Katman katman Anadolu

Açılış sahnesi

Ilgın ve Emre bir toplantı için Ankara'ya gelmişler, trene bir saat var. Ulus'tan yukarı yürüyorlar. Emre durup başını kaldırıyor: yüksek, kapısız, çatısız bir taş duvar ve duvarın üstünde Latince ve Yunanca satırlar. Hemen bitişiğinde bir caminin minaresi yükseliyor, duvarın ucu neredeyse caminin çatısına değiyor. «Bu nasıl plan?» diyor Emre gülerek. «Tapınağa cami yapıştırmışlar.» Telefondan Selim arıyor, Bursa'dan bir sergi metni için fikir istiyor: «Kapan Hanı panosuna şöyle yazdım: Anadolu'nun tarihi Selçuklularla başlar. Olur mu?» Ilgın gözünü duvardan ayırmıyor. Yanlarında bir simit satıcısı, arkada kale, ileride 1920'lerden bir banka binası. «Selim,» diyor, «sana bir fotoğraf gönderiyorum. Burada kaç dönem var, sen say. Sonra pano cümlesini yeniden konuşalım.» Emre sayfayı açıyor: «Burada kaynaklar da birbirini tutmuyor, biri tapınağa MÖ ikinci yüzyıl diyor, öteki MÖ 25.» Ilgın gülümsüyor. «İşte ders bu,» diyor.

Bu derste ne olacak

Bu akademi Anadolu'nun yapılarını sırasıyla okuyacak, ama önce sıranın kendisini sorgulayalım. Bu derste kabaca bir zaman çizelgesi kuracağız, sonra onu üç gerçek yere koyup bozacağız: Ankara'nın Hacı Bayram tepesi, Ankara Kalesi ve Diyarbakır surları. Her yerde üç şeye bakacağız: katmanlar üst üste mi duruyor, yan yana mı, iç içe mi? Hangi cümle gözlem, hangisi yorum? Kimin katmanı anlatılıyor, kiminki atlanıyor? Sonraki dersler bu zemine yaslanacak; Dünya Mimarlık Tarihi Akademisi'nin M02-D01 dersi daha eski bir katmana, Göbeklitepe'ye iner.

Kanıt ne diyor

Program Akurgal'ın «Anadolu Uygarlıkları» kitabını gösteriyordu; okumadık. Hacı Bayram için Gültekin ve Canbolat'ın 2019 makalesini tam metin, Ankara Üniversitesi'nin ve Kültür Bakanlığı'nın tanıtım metinlerini okuduk. Kale ve Diyarbakır için genel başvuru kaynağına dayanıyoruz; Foss'u aktarımdan okuduk. Sahne kurgu.

Önce çizelge. Kaba bir sıra şöyledir: Neolitik yerleşimler; Hititler, yaklaşık MÖ 17. yüzyıldan MÖ 12. yüzyıl başına; Frigler MÖ 12. yüzyıldan 7. yüzyıla; Urartu, Lidya; Pers, Helenistik ve Roma dönemleri; Bizans; aynı coğrafyada Ermeni, Gürcü ve Süryani yapıları; Selçuklu; beylikler; Osmanlı; Cumhuriyet. Bu liste kullanışlıdır, ama üç tuzağı vardır. Birincisi sıra çizgi gibi görünür, oysa dönemler ve topluluklar aynı anda yan yana yaşar: bir Selçuklu kenti ile bir Ermeni manastırı aynı yüzyılda çalışıyor olabilir. İkincisi her başlık bir devlet adıdır, oysa yapıyı yapan usta, köylü ve taş başka bir sürekliliğe aittir; bu soru M01-D07'de açılacak. Üçüncüsü liste bir şeyleri önce gösterir, Selim'in pano cümlesi de buradan çıkar.

