Sayfa oranı

Açılış sahnesi

Fatma Usta stüdyonun masasına bir çini karo bırakıyor. Kare, her kenarı bir karış kadar, ortasında dedesinin karanfili.

«Kitap da böyle olsun,» diyor. «Kare. Bizim işimiz kare.»

Emre matbaanın gönderdiği boş kitabı karonun yanına koyuyor. Boş kitap dik bir dikdörtgen; karonun yanında uzun ve dar duruyor. Can ikisine birden bakıp gülüyor: «Rafta hangisi daha çok dikkat çeker, ona da bakmak lazım.»

Arda cetveli alıyor. Önce karoyu, sonra boş kitabın sayfasını ölçüyor ve iki sayıyı kâğıda alt alta yazıyor.

Bu derste ne olacak

Bir sayfanın eni ile boyu arasındaki ilişki, kitabın elde nasıl duracağını, rafta nasıl görüneceğini ve içine neyin rahat sığacağını belirler. Bu derste sayfa oranını ele alacağız: oranın nasıl hesaplandığını, kitap sayfalarında hangi oranların tekrar tekrar karşımıza çıktığını ve bu oranların ne kadarının belgeye, ne kadarının sonradan yapılmış yorumlara dayandığını. Sayfa kurgusu kanonları maddesinden klasik oranların aslında ölçülerden yapılmış yeniden kurgular olduğunu okuyacağız. Kitap boyutu maddesinden eski kitap formatlarının bir tabakayı katlayarak doğduğunu, kâğıt boyutu maddesinden de bugünkü A dizisinin neden ikinin karekökü oranında tutulduğunu öğreneceğiz. Altın oranın güzellikle ilişkisi üzerine yazılmış bir derleme makalesine bakacağız. Son olarak bir tabakayı katlayınca oranın nasıl değiştiğini kendimiz hesaplayacağız. Metin bloğunu sayfaya yerleştirmeye M01-D03'te geçeceğiz.

Kanıt ne diyor

Eni boya bağlayan bu küçük kesrin arkasında hem bir gelenek hem de kâğıdın kendi geometrisi var.

Sahada

Gri alan

Sayfa oranı hakkında konuşulanların büyük kısmı bir tercih ve bu tercihlerin ne kadar ağırlık taşıdığı tartışmaya açık. Tschichold bazı oranları «açık», ötekileri «rastlantısal» diye ayırıyor; bu bir tasarımcının güçlü bir görüşü, ölçülmüş bir bulgu değil. Klasik kanonlar dikkatli ölçümlere dayanıyor, ama birer yeniden kurgu; bir ortaçağ ustasının gerçekten bu hesabı yapıp yapmadığını bilmiyoruz. Altın oran için durum daha açık: güzellikle bağlantısının ikna edici bir kanıtı yok, ama bir tasarımcının onu sevdiği için kullanması bir hata da değil. Kare bir sayfa kâğıt kaybını artırıyor, ama Sırlı Avlu gibi kare karolar yapan bir atölye için bu bedel bir anlam taşıyabilir. Bir oranın «daha güzel» olup olmadığı tek bir deneyle kapanacak bir soru değil.

Senin işinde

Bir kitap işine başlarken sayfa oranını bir sayı olarak yaz: boyu ene böl ve sonucu öbür seçeneklerle karşılaştır. 2:3 kitap sayfalarında en sık kullanılan oran, ama tek seçenek değil; daha kare ya da daha dar sayfalar da gelenek içinde yer alıyor. Oranı içerikten başlayarak düşün: kitapta en sık ne olacak, uzun metin mi, kare ya da yuvarlak nesnelerin fotoğrafı mı, geniş manzaralar mı? Sonra matbaaya sor: hangi tabakaya basıyorlar, bu tabakadan hangi sayfa boyutları az kayıpla çıkıyor? Bir tabaka katlandıkça oranının değiştiğini, A dizisinin oranını ise koruduğunu bil. Seçeneklerin kâğıt kaybını kaba bir hesapla çıkar ve müşteriye bir yasak olarak değil, bir bedel olarak sun. «Altın oran en güzelidir» ya da «klasik kanon böyle der» gibi cümleleri bir gerekçe olarak kullanma; birincisinin kanıtı yok, ikincisi bir yeniden kurgu. Kararı birkaç maketle ver: aynı içeriği farklı oranlarda katlanmış kâğıtlara yerleştir ve kitabın duracağı yerde yan yana göster.

