Yön bulma nedir

Açılış sahnesi

Kestaneyaka Belediyesi'nin hizmet binası, saat dokuzu çeyrek geçiyor. Giriş holüne yaşlı bir adam giriyor, elinde bir zarf. Duruyor, sağına bakıyor, soluna bakıyor. Duvarda müdürlüklerin adlarının yazdığı uzun bir pano var; adam panonun önüne gidiyor, gözlüğünü takıyor, sonra vazgeçip güvenlik görevlisine yöneliyor.

Nazlı holün köşesinde, elinde bir not defteriyle bunu izliyor. Bir saattir orada. Arda yanına geliyor.

«Yeni tabelalar yapacağız,» diyor Arda. «Panoyu büyütür, yazıyı kalınlaştırırız.»

Nazlı defterini gösteriyor. «Adam panoyu okudu. İmar Müdürlüğü'nün üçüncü katta olduğunu da öğrendi. Sorun sonra başladı: asansörün nerede olduğunu bilmiyordu.»

Hülya Hanım üst kattan iniyor. Belediye binanın bütün işaretlerini yenilemek istiyor ve stüdyodan bir teklif bekliyor. Leyla Hanım teklifi yazmadan önce bir soruyu çözmek istiyor: bu binada yolunu bulan biri tam olarak ne yapıyor, ve işaret bu işin neresinde?

Bu derste ne olacak

Yön bulma çoğu zaman bir tabelayı okumak sanılır. Bu derste onu daha geniş bir süreç olarak tanımlayacağız: insanın nerede olduğunu anlaması, nereye gideceğine karar vermesi, bu kararı bir plana çevirmesi ve planı doğru yerde doğru anda uygulaması. Yön bulma araştırmalarını taşımacılık merkezleri üzerinden derleyen bir çalışmayı okuyacağız. Derleme, bu alandaki pek çok tanımın ortak öğelerini bir araya getiriyor ve yön bulmayı üç iç içe sürece ayırıyor: karar verme, karar uygulama ve bu ikisine bilgi sağlayan algı ve biliş. Ardından Kestaneyaka'nın hizmet binasında bir ziyaretçinin yolculuğunu bu üç sürece göre çözümleyeceğiz ve işaretin hangisine, ne zaman yardım ettiğini göreceğiz.

Kanıt ne diyor

Yönlendirme işi çoğu zaman tabela tasarımıyla başlar; aşağıdaki kartlar, tabelanın bir sürecin yalnızca bir parçasına bilgi verdiğini ve o sürecin başka parçalarının da yön bulmayı belirlediğini gösteriyor.

Sahada

Gri alan

Yön bulmanın nasıl tanımlanacağı, tanımı yapan araştırma alanına göre değişiyor; derlemenin yazarları da tanımın hangi alandan geldiğine bağlı olduğunu yazıyor. Üçlü ayrımı, karar verme, karar uygulama ve bilgi işleme, Arthur ve Passini'nin kitabından doğrudan değil, derlemenin aktarımından okuyoruz; kitaptaki ayrıntılar bu aktarımdan farklı olabilir. Derleme taşımacılık merkezlerine odaklanıyor; bir belediye hizmet binasında, bir hastanede ya da bir okulda süreçlerin aynı ağırlıkta işleyip işlemediği net değil. Nazlı'nın gözlemi tek bir sabahtan ve on iki kişiden ibaret; kaç ziyaretçinin binada gerçekten kaybolduğunu söylemek için daha uzun ve farklı saatleri kapsayan bir gözlem gerekir. Kamera görüntüsüyle sayımın ten tonuna göre farklı sonuç verip vermediği de bu binanın kendi sistemiyle sınanmadan bilinemez.

Senin işinde

Bir binanın işaretlerini tasarlamadan önce bir ziyaretçinin yolculuğunu baştan sona yaz. Önce hedefi belirle, örneğin bir müdürlük, bir poliklinik, bir peron. Sonra yolculuğu adımlara böl ve her adımı bir davranış ile bir yer olarak yaz: «asansöre yürü», «üçüncü katta çık», «sola dön». Her adımın yanına ziyaretçinin o