Kenar boşlukları ve metin bloğu

Açılış sahnesi

Fatma Usta üç maketin ortasındakini seçiyor: 18 × 24 santimetrelik, karodan uzun ama matbaanın ilk önerisinden daha geniş bir sayfa. «Tabak buna sığıyor,» diyor, «ve elimde kare gibi duruyor.»

Emre aynı gün matbaadan haber getiriyor: bu boyut onların tabakasından az kayıpla çıkıyor.

Arda yeni boyutta bir sayfa açıyor ve Can'ın söyleşisinden bir paragrafı içine döküyor. Paragraf sayfanın bir kenarından öbür kenarına uzanıyor, üstte ve altta neredeyse hiç boşluk kalmıyor.

Leyla Hanım ekrana bakıp başını sallıyor. «Metin sayfaya dökülmüş,» diyor. «Yerleştirilmemiş.»

Bu derste ne olacak

Metnin sayfada kapladığı alan ile çevresinde bıraktığı boşluk, bir sayfanın elde nasıl tutulduğunu, gözün satırdan satıra nasıl geçtiğini ve bir kitabın kaç sayfa tutacağını birlikte belirler. Bu derste metin bloğunu ve kenar boşluklarını ele alacağız. Kenar boşluğu maddesinden boşluğun yüzyıllar içinde üstlendiği görevleri okuyacağız. Sayfa kurgusu kanonları maddesinden en çok anılan klasik düzenin, Van de Graaf kanonunun, boşlukları nasıl böldüğünü ve iki tasarımcının bu düzene nasıl farklı yaklaştığını öğreneceğiz. Ciltleme maddesinden iç boşluğun cilt türüne göre nasıl daraldığına bakacağız. Kanonu Sırlı Avlu'nun sayfasına uygulayıp boşlukları milimetre olarak hesaplayacağız ve bu düzenin bir tasarımcıyı ne kadar bağladığını tartışacağız.

Kanıt ne diyor

Kenar boşluğu boş bir alan gibi görünür, ama sayfadaki en eski görevlerden birini taşır.

Sahada

Gri alan

Van de Graaf kanonu bir kural mı, bir gelenek mi? Bu soru tartışmaya açık ve okuduğumuz kaynaklar iki yöne de kapı bırakıyor. Kanonun geometrisi kesin: dokuzda bir, dokuzda iki, iç boşluk dış boşluğun yarısı. Ama kanonun kendisi eski kitapların ölçülmesinden çıkarılmış bir yeniden kurgu, ve aynı maddede iki tasarımcı karşıt şeyler söylüyor: biri sayfanın oranlarının metin bloğuna da taşınmasını savunuyor, öbürü bunun bir öğreti gibi izlenemeyeceğini. Geniş boşluklar sayfa sayısını ve maliyeti artırıyor; dar boşluklar kitabı elde tutmayı zorlaştırabilir. Boşluğun okumaya tam etkisi de maddeye göre tartışmalı. Bir tasarımcının kanonu olduğu gibi uygulaması da, onu bir başlangıç noktası alıp içeriğe göre değiştirmesi de savunulabilir; ikisinin arasındaki fark ölçülebilir bir hata değil, gerekçelendirilmesi gereken bir tercih.

Senin işinde

Bir kitap sayfası kurarken metni sayfaya dökmeden önce dört boşluğu ayrı ayrı düşün: iç, dış, üst ve alt. Van de Graaf kanonunu ilk taslak için kullan: iç ve üst boşluk sayfanın dokuzda biri, dış ve alt boşluk dokuzda ikisi. Hesabı milimetre olarak yap ve metin bloğunun sayfanın ne kadarını kapladığını yaz. Karşılıklı iki sayfayı her zaman birlikte aç; iç boşlukların toplamının dış boşluklara göre nasıl durduğuna bak. Sonra kanonu kitabın gerçeğiyle sına. Cep kitabı mı, masada açılacak bir kitap mı? Sayfa sayısı ve maliyet ne kadar artıyor? Cilt türü iç boşluğun bir kısmını yutacak mı, sayfa düz açılacak mı? Fotoğraf sayfaları metin bloğuna mı oturacak, kenara mı taşacak? Kanondan ayrıldığın her yer için kısa bir gerekçe yaz ve o gerekçeyi «gelenek böyle» cümlesine değil, kitabın kullanımına bağla.

