Şaft ve tesisat odası

Açılış sahnesi

Ofisin toplantı masası, salı öğleden sonra. Sarıkaya apartmanının kat planları masada; Cevdet Bey de gelmiş. Gülay Hanım bir önceki haftanın kesitine dört düşey çizgi çizmiş; her biri bir tesisat hattı. «Bunların hepsi bir yerden yükselmeli» diyor. «Ve o yer bir boşluk olmalı, bir duvarın içi değil.» Emre en kolay yeri buluyor: merdiven boşluğunun köşesi, her katta erişilebilir, sahanlıktan açılan bir kapakla. Cevdet Bey rahatlıyor. Ama Ilgın planı çeviriyor ve bir şey soruyor: «Yangın çıkarsa insanlar bu binadan nereden kaçacak?» Gülay Hanım bir şey daha ekliyor: apartmanın bir kısmı kombi yerine ortak bir kazan istiyor; o zaman bodrumda bir kazan dairesi gerekecek ve eski kömürlüğün kapısı tam merdivenin dibine açılıyor. Ahu asansör kuyusunun da bir yer istediğini not ediyor. Ilgın tahtaya üç kelime yazıyor: şaft, oda, kapı. «Üçünün yeri de bir yangın kararı» diyor.

Bu derste ne olacak

Bir önceki ders tesisatın hangi sistemlerden oluştuğunu ve binada nereden geçtiğini gösterdi. Bu ders o düşey hatlara ve tesisatın merkezlerine, yani şaftlara ve tesisat odalarına bakıyor. Önce Türkiye'nin yangın yönetmeliğinin şaftlar, kazan daireleri ve tesisatın yangın bölmelerinden geçişi için ne istediğini yönetmeliğin kendi metninden okuyoruz. Sonra bir şaftın ya da bir tesisat geçişinin yangında nasıl bir zayıf nokta olabileceğini ve onu kapatmanın iki yolunu, yangın durdurucuyu ve yangın damperini, iki ansiklopedi maddesinden alıyoruz. Sonunda Sarıkaya'nın üç sorusuna dönüyoruz: şaft nereye, kazan dairesi nereye, kapılar nereye açılmalı?

Kural ne diyor

Bu dersin dayanağı Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik. Yönetmeliği Resmî Gazete'nin 19 Aralık 2007 tarihli sayısındaki ilk metninden okuduk. Yönetmelik o tarihten bu yana birkaç kez değiştirildi; aşağıdaki maddelerin bugünkü metnini resmî mevzuat sitesinde denetleyemedik. Bu yüzden maddeleri bir yönelim olarak veriyoruz; bir projede yürürlükteki metin okunmalı. Şaftın ve tesisat odasının boyutunu bu derste vermiyoruz; tesisat el kitaplarına ulaşamadık.

Bu kutu Emre'nin bulduğu «en kolay yeri» doğrudan kapatıyor. Yönetmeliğin 41 inci maddesi kaçış merdiveninin yuvasına tesisat şaftı kapaklarının açılmasını yasaklıyor. Bunun nedeni açık: yangında insanların kaçacağı tek yol merdivense ve şaftın kapağı merdivene açılıyorsa, şaftın içinden yükselen duman ve ateş tam kaçış yoluna çıkar. Sarıkaya apartmanında bu merdiven binanın tek merdiveni; yangında herkes ondan inecek. Şaft için başka bir yer gerekiyor: dairelerin içinde, ıslak hacimlerin yanında, ya da merdivenden ayrı, kendi kapağı bir koridora açılan bir boşlukta.

Kutunun 25 inci maddesi ikinci bir ölçü veriyor: yüksek binalarda şaft duvarları en az 120, kapakları en az 90 dakika yangına dayanmalı ve duman sızdırmamalı. Sarıkaya apartmanı beş katlı ve yönetmeliğin tanımına göre yüksek bina değil; bu ölçü onun için zorunlu değil. Ama ilke aynı: bir şaft, katları birbirine bağlayan düşey bir boşluk, yani yangın ve duman için hazır bir baca. Ilgın burada bir ayrım yapıyor: yönetmeliğin bir bina için zorunlu tutmadığı bir ölçü, o binada bir şaftın yangına karşı nasıl davranacağını önemsiz kılmıyor; yalnız kararı tasarımcıya ve mühendise bırakıyor.

Bu kart yönetmeliğin 25 inci maddesinin «tesisat çevresi açıklık kalmayacak şekilde yalıtılır» cümlesinin neden orada olduğunu açıklıyor. Bir şaftın kendisi kadar, şafttan dairelere çıkan her kolun bir duvardan ya da döşemeden geçtiği delik de önemli. Sarıkaya'da yeni doğalgaz borusu her katta döşemeyi delip geçecek; delik borunun çapından geniş açılırsa ve çevresi boş kalırsa, katlar arasında bir duman yolu açılır. Kartın son cümlesi bir başka zayıf yeri gösteriyor: bir duvar ile üstündeki döşeme arasındaki çizgisel boşluk. Bir şaftın duvarı tavana kadar örülmüş ama döşemeyle birleşimi doldurulmamışsa, duvarın yangın dayanımı kâğıt üstünde kalır.

