Kitabın anatomisi

Açılış sahnesi

Sırlı Avlu kuruluşunun ellinci yılına bir kitapla girmek istiyor. Fatma Usta stüdyoya bir kutu dolusu malzeme getiriyor: dedesinin elinden çıkmış desen kâğıtları, üç kuşağın tabaklarının fotoğrafları, Can'ın atölyeyle yaptığı uzun bir söyleşinin dökümü ve kendi el yazısıyla yazılmış bir önsöz.

Can kutunun en üstüne bir şey daha koyuyor: boş sayfalardan oluşan, beyaz kapaklı bir kitap. «Matbaa bunu göndermiş,» diyor. «Kalınlığı ve boyutu buna benzer olacakmış.»

Arda boş kitabı açıyor, sayfalarını çeviriyor, kapağını kapatıyor. Yüz altmış beyaz sayfa ve hiçbir şey.

«Önce bu boş kitabın parçalarına ad verelim,» diyor Leyla Hanım. «Hangi sayfaya ne gelecek, sonra konuşuruz.»

Bu derste ne olacak

Bir kitap, sayfaların rastgele bir yığını değil; her parçasının bir adı ve bir işi olan bir yapıdır. Bu derste kitabın dış ve iç parçalarını ve her birinin işini ele alacağız: kapaktan sırta, forzadan iç kapağa, künye sayfasından bölüm başına ve kitabın sonundaki sayfalara. Ansiklopedinin kitap tasarımı maddesinden kitabın ön kısım, ana metin ve son kısım diye üçe ayrıldığını ve sayfa numaralarının bu üç bölümde nasıl farklı davrandığını okuyacağız. Aynı maddeden sırttaki yazının hangi sırayla dizildiğini ve hangi yöne aktığını, künye ve forza maddelerinden de bu iki parçanın işini öğreneceğiz. Son olarak bir kitabın sırt kalınlığını kendimiz hesaplayacağız. Künyede nelerin yazması gerektiği ve ISBN'in nereden alındığı modülün sonlarına doğru, kendi dersinde konuşulacak.

Kanıt ne diyor

Bir kitabın her parçası okurun kitabı nasıl bulduğunu, açtığını ve içinde nasıl yol aldığını belirler.

Sahada

Gri alan

Kitabın parçalarının adları ve sıraları bir gelenek ve bu geleneğin ne kadar bağlayıcı olduğu tartışmaya açık. Okuduğumuz ansiklopedi maddeleri ağırlıkla İngilizce yayıncılığı anlatıyor; Türkiye'deki yayınevlerinin uygulaması kimi yerde aynı, kimi yerde farklı ve maddeler bunu ayrıca anmıyor. Fotoğraf sayfalarında numara basmamak bir gelenek, ama yol bulmayı zorlaştırabilir; bir sanat kitabında bu gelenekten ayrılmak okura bir hizmet de sayılabilir. Sırttaki yazının yönü için bir uzlaşma olmadığını madde açıkça yazıyor; hangisinin seçileceği bir kural değil, bir uyum kararı. Süslü bir forza bir kitabı değerli gösterebilir, ama maliyeti artırır ve bütün kitaplara yakışmayabilir; bu da bir değerlendirme konusu. Sırt kalınlığı hesabı bir taslak verir; matbaanın kâğıdı ve cildi değiştiğinde ölçü de değişir.

