Görünmeyen yarı

Açılış sahnesi

Sarıkaya Mahallesi'ndeki 1974 yapımı apartmanın merdiven boşluğu, bir cumartesi sabahı. Cevdet Bey ofisi çağırmış; apartman toplantısında üç karar çıkmış ve hiçbiri yerini bulamamış. Birincisi doğalgaz: on iki daireye kombi takılacak, ama kombilerin bacası ve gaz borusu nereden geçecek? İkincisi internet: bir firma fiber kablo çekmek istiyor ve kabloyu merdiven duvarına çakmayı önermiş. Üçüncüsü asansör: binada hiç yok ve dördüncü kattaki yaşlı bir komşu artık merdiveni çıkamıyor. Emre'nin gözü merdiven duvarında, sıvanın üstünden yukarı uzanan eski bir su borusunda. Ahu girişte, ilk basamağın önünde kalmış. Gülay Hanım bodrumdaki eski kömürlüğün kapısını açıyor, içeride borular, kablolar, sayaçlar birbirine dolanmış. Ilgın merdivenin ortasında durup yukarı bakıyor. «Bu binayı yapan mimar duvarları, döşemeleri, pencereleri çizmiş» diyor. «Ama boruların, kabloların, bacaların nereden geçeceğini çizmemiş. Onlar yine de bir yerden geçmek zorundaydı; geçtikleri yer bu.»

Bu derste ne olacak

Bu akademi bir binanın görünmeyen yarısıyla, tesisatıyla ve yangın güvenliğiyle ilgileniyor. Bu ilk ders, bir binada hangi tesisat sistemlerinin bulunduğunu ve her birinin nerede yürüdüğünü sıralıyor. Önce bina tesisatı mühendisliğinin neyi kapsadığını ilgili ansiklopedi maddesinden okuyoruz. Sonra mekanik, elektrik ve sıhhi tesisatın her birinin binada nereden geçtiğini ikinci bir maddeden alıyoruz; asma tavanın bu sistemleri saklamak için nasıl doğduğunu üçüncü bir maddeden. Ardından bu sistemlerin birbiriyle ve yapıyla çakışmasının nedenlerini iki çalışmanın özetinden okuyoruz. Sonunda Cevdet Bey'in üç kararına dönüyoruz: kombinin, fiberin ve asansörün yeri neden mimarın bir planda açması gereken bir yer?

Kural ne diyor

Programın bu ders için andığı Grondzik ve Kwok'un «Mechanical and Electrical Equipment for Buildings» kitabına bu derste ulaşamadık. Bu derste bir yönetmeliğe dayanmıyoruz; tesisat sistemlerinin tanımlarını üç İngilizce Wikipedia maddesinden, tesisat koordinasyonu üzerine bilgiyi iki çalışmanın özetinden alıyoruz. Doğalgaz, elektrik ve asansör tesisatının kendi yönetmelikleri bu akademinin ilerideki modüllerinin konusu.

Bu kartın tanımı Cevdet Bey'in üç kararını tek bir çatı altına topluyor. Doğalgaz ve kombi mekanik tesisat; fiber kablo elektrik tesisatının telekomünikasyon kısmı, bu akademide zayıf akım dediğimiz kısım; asansör binayla ilgili makine mühendisliği. Üçü de aynı disiplinin içinde ve üçü de aynı şeyi istiyor: binanın içinde bir yer. Kartın son cümlesi bir uyarı: farklı disiplinlerin sistemleri birbirine çarpabilir.

Bu kart Ilgın'ın merdivendeki cümlesine bir harita veriyor: tesisat nerede yürür? Döşemenin altında, duvar boşluklarında, tavanın üstünde. Sarıkaya apartmanında bunların hiçbiri düşünülmemiş: duvarlar dolu tuğla, döşemelerin altında boşluk yok, tavan beton. Bu yüzden su borusu sıvanın üstünden geçiyor. Kartın iki cümlesi mimar için özellikle önemli. Birincisi, bazı kararların erken verilmesi gerekiyor: büyük bir güç bağlantısının yeri, panonun yeri ve kablo yolları sonradan kolayca değiştirilemez. İkincisi, sıhhi tesisatın iyi tasarımı öbür sistemlerle çakışmayı önlüyor; yani her sistemin yeri bir öbürünün yerini etkiliyor.

Bu kart görünmeyen yarının yerlerinden birini adlandırıyor: asma tavanın üstü. Bir ofiste, bir okulda, bir hastanede tesisatın büyük kısmı orada. Kartın ilk cümlesinde iki kelime önemli: «gizlemek» ve «erişim». Tesisat gizlenir, ama bakım için ona ulaşılabilmelidir. En kötü durum ikisinin de olmaması: seramiğin altına gömülmüş, ulaşılamayan bir vana.