Bu kart görünmeyen yarının bir başka yangın yolunu gösteriyor: kanalın kendisi. Bir havalandırma kanalı bir şafttan katlara yayılıyorsa, kanalın içi de katları birbirine bağlıyor. Yönetmeliğin 2007 metninin havalandırma maddesi bunun için bir kural koyuyor: korunmuş bir şaftın içinden geçen bir havalandırma kanalının şafta girişinde ve çıkışında yangın damperi kullanılır. Kartın son cümlesi mimar için bir yer sorusu taşıyor: damperin bakımı gerekir; asma tavanın üstüne gizlenmiş ve kapağı olmayan bir damper, denetlenemeyen bir damperdir.

Sahada

Ilgın şaft için üç yer öneriyor ve her birinin bedelini tabloya yazıyor. Birincisi merdiven boşluğu: en kolay ve en ucuz, ama yönetmeliğin 41 inci maddesi kapağın kaçış merdivenine açılmasını yasaklıyor; listeden çıkıyor. İkincisi her dairenin banyosunun yanında, katlar boyunca üst üste gelen ıslak hacimlerin arkasında, küçük bir boşluk: su ve pis su için doğal yer, ama her dairede bir parça alan kaybı ve her daire sahibinin onayı. Üçüncüsü binanın arka cephesine eklenecek bir dış şaft: dairelerden alan almıyor, ama cephenin görüntüsünü değiştiriyor ve dış ortama karşı yalıtılması gerekiyor. Cevdet Bey ikinciye yakın.

Kazan dairesi için Gülay Hanım eski kömürlüğü ölçüyor. Kömürlüğün kapısı merdivenin dibine açılıyor ve yönetmeliğin 54 üncü maddesi bunu yasaklıyor: kazan dairesinin kapısı merdivene doğrudan değil, bir güvenlik holüne açılmalı. Kömürlüğün önünde küçük bir hol oluşturmak için bodrumdaki bir deponun bir kısmı alınacak. Madde aynı zamanda temiz ve kirli hava bacaları istiyor; kömürlüğün tek bir eski bacası var. Ahu bir uyarı ekliyor: kazan dairesi için bodrumda yapılacak her değişiklik, ileride bir asansörün bodruma inip inmeyeceğini de belirleyecek. Ilgın tabloya son bir satır yazıyor: şaftın, kazan dairesinin ve asansör kuyusunun yeri aynı toplantıda, aynı kesit üzerinde konuşulmalı; yoksa biri ötekinin yerini alır.

Gri alan

Şaftın ve tesisat odasının bir yangın sorunu olduğu tartışmasız; ama bir projede ne kadar önlem alınacağı yoruma açık. Yönetmeliğin 120 ve 90 dakikalık şaft ölçüsü yüksek binalar için; beş katlı bir apartmanda şaftın yangına ne kadar dayanması gerektiğini yönetmeliğin bu maddesi söylemiyor ve karar tasarımcıya ve mühendise kalıyor. 41 inci maddenin «kaçış merdiveni» dediği merdivenin tek merdivenli eski bir apartmanda hangi merdiven olduğu da yorum gerektiriyor; bir uzman bunu yürürlükteki metinle değerlendirmeli. En büyük belirsizlik bizim tarafımızda: yönetmeliği 2007 tarihli ilk metninden okuduk ve o tarihten bu yana yapılan değişiklikleri denetleyemedik; madde numaraları ve ölçüler değişmiş olabilir. Şaftın ve tesisat odasının kaç metrekare olması gerektiğini de bu derste vermedik; programın andığı tesisat kitaplarına ulaşamadık ve boyut mühendisin hesabıyla belirlenir. Mevcut bir binada yönetmeliğin ne ölçüde uygulanacağı, yeni bir binadan farklı olabilir ve bu da ayrı bir yorum sorusu.

Senin işinde

Bir apartman planında tesisatın düşey hatlarını ilk taslakta belirle ve her biri için bir şaft yeri ayır. Şaftları ıslak hacimlerin yanında, katlar boyunca üst üste gelecek biçimde düşün. Şaft kapaklarını kaçış merdivenine ve yangın güvenlik holüne açma; yürürlükteki yangın yönetmeliğini bu konuda kendisinden oku. Binanın yüksek bina sayılıp sayılmadığını yönetmeliğin tanımına göre belirle ve şaft duvarlarının ve kapaklarının yangın dayanımını buna göre mühendisle konuş; zorunlu olmasa bile şaftın katları bağlayan bir boşluk olduğunu unutma. Tesisatın döşemelerden ve duvarlardan geçtiği her nokta için bir yangın durdurma detayı iste. Kazan dairesi, elektrik odası ve jeneratör odası gibi tesisat odalarını binanın geri kalanından ayrılacak, havalandırma bacaları olan ve kapıları merdivene doğrudan açılmayan yerlere koy. Şaftın, tesisat odalarının ve asansör kuyusunun yerini aynı kesit üzerinde, aynı toplantıda karar ver. Boyutlarını mühendisin hesabına bırak, ama yerini sen aç.