Kendin dene

Aklında kalsın

Kenar boşluğu, metin bloğu ile sayfanın kenarları arasındaki alandır; kenar boşluğu maddesine göre okura başparmaklarını koyacak yer bırakır, metni çerçeveler ve kitaplarda zamanla daralmıştır. Van de Graaf kanonu boşlukları sayfanın dokuzda biri ve dokuzda ikisi olarak böler; iç boşluk dış boşluğun yarısıdır ve metin bloğu sayfayla aynı orandadır. Kanon bir yeniden kurgudur ve tasarımcılar onun ne kadar bağlayıcı olduğu konusunda ayrışır. Ciltleme maddesine göre cilt türü iç boşluğu daraltabilir. Kanonla başla, karşılıklı sayfaya bak ve ayrıldığın her yeri kitabın kullanımıyla gerekçelendir.

Sonraki derse köprü

Kanonun düzeni sırtın iki yanında birbirinin aynası: iki blok, iki iç boşluk, iki dış boşluk. Ama her kitap bu aynaya uymak zorunda mı? Ortaya hizalı geleneksel bir kitap ile blokları ve başlıkları bir kenara yaslayan asimetrik bir kitap arasında nasıl seçilir, ve bu seçim kitabın içeriğiyle nasıl ilişkilidir? M01-D04 simetrik ve asimetrik kitabı karşılaştırıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Kanonlar maddesine göre Van de Graaf kanonunda iç boşluk dış boşluğa göre nasıldır?

• A) Dış boşlukla eşittir.
• B) Dış boşluğun iki katıdır.
• C) Dış boşluğun yarısıdır.
• D) Kanon iç boşluk için bir ölçü vermez, onu cilde bırakır.

Cevap: C. Madde iç boşluğun dış boşluğun yarısı olduğunu ve 2:3 sayfada iç, üst, dış ve alt boşlukların 2:3:4:6 oranında çıktığını yazıyor.

Soru 2 · Hesap

Kanon 18 × 24 santimetrelik bir sayfaya uygulanırsa dış boşluk kaç milimetre olur?

• A) 20 milimetre, iç boşluk kadar.
• B) 40 milimetre.
• C) 53,3 milimetre.
• D) 26,7 milimetre, yani üst boşlukla aynı.

Cevap: B. Dış boşluk sayfa eninin dokuzda ikisidir; 180 bölü 9 çarpı 2, yani 40 milimetre.

Soru 3 · Senaryo

Bir tasarımcı kanonu bir cep kitabına uyguluyor ve boşluklar sayfayı daraltıyor. Hangisi yerinde bir yaklaşımdır?

• A) Kanonu olduğu gibi uygulamak.
• B) Boşlukları tamamen kaldırmak.
• C) Cep kitaplarında kanonun yasak olduğunu söylemek.
• D) Kanondan ayrılıp gerekçe yazmak.

Cevap: D. Kanonlar maddesinin aktardığı tipografa göre geleneksel kural bir öğreti gibi izlenemez ve cep kitaplarında geniş boşluklar işe ters düşer; kanondan ayrılmak meşrudur, ama gerekçesi kitabın kullanımına bağlanmalıdır.

Soru 4 · Tuzak

Biri «Kenar boşluğu boşa giden kâğıttır; en dar boşluk en iyisidir» diyor. Sorun ne?

• A) Boşluk kitabı tutmaya yer açar.
• B) Kenar boşluğu yalnız ekranda vardır.
• C) Boşluk her zaman sayfanın yarısı olmalıdır.
• D) Dar boşluklu kitaplar matbaada basılamaz, makine onları reddeder.

Cevap: A. Kenar boşluğu maddesine göre boşluk okura kitabı tutarken başparmaklarını koyacak yer bırakır ve metni çerçeveler; dar boşluk kâğıttan kazandırır, ama kitabın kullanımından götürebilir.