Kendin dene

Aklında kalsın

Sayfa oranı, boyun ene bölünmesiyle bulunan bir sayıdır. Kanonlar maddesine göre kitap sayfalarında en sık kullanılan oran 2:3'tür ve klasik kanonlar eldeki kitapların ölçümüyle yapılmış yeniden kurgulardır. Kitap boyutu maddesine göre eski formatlar tabakanın katlanmasından doğar; kuarto yaprakları folyo ve oktavodan daha karedir. Katlamadan sonra oranını koruyan tek oran ikinin kareköküdür ve A dizisi bu oranla tanımlanır. Naini'nin derlemesine göre altın oranın güzellikle bağlantısının ikna edici bir kanıtı yoktur. Oranı içerikten başlayarak, matbaanın tabakasını sorarak ve maketlerle seç.

Sonraki derse köprü

Üç maket rafta yan yana duruyor, ama her birinin içindeki fotoğraf ve paragraf şimdilik gelişigüzel yerleştirilmiş. Metin bloğu sayfanın neresine oturmalı, kenar boşlukları birbirine göre nasıl ayarlanmalı, ve bu konuda anlatılan klasik düzenler bir kural mı, yoksa bir gelenek mi? M01-D03 kenar boşluklarını ve metin bloğunu ele alıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Kanonlar maddesine göre kitap sayfalarında en sık kullanılan oran hangisidir?

• A) Kare, yani 1:1.
• B) Altın oran, yaklaşık 1:1,618.
• C) 2:3.
• D) İkinin karekökü, A dizisinin oranı olan 1:1,414.

Cevap: C. Madde sayfa oranlarının değiştiğini, ama en sık kullanılanın 2:3 olduğunu yazıyor.

Soru 2 · Hesap

Oranı 2:3 olan bir tabaka uzun kenarından ikiye katlanırsa yapraklar hangi oranda olur?

• A) Yine 2:3, değişmez.
• B) 3:4.
• C) 1:2, iki kat daha uzun.
• D) 1:1,414, yani A dizisinin kendi oranı.

Cevap: B. Kısa kenarı 2, uzun kenarı 3 olan kâğıt ikiye bölününce kenarlar 1,5 ve 2 olur; oran 2 bölü 1,5, yani yaklaşık 1,33, 3:4'tür.

Soru 3 · Senaryo

Bir müşteri kare bir kitap istiyor; matbaa A dizisinden tabakalara basıyor. Tasarımcı önce ne yapmalı?

• A) Kare kitabı reddetmek.
• B) Kâğıt kaybını hesaplamadan kare sayfayı matbaaya göndermek.
• C) Kaybı hesaplayıp maketlerle karşılaştırmak.
• D) Müşteriye altın oranın kanıtlanmış en güzel oran olduğunu söyleyip onu önermek.

Cevap: C. Kare sayfa bir A tabakasında daha çok kâğıt kaybettirir; bu bir yasak değil, müşteriye maketlerle birlikte sunulacak bir bedeldir.

Soru 4 · Tuzak

Biri «Altın oranın güzel olduğu bilimsel olarak kanıtlanmıştır; kitap sayfası onunla yapılmalı» diyor. Sorun ne?

• A) Bu iddianın ikna edici kanıtı yok.
• B) Altın oran bir sayı değildir, ölçülemez.
• C) Altın oran yalnızca kare sayfalarda kullanılabilir.
• D) Altın oran on dokuzuncu yüzyıldan önce bilinmiyordu, hiçbir matematikçi onu anmamıştı.

Cevap: A. Naini'nin derlemesine göre altın oranın güzellikle bağlantısı on dokuzuncu yüzyılın ortasından kalan bir iddia ve ikna edici bir kanıtı yok; altın oran kullanılabilir, ama «kanıtlanmış en güzel oran» değildir.