Senin işinde

Bir kitap işine başlarken, içerik daha gelmeden, kitabın parçalarını bir listeye yaz: ön kısımda neler olacak, ana metin nasıl bölümlenecek, son kısımda neler yer alacak. Ön kısmı küçük Romen rakamlarıyla, ana metni ilk sayfasından Arap rakamlarıyla numaralandırmayı düşün; son anda eklenecek sayfaların ana metnin numaralarını bozmasını önler. İç kapak, künye ve ithaf gibi tek başına duran sayfalarda numara basma; tam sayfa resimlerde numarayı kaldırıyorsan okurun yolunu karşı sayfadaki bir açıklamayla kur. Bölüm başları için ortak bir düzen çiz ve her bölümü o düzen içinde ayırt et. Forzayı bir fırsat olarak düşün, ama maliyetini sor ve iki seçenek sun. Sırtta yazar, kitap adı ve yayınevinin bu sırayla yer aldığını bil ve yazının yönünü aynı rafta duracak kitaplarla uyumlu seç. Sırt kalınlığını yaprak sayısı ile kâğıt kalınlığından taslak olarak hesapla, ama kapağın son dosyasını matbaanın verdiği ölçüyle hazırla. Künyenin yerini baştan belirle.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir kitap, her parçasının bir adı ve bir işi olan bir yapıdır. Kitap tasarımı maddesine göre ön kısım, ana metin ve son kısımdan oluşur; ön kısım küçük Romen, ana metin Arap rakamlarıyla numaralanır ve tek başına duran sayfalarda numara genellikle basılmaz. Sırt yazarı, kitap adını ve yayınevini bu sırayla taşır ve sırttaki yazının yönü ülkeden ülkeye değişir. Künye maddesine göre künye yayın bilgilerini toplar ve çoğu modern kitapta iç kapağın arka yüzündedir; forza kapağın iç yüzüne yapıştırılan ilk serbest sayfadır. Sırt kalınlığı yaprak sayısı ile ölçülmüş kâğıt kalınlığından bulunur. Boş bir kitabın parçalarını, içerik gelmeden adlandır.

Sonraki derse köprü

Boş kitabın sayfası matbaanın seçtiği bir boyutta; Arda ona ilk kez bir cetvelle bakıyor ve uzun kenarın kısa kenara oranını hesaplıyor. Kitap sayfalarının oranları nereden gelir, hangi oranlar yüzyıllar boyunca tekrar tekrar kullanılmıştır ve kâğıt boyutu bu kararı ne kadar sınırlar? M01-D02 sayfa oranını ele alıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Kitap tasarımı maddesine göre bir kitabın ön kısmı genellikle nasıl numaralanır?

• A) Arap rakamlarıyla, kapaktan başlayarak.
• B) Küçük Romen rakamlarıyla.
• C) Hiç numaralanmaz, sayfalar boş bırakılır.
• D) Harflerle, A'dan Z'ye sıralanarak ve büyük harflerle.

Cevap: B. Madde ön kısmın küçük Romen rakamlarıyla numaralandığını, bunun ana metnin numaralarını bozmadan yeni sayfaların eklenmesine izin verdiğini yazıyor.

Soru 2 · Kavram

Kitap tasarımı maddesine göre sırt genellikle hangi bilgileri hangi sırayla taşır?

• A) Yazar, ad, yayınevi ve işareti.
• B) Yalnız ISBN ve fiyat.
• C) Kitap adı, sayfa sayısı ve basım yılı.
• D) Yalnızca yayınevinin işaretini, başka hiçbir bilgiyi taşımaz.

Cevap: A. Madde modern kitapların sırtının genellikle yazarı ya da editörü, kitabın adını, yayınevini ve yayınevinin işaretini bu sırayla taşıdığını yazıyor.

Soru 3 · Senaryo

Bir yayınevi 160 sayfalık bir kitabın kapağını hazırlıyor ve sırt ölçüsünü bilmiyor. Hangisi yerinde bir adımdır?

• A) Sırtı gramaja bakarak hesaplamak.
• B) Sırtı tahminen bir santim kabul edip son dosyayı göndermek.
• C) Sırtı hiç hesaba katmadan kapağı hazırlamak.
• D) Taslak hesaplayıp matbaanın ölçüsünü istemek.

Cevap: D. 160 sayfa 80 yapraktır ve blok kalınlığı yaprak sayısı ile kâğıt kalınlığından bulunur; kâğıt kalınlığı gramajdan hesaplanamadığı için kesin sırt ölçüsünü matbaa verir.

Soru 4 · Tuzak

Biri «Sırttaki yazı her ülkede yukarıdan aşağı akar; düşünmeye gerek yok» diyor. Sorun ne?

• A) Sırtlara hiçbir zaman yazı yazılmaz.
• B) Sırttaki yazı her zaman yataydır.
• C) Bazı ülkelerde yön terstir.
• D) Sırtta yalnızca resim olabilir.

Cevap: C. Kitap tasarımı maddesine göre bazı ülkelerde yazı yukarıdan aşağı, kıta Avrupası'nın birçok ülkesinde ise geleneksel olarak aşağıdan yukarı akar; yön, aynı rafta duracak kitaplarla birlikte seçilmelidir.