Şimdi Hacı Bayram tepesine bakalım. Burada katmanlar üst üste değil, iç içe ve yan yanadır. Tapınak kiliseye çevrilirken duvar yıkılır ve apsis eklenir: kullanım yapının içine yazılır. Akmedrese adı başka bir kullanım gösterir. Cami tapınağın duvarına yaslanır. 1834'te hâlâ duran bir duvarın bugün başka bir durumda olması da bize şunu söyler: katman yalnız eklenmez, çıkarılır da. Kale başka bir örnek: yeni duvar eski taşla örülür, yani eski bir yapı parçalanıp yenisinin malzemesi olur. Bu Anadolu'ya özgü bir tuhaflık değil, taş taşımaktansa eldekini kullanma mantığıdır, ama her devşirme taşın anlamı ayrı bir sorudur. Diyarbakır'da ise tek bir hat boyunca yüzyıllarca süren onarımlar vardır; Artuklu işçiliğinin daha küçük ve ince kesme taşlarla ayırt edildiği aktarılır.

Burada yöntem dersi başlıyor. Gültekin ve Canbolat caminin tapınağa yaslanmasını saygı olarak yorumluyor ve Hacı Bayram'ın istese yıkabileceğini yazıyor. Bu cümle güzel, ama kanıtı nerede? Yeşil kalemle yazacağımız şey şudur: cami duvarın yanında yapılmıştır. Sarı kalemle: bu bir saygı işareti olabilir, hazır duvarın kullanılması da olabilir, kutsal yerin sürekliliği de olabilir. Metnin bu bölümünün övücü bir dili olduğunu da not edelim. Tersine, «tapınağı yağmaladılar» cümlesi de aynı derecede kanıt ister. Bu akademinin kuralı budur: ulusal anlatının efsaneleri belge gibi sunulmaz, başka toplulukların yapıları da bu tarihin parçası olarak anlatılır. Selim'in cümlesi işte bu yüzden yanlış: Selçuklu bir başlangıç değil, uzun bir zincirde bir halkadır.

Sahada

Emre Hacı Bayram duvarının fotoğrafını Selim'e gönderip sayfa sayfa kaynak ekliyor. Selim önce Roma ve Osmanlı diye iki sayıyor, sonra kilise ve medreseyi okuyup dörde çıkıyor. Feyza Hanım telefonda iki farklı tarihin nedenini soruyor ve makalenin özeti ile gövdesini ayrı okumayı öneriyor. Kenan Usta Bursa'dan arayıp kale duvarındaki sütun parçalarını soruyor. Orhan Bey Kapan Hanı'nın kuzey duvarında da eski taş olup olmadığını merak ediyor.

Gri alan

Anadolu'da «süreklilik» sözü dikkatli kullanılmalıdır. Bir yerin kutsal kalması, aynı tanrının ya da aynı insanların kaldığını göstermez. Tapınağın altında Frig öncesi ya da Frig bir yapı olup olmadığı burada okuduğumuz kaynaklarda net değil; arama sonuçlarında geçen iddiaları kazı yayını görmeden yazmadık. Diyarbakır surlarının en erken tarihi, özellikle Movses'in anlatımı, tartışmalıdır ve bir kuruluş sorusu kolayca bir aidiyet kavgasına döner. Kale surlarının tarihi de kitabede değil yoruma dayanır. Çizelgedeki dönem sınırları genel başvuru düzeyindedir; Akurgal'ı ve bölge uzmanlarını okumadık. Son olarak hangi katmanın koruma kararı aldığı da bir seçimdir: Bir duvarın hangi evresi korunacak? Bu soru ileride açılacak.

Senin işinde

Bir kente ya da yapıya gitmeden önce bir çizelge hazırla, ama onu bir önyargı gibi değil soru listesi gibi kullan. Yerinde üç şey ara: yeniden kullanılmış parça, sonradan kapatılmış ya da açılmış boşluk, kitabe. Fotoğraf çekerken parçayı ve duvarı ayrı adlandır. Rölövede ya da koruma raporunda evreleri ayrı renkte göster, tek bir tarih yazma. Bir tanıtım metni yazıyorsan cümleni kurum metninden almadan önce kaynağını bul, kurum metni de hata yapabilir. Sergi panosunda «ilk», «en eski» ve «başlar» sözcüklerini kullanacaksan ölçütünü yaz. Bir topluluğu anarken atladığın topluluğu da düşün ve hangi hikâyeyi anlattığını kendine sor. Yorum dili kullanıyorsan, özellikle saygı, hoşgörü ya da yıkım gibi yüklü sözcüklerde, kanıtını ya da «bu bir yorumdur» cümlesini yanına koy. Bugünkü onarımları da katman say.

Kendin dene

Aklında kalsın

Anadolu'nun yapıları çizgi üzerinde sıralanmaz. Hacı Bayram tepesinde tapınak, kilise, medrese ve cami iç içedir. Ankara Kalesi eski taşla yeni duvar kurar, Diyarbakır surlarında yüzyıllarca onarım vardır. Parçanın tarihi duvarın tarihi değildir. Saygı ve yıkım sözcükleri kanıt ister. Selçuklu bir başlangıç değil, bir halkadır ve başka topluluklar da aynı dönemde burada yaşar.

Sonraki derse köprü

Çizelgenin en eski başlıklarından birine inelim. Yağmurlu bir yamaçta değil, yarı kurak bir tepede kurulmuş bir başkentin surları, kapıları ve tapınakları hangi teknikle yapıldı? M01-D02 Hattuşa'yı yapım bilgisi üzerinden açıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Devşirme taş (spolia) hangi bilgiyi verir?

• A) Duvarın kesin olarak taşla aynı yaşta olduğunu.
• B) Bir parçanın daha eski bir yapıdan alınıp yeni yapıda kullanıldığını; duvarın tarihi ayrıca sorulmalıdır.
• C) Yapının hiç onarılmadığını.
• D) Taşın yalnız süs olduğunu.

Cevap: B. Parça eski, duvar yeni olabilir. Ankara Kalesi bunun açık bir örneğidir.

Soru 2 · Kanıt

Hacı Bayram tepesindeki yapı için kaynaklarda hangisi aktarılır?

• A) Hiç kullanılmadan bugüne geldiği.
• B) Tamamen Osmanlı yapısı olduğu.
• C) Tapınağın kiliseye çevrildiği, Akmedrese adıyla kullanıldığı ve caminin duvarın yanına kurulduğu.
• D) Yalnız Selçuklu dönemine ait olduğu.

Cevap: C. Aynı noktada kullanım birkaç kez değişir. Tarih için kaynaklar arasında ayrıca fark vardır.

Soru 3 · Senaryo

Bir sergi metni için «Bu cami, atalarımızın öteki dinlere saygısının kanıtıdır» cümlesi önerildi. Ne yaparsın?

• A) Cümleyi aynen kullanırım.
• B) Yapıyı metinden çıkarırım.
• C) «Burada önceki dinler hiç yoktu» yazarım.
• D) Caminin duvarın yanına yapıldığını yazar, saygı okumasını kimin önerdiğini ve başka olası nedenleri belirtirim.

Cevap: D. Gözlem ile yorum ayrılır. Ulusal anlatıya uyan bir cümle de kanıt ister.

Soru 4 · Tuzak

Biri diyor ki: «Diyarbakır surlarında Roma taşı var, öyleyse bugünkü surları Romalılar yaptı.» Bu cümlenin hatası nedir?

• A) Sur uzun bir onarım zinciridir; aktarıma göre bugünkü biçimin çoğu ortaçağ işidir, tek bir kuruluşa indirgenemez.
• B) Diyarbakır'da hiç sur yoktur.
• C) Roma'da taş kullanılmazdı.
• D) Osmanlı döneminde surlar hiç değişmedi.

Cevap: A. Bir evre bütün yapıyı adlandırmaz. Hangi kesimin hangi dönemden olduğu kaynakla sorulur.