Kendin dene

Aklında kalsın

Tesisatın düşey hatları şaftlarda, merkezleri tesisat odalarında toplanır ve ikisinin de yeri bir yangın kararıdır. Yangın yönetmeliğine göre kaçış merdiveni yuvasına ve yangın güvenlik holüne tesisat şaftı kapakları açılamaz. Yüksek binalarda şaft duvarları en az 120, kapakları en az 90 dakika yangına dayanmalı ve duman sızdırmamalıdır; yüksek bina, bina yüksekliği 21,50 metreden ya da 7 kattan fazla olan binadır. Tesisatın yangına dayanıklı bir duvardan ya da döşemeden geçtiği her deliğin çevresi kapatılmalıdır; bunun aracı yangın durdurucudur, kanallar içinse yangın damperi. Kazan dairesi yangına dayanıklı bölmelerle ayrılır, havalandırma bacaları ister ve kapısı merdivene doğrudan açılamaz. Bu kurallar yönetmeliğin 2007 metninden okundu; yürürlükteki metin denetlenmelidir.

Sonraki derse köprü

Sarıkaya'nın şaftlarına ve kazan dairesine yer bulduk; ama bir ofis katında tesisatın büyük kısmı düşey değil, yatay yürür ve tavanın üstüne sığmak zorundadır. Kiriş, kanal ve armatür yüksekliklerini toplayarak bir ofis katının asma tavan boşluğunu hesaplamayı ve kat yüksekliğine etkisini M01-D03 gösteriyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Bir tesisat şaftı neden bir yangın sorunu olabilir?

• A) Şaftlar her zaman yanıcı malzemeden yapıldığı için.
• B) Şaft katları birbirine bağlayan düşey bir boşluk olduğu için; yangın ve duman şafttan katlara yayılabilir ve kapağı bir kaçış yoluna açılıyorsa duman doğrudan kaçış yoluna çıkar.
• C) Şaftların içinde her zaman su olduğu için.
• D) Şaftlar binanın dışında olduğu için.

Cevap: B. Bu yüzden yönetmelik şaft kapaklarının kaçış merdivenine açılmasını yasaklar ve yüksek binalarda şaft duvarlarından yangın dayanımı ister.

Soru 2 · Kanıt

Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik'in 2007 tarihli ilk metnine göre kazan dairesinin kapısı nereye açılmalıdır?

• A) Doğrudan kaçış merdivenine.
• B) Herhangi bir yere; kural yoktur.
• C) Kaçış merdivenine ya da genel kullanım merdivenlerine doğrudan değil, mutlaka bir güvenlik holüne.
• D) Yalnız dış cepheye.

Cevap: C. Aynı madde kazan dairesinin yangına en az 120 dakika dayanıklı bölmelerle ayrılmasını ve temiz ve kirli hava bacaları yapılmasını da ister.

Soru 3 · Senaryo

Altı katlı bir apartmanın yenilenmesinde müteahhit, yeni fiber ve elektrik kablolarını merdiven boşluğuna açılan kapaklı bir şaftta toplamayı öneriyor, çünkü en ucuz ve en kolay yol bu. Nasıl değerlendirilmeli?

• A) Öneriyi kabul etmek; ucuz olduğu için.
• B) Yönetmeliğin kaçış merdiveni yuvasına tesisat şaftı kapaklarının açılmasını yasakladığını hatırlatıp şaft için merdivenden ayrı bir yer, örneğin daireler içinde ya da bir koridordan açılan bir boşluk aramak; yürürlükteki yönetmelik metnini ve merdivenin kaçış merdiveni sayılıp sayılmadığını bir uzmanla denetlemek.
• C) Kabloları merdiven duvarına çakmak.
• D) Şaftı tamamen kaldırıp kabloları cepheden geçirmek, cephe kararını hiç konuşmadan.

Cevap: B. En ucuz yol, yangında insanların kaçacağı yola duman taşıyabilir; şaftın yeri bir yangın kararıdır.

Soru 4 · Tuzak

Bir öğrenci «bu apartman beş katlı, yüksek bina değil; demek ki şaftın yangına dayanımı ve tesisat geçişlerinin kapatılması hiç önemli değil» diyor. Bu düşüncenin hatası nedir?

• A) Yönetmeliğin yüksek binalar için koyduğu 120 ve 90 dakikalık ölçünün öbür binalarda zorunlu olmaması, şaftın katları bağlayan bir boşluk olduğu gerçeğini değiştirmemesi; ayrıca tesisatın yangın duvarlarından geçişinin kapatılması kuralının yalnız yüksek binalara özgü olmaması.
• B) Şaftların hiçbir zaman yangın taşımaması.
• C) Beş katlı her binanın yüksek bina sayılması.
• D) Yangın yönetmeliğinin yalnız okullara uygulanması.

Cevap: A. Bir ölçünün zorunlu olmaması bir riskin olmadığı anlamına gelmez; karar tasarımcıya ve mühendise kalır.