Bu kart Sarıkaya'nın 1974'teki sorununu bugünün bir sorununa bağlıyor. Elli yıl önce mimar tesisatı çizmemişti; bugün mimarlar ve mühendisler bilgisayarda üç boyutlu modeller kuruyor ve yine çakışmalar çıkıyor. Kartın cevabı teknolojide değil, çalışma biçiminde: disiplinlerin ayrı ayrı çalışması. Mimar planı bitirip mühendise gönderiyor, mühendis boruları sığdırmaya çalışıyor, sığmayan boru bir kirişe ya da bir pencereye çarpıyor. Kartın önerisi «çakışma bulma» yerine «çakışma önleme»: tesisatın yerini planla birlikte, erken düşünmek.

Sahada

Ilgın Sarıkaya apartmanının kesitini tahtaya çiziyor ve görünmeyen yarıyı ona işliyor. Bodrumdan çatıya kadar dört düşey hat: su, pis su, elektrik ve yeni gelecek doğalgaz. Her katta bu hatlardan dairelere yatay kollar. Sonra eksikleri işaretliyor. Kombilerin bacaları için bir yer yok; dört yeni hat için düşey bir boşluk yok; fiber kablo için ortak bir güzergâh yok; asansör için ne bir kuyu ne de bir makine yeri var. Elli yıl önce bu yerler planlanmamış ve bugün her biri bir duvarı kırmayı, bir pencerenin önünden boru geçirmeyi ya da merdiven boşluğundan bir parça almayı gerektiriyor.

Gülay Hanım bir çözüm sırası öneriyor ve Ilgın her birinin mimari bedelini tabloya yazıyor. Doğalgaz için her dairede kombiye yakın bir dış duvar ve bacanın çıkabileceği bir yer gerekiyor; bu, daire planlarında mutfakların yerine bağlı. Fiber için merdiven boşluğunun bir köşesinde kapaklı bir düşey kanal yeterli olabilir; ama bu kanal yangında dumanın bir kattan öbürüne geçmesine yol açmamalı, bu akademinin yangın modülü bunu ayrıca konuşacak. Asansör en zoru: ya merdiven boşluğunun ortasındaki boşluk kullanılacak ya da binanın arka cephesine bir kule eklenecek. Ahu bir şey ekliyor: asansör yapılsa bile girişteki ilk basamak çözülmezse onun için bir şey değişmeyecek. Görünmeyen yarının kararları, görünen yarının bir basamağıyla birlikte verilmeli.

Gri alan

Bir binada tesisatın yer kapladığı tartışmasız; ama ne kadar yer ve kimin kararı olduğu yoruma açık. Tesisatı mühendisler hesaplar ve imzalar; ama şaftın, tesisat odasının ve tavan boşluğunun yerini mimarın planı belirler ve iki tarafın sınırı her projede yeniden çizilir. Akponeware ve Adamu çakışmaların başlıca nedenini ayrı çalışmaya bağlıyor; ama bu, modelleme koordinatörleriyle yapılmış bir çalışmanın sonucu ve yalnız özetini okuduk. Mayer ve arkadaşlarının özeti iki boyutlu koordinasyonun yetersiz olduğunu söylüyor, ama çakışmaların sayısını ya da maliyetini vermiyor; bir köy okulunda ya da küçük bir apartmanda üç boyutlu bir modelin maliyetine değip değmeyeceği tartışmalı. Wikipedia maddeleri çoğunlukla Anglo-Sakson uygulamasını anlatıyor; Türkiye'deki doğalgaz, elektrik ve asansör yönetmeliklerini bu derste okumadık ve bu akademinin ilerideki modüllerine bırakıyoruz. Programın andığı tesisat kitabına da ulaşamadık.

