Hitit

Açılış sahnesi

Kenan Usta ofisin kenarındaki boş duvara bir kömür kalemle kesit çiziyor. Altta kocaman taşlar, üstte dikmeler, dikmelerin arasında çapraz çizgiler. «Benim köyde buna hımış derlerdi,» diyor. «Ahşap iskelet, arası kerpiç.» Emre elindeki Boğazkale planıyla geliyor: dümdüz taş temeller, odalar, hiç üst yapı yok. «Bu plandan sadece taş kaldığına göre Hititler taş ustasıydı,» diyor. Kenan Usta gülüyor. «Ustaydı,» diyor, «ama taşı kaç metreye kadar çıkardığını sor önce.» Orhan Bey Büyük Tapınak'ın bir duvar parçasının fotoğrafını büyütüyor: yaklaşık bir buçuk metre yüksekliğinde dev bloklar, üstünde boşluk. «Yirmi tonluk blok var deniyor,» diyor, «ama üstü kerpiçse bu kadar taş ne işe yarıyor?» Selim bir ödev gibi not alıyor: sur, kapı, tapınak. Ilgın bir tünelin fotoğrafını masaya bırakıyor: iki yandan birbirine doğru eğilen taşlar, tepede sivri bir boşluk. «Kemer değil bu,» diyor. «Yetmiş metre gidiyor.» Kenan Usta kalemi bırakıp fotoğrafa yaklaşıyor. «Taşı taşa bindirmişler,» diyor. «Bunu anlayalım.»

Bu derste ne olacak

M01-D01 Anadolu'yu katmanlara ayırdı, şimdi en eski başlıklardan birini elle tutacağız. Bu ders Hattuşa'yı yapım tekniğiyle okuyor: taş nasıl kesilip yerine geldi, üst yapı nasıl kuruldu, kapı nasıl açıldı ve nasıl kapandı, tünel nasıl örtüldü, büyük bir tapınak ve deposu nasıl işledi? Kent ölçeğini ve çağdaşlarla karşılaştırmayı komşu akademideki M03-D07 dersi işliyor, burada onu tekrar etmiyoruz. Bizim işimiz bir duvar kesitini okuyabilmek.

Kanıt ne diyor

Kazı yayınlarını okumadık: Neve, Seeher ve Puchstein aktarımla geçiyor. Yapım ayrıntıları için iki kaynak kullandık: «The Secrets of Hattusa» rehberinin internetteki parçaları ve Ankara Üniversitesi'nin açık ders notu. Bunlar özet kaynaklardır ve yer yer birbirini tutmaz, aşağıda gösteriyoruz. Ofis sahnesi kurgu.

Kenan Usta'nın duvardaki kesitinden başlayalım. Hitit duvarı aşağıdan yukarı üç iş görür. Temel ve taş kaide: rutubeti ve darbeyi karşılar. Hattuşa kayalık bir alandadır ve ders notu kayalık zeminle temelin birleştirildiğini söyler. Bunun kayayı kutsal saymayla ilgili olduğu önerisi ise bir yorumdur, tekniği açıklamak için gerekmez. Ahşap çerçeve: Kerpici tutar. Kerpiç dolgu: Duvar kalınlığını ve yüksekliği verir. Hımış burada iki anlamda dikkat ister. Bugünkü köy hımışıyla aynı ad kullanılıyor, ama bu üç bin yılı aşkın bir süreklilik demek değildir; M01-D01'in süreklilik uyarısı burada da geçerli. Ayrıca bu üst yapı kalmadığı için ayrıntı kazı izinden ve benzer örneklerden okunur. Orhan Bey'in sorusunun bir cevabı bu: yirmi tonluk kaide, üstündeki hafif duvarın darbe ve nemden korunmasını sağlar, ama böyle bir bloğun neden seçildiğinin başka nedenleri de olabilir. Son cümle bizim yorumumuzdur.

