anda ulaşırsa sonuç doğurur; süreli öneri süre bitene kadar bağlar.