Senin işinde

Bir binanın planına başlarken tesisatı sonraya bırakma. Daha ilk taslakta her sistemin binaya nereden gireceğini ve nereden yükseleceğini sor: su ve pis su, elektrik ve zayıf akım, doğalgaz ve bacalar, havalandırma kanalları, asansör. Islak hacimleri, mutfakları ve banyoları katlar boyunca üst üste getirmeye çalış; düşey hatlar kısa ve düz olur. Her düşey hat için bir yer ayır ve o yeri kesitte de göster. Asma tavan kullanacaksan tavanın üstünde neyin yürüyeceğini mühendisle birlikte konuş. Gizlediğin her tesisat için bir erişim kapağı düşün. Bir mevcut binada tesisat yenilenecekse önce görünmeyen yarının bir kesitini çiz: hangi hatlar var, hangileri eksik, eksikler nereden geçebilir. Tesisat mühendisini planın son evresinde değil, ilk taslakta masaya çağır; çakışmaların çoğu ayrı çalışmaktan doğar. Tesisat kararlarını erişilebilirlik ve yangın kararlarıyla birlikte ver.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir binanın tesisatı onun görünmeyen yarısıdır: ısıtma, soğutma ve havalandırma, temiz su, pis su ve doğalgaz, elektrik, zayıf akım ve asansör. Tesisat döşemenin altında, duvar boşluklarında, tavanın üstünde ve düşey hatlarda yürür. Mimar tesisatı hesaplamaz, ama ona planda yer açar; yer açılmamış bir tesisat sonradan duvarı kırar, tavanı alçaltır ya da cepheye taşar. Asma tavanlar tesisatı gizlemek ve ona erişimi korumak için doğmuştur. Tesisat çakışmalarının başlıca nedeni disiplinlerin ayrı ayrı çalışmasıdır; çakışmayı önlemenin yolu tesisatın yerini planla birlikte ve erken düşünmektir. İki boyutlu planlarda görünmeyen çakışmalar şantiyede bulunur ve gecikmeye ve maliyete dönüşür.

Sonraki derse köprü

Sarıkaya apartmanında dört yeni düşey hat için bir yer yoktu. Bir apartman planında düşey tesisat şaftlarının ve kazan, pompa ve elektrik odalarının yerini ve boyutunu belirlemeyi M01-D02 öğretiyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Bir binanın başlıca tesisat sistemleri hangileridir ve binada nerede yürürler?

• A) Yalnız elektrik ve su; ikisi de dış cephede.
• B) Isıtma, soğutma ve havalandırma; temiz su, pis su ve doğalgaz; elektrik ve zayıf akım; asansör. Bunlar döşemenin altında, duvar boşluklarında, tavanın üstünde ve düşey hatlarda yürür.
• C) Yalnız asansör; bodrumda.
• D) Yalnız yangın tesisatı; çatıda.

Cevap: B. Her sistemin bir güzergâhı vardır ve bu güzergâhları mimarın planı açar ya da kapatır.

Soru 2 · Kanıt

Akponeware ve Adamu'nun 2017 tarihli çalışmasının özetine göre tesisat çakışmalarının yüksek sıklığının başlıca nedeni nedir?

• A) Bilgisayarların yavaş olması.
• B) Disiplinlerin ayrı ayrı çalışması; çalışma ayrıca bulut tabanlı ortak veri ortamlarının bugünkü yapısının erken tasarımda bilgi siloları yaratarak bunu özendirdiğini buldu.
• C) Tesisat malzemelerinin pahalı olması.
• D) Binaların çok yüksek olması.

Cevap: B. Çakışmayı önlemenin yolu araçtan çok çalışma biçimindedir: tesisatın yerini erken ve ortak düşünmek.

Soru 3 · Senaryo

Bir mimar beş katlı bir apartmanın planlarını bitirmiş ve tesisat mühendisine göndermek üzere; ıslak hacimler her katta farklı yerde ve planda düşey hat için bir yer ayrılmamış. Ne önerilmeli?

• A) Planları olduğu gibi göndermek; mühendis bir yolunu bulur.
• B) Tesisatı yalnız dış cepheden geçirmek.
• C) Planları göndermeden önce mühendisle birlikte ıslak hacimleri katlar boyunca üst üste getirmeyi ve düşey hatlar için yer ayırmayı konuşmak, bu yerleri kesitte de göstermek.
• D) Islak hacimleri kaldırmak.

Cevap: C. Yer açılmamış bir tesisat sonradan duvarı kırar ya da cepheye taşar; erken ve ortak karar bunu önler.

Soru 4 · Tuzak

Bir öğrenci «iki boyutlu tesisat planlarında hiçbir çakışma görünmüyor; demek ki şantiyede sorun çıkmaz» diyor. Bu düşüncenin zayıf yanı nedir?

• A) İki boyutlu planlarda yalnız ana güzergâhlardaki ya da kolayca görülen çakışmaların fark edilmesi; birçok çakışma ancak kesitte ya da üç boyutta görünür ve şantiyede bulunduğunda gecikmeye ve maliyete dönüşür.
• B) İki boyutlu planların hiç kullanılmaması.
• C) Çakışmaların her zaman yararlı olması.
• D) Şantiyede hiçbir zaman sorun çıkmaması.

Cevap: A. Bir plan bir kesitin gösterdiğini göstermez; borular ve kanallar birbirinin üstünden geçtiği yerlerde çarpışır.