Sura gelince, ders notu Hititlere özgü bir sandık duvardan söz eder: iki taş kabuk, aralarını bölen kısa duvarlar, içi dolgu. Genel başvuru kaynağı yaklaşık 3 metrelik iki kabuk ve aradaki 2 metreden 8 metrelik bir toplam kalınlık verir. Sandık mantığı basit bir ekonomi sorusudur: her yeri kesme taşla örmeden kalın bir duvar elde edersin. «Hititlere özgü» sözünü ise dikkatli kullan, ders notu sandık duvar için Konya Karahöyük ve Mersin'den, poterne için Alacahöyük ve Ugarit'ten örnekler gösterir. Üstte yine kerpiç ve kule. Rehberin aktardığı sur modelleri ve Seeher'in yeniden yapımı bu üst kısım için önemlidir, ama Dünya Mimarlık Tarihi M03-D07'de işlendiği için burada kısa geçiyoruz.

Kapı ve tünel ise taş mantığının en görünür yeridir. Parabolik açıklık gerçek kemer değildir: taşlar her sırada biraz içeri doğru taşırılır, yük dıştaki duvar ağırlığıyla dengelenir. Bu yüzden kapı odasının kalın kuleleri ve poternin üstündeki toprak, süs değil, sistemin parçasıdır. Rehber Hititlerin gerçek kemer yapamadığını yazar ve hemen ardından bunun bir küçümseme olmadığını ekler. Biz daha yalın söyleyelim: elde kaplanacak açıklık ve bol taş varsa bindirme işe yarar. Tünel bugün hâlâ geçilebiliyor. Bronz dübeller de küçük ama önemli bir ayrıntıdır: bu birleşim metal ister.

Son olarak tapınak bir üretim alanı gibi okunmalıdır. Rehbere göre depo kanatlarındaki iki yüzden fazla oda birkaç kat çıkar. Toprağa gömülü pithoslar 2.000 litreye varır ve tahıl, baklagil, yağ ve şarap taşır; ağzındaki işaretler miktar, tür ve sahibi gösterir. Doğu kanadında binlerce tablet bulunur. Yani bu duvarların arasında bir iş düzeni, bir kayıt düzeni ve bir su düzeni vardır: yolun altında çöken kanal bugün döşemeyi eğriltmiştir. M01-D07'de soracağımız soru da buradadır: bu bilgi kimlerin elinde ve nereye gitti?

Sahada

Emre planın kenarına kesit çizip üst yapıyı kesik çizgiyle gösteriyor, «hipotez» yazıyor. Kenan Usta poligonal örgüde bir taşın kenarlarını kartondan kesip yanındakine oturtmayı deniyor, ne kadar uğraştırdığını görüyor. Orhan Bey bindirme açıklıkta dengenin nereden geldiğini kaba bir şemayla anlatıyor, sayı vermiyor. Selim iki kaynaktaki tünel sayılarını tabloya alıp soru işareti koyuyor. Ilgın kapı odasının bir yük arabası ile bir yaya için nasıl çalıştığını soruyor.

Gri alan

Burada okuduğumuz şey kazı yayınlarının özetleridir, bu yüzden en önemli ayrıntılar yöntem kaynağıyla sınanmadı. Hitit ahşap çerçevesinin ayrıntısı kalmadığı için büyük ölçüde yeniden kurulur. Poternlerin işlevi hâlâ tartışmalıdır: tören, geçiş ya da başka bir şey. Yazılıkaya ile Hattuşa arasındaki bağlar ve Nişantaş'taki yazıtın anlamı da bu dersin dışında kaldı, ama yapıya bakış biçimimizi etkiler. Bir de ad sorunu var: «Hititlere özgü» cümleleri, başka Anadolu ve Suriye örnekleri okunmadan kurulamaz. Taşın kaç kişiyle ve nasıl taşındığını okumadık, sayı vermedik; yirmi tonluk bir blok için kaldıraç ya da kızak önerisi yazmak bizim için yalnız tahmin olurdu. Pencere ve dam okumaları da yapının üstü kalmadığı için kesin değildir.

Senin işinde

Taş kaideli bir kerpiç ya da ahşap yapıyla karşılaştığında plana bakıp sonuç çıkarma, önce bir kesit çiz ve üst yapıyı kesik çizgiyle göster. Duvar kalınlığı ile malzeme miktarını ayrı düşün; sandık duvarda kalınlık dolguyla gelir. Bir kapıyı anlatırken yalnız süsüne değil, menteşe yuvasına, sürgü deliğine ve eşik izine bak, bunlar kullanımı söyler. Bitmemiş bir yüzey gördüğünde tek öykü kurma: geç tarih, yarım iş ya da bilinçli karar ayrı olasılıklardır. Koruma ya da rölöve dosyasında kaynaklar arasında sayı farkı bulursan birini seçip gizleme, ölçüm kaynağını not et. Tarihsel bir teknik adını bugünkü bir teknikle eşlerken süreklilik iddiasından kaçın. Gezi ya da pano metninde «yapamadılar» dili yerine «böyle çözdüler» dilini dene, ama övgüye de kaçma. Özet kaynakla çalışıyorsan bunu söyle ve kazı yayınını bir sonraki adım olarak yaz.

Kendin dene

Aklında kalsın

Hitit duvarı taş kaide, ahşap çerçeve ve kerpiç birleşimidir, plan yalnız kaideyi gösterir. Sandık duvar kalınlığı dolguyla verir. Kapılar ve poterneler bindirme ile örtülür, Yerkapı tüneli 71 metredir. Büyük Tapınak'ın çevresinde iki yüzden fazla depo odası, pithoslar ve tabletler vardır. Poternin işlevi açık sorudur. Kaynaklar sayıda ayrılabilir, ikisini de yaz.

Sonraki derse köprü

Hattuşa'dan doğuya, Van çevresine geçelim. Orada kaya başka bir iş görür: kale kayaya oturur, su kanalla taşınır, tapınak başka bir plan kurar. M01-D03 Urartu'nun kaya kalelerini, su yapılarını ve tapınaklarını açıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Bindirme tonoz nasıl örtü kurar?

• A) Karşılıklı taş sıraları birbirine doğru taşırılarak açıklık kapatılır.
• B) Kama taşlarıyla gerçek bir kemer kurulur.
• C) Yalnız ahşap kirişle örtülür.
• D) Beton dökülür.

Cevap: A. Bu yöntem gerçek kemer değildir ve üstteki ağırlıkla dengelenir. Yerkapı tüneli bunun bir örneğidir.

Soru 2 · Kanıt

Kaynaklara göre Büyük Tapınak'ın duvar yapısı hakkında ne söylenebilir?

• A) Tamamen çatıya kadar taştır.
• B) Tamamen pişmiş tuğladır.
• C) Yaklaşık 1,5 metrelik taş kaide üzerinde ahşap çerçeveli kerpiç olduğu aktarılır.
• D) Duvarları hiç bulunmamıştır.

Cevap: C. Görünen kısım kaidedir. Üst yapı kalmadığı için bu bilgi kazı izinden ve benzerlerinden gelir.

Soru 3 · Senaryo

Bir rölöve raporunda iki kaynak aynı yapı için farklı yükseklik veriyor. Ne yaparsın?

• A) Büyük olanı yazarım.
• B) İkisini de kaynağıyla yazar, mümkünse yerinde ölçer ve farkın nereden geldiğini ayrı bir soru olarak bırakırım.
• C) Yüksekliği raporda hiç anmam.
• D) Ortalamasını alıp kesin diye yazarım.

Cevap: B. Fark, ölçüm noktasından gelebilir. Kaynağı gizlemek okurun kontrol şansını elinden alır.

Soru 4 · Tuzak

Biri diyor ki: «Bugün köyde hımış yapılıyor ve Hititler de yapıyordu, öyleyse bu üç bin yıllık kesintisiz bir gelenektir.» Bu cümlenin hatası nedir?

• A) Hititler hiç ahşap kullanmadı.
• B) Hımış diye bir teknik yoktur.
• C) Köy evleri yalnız taştır.
• D) Aynı teknik adı kesintisizliği kanıtlamaz; aradaki dönemlerin kanıtı gerekir.

Cevap: D. Benzer malzeme benzer çözümü bağımsız olarak da doğurabilir. Süreklilik varsayılmaz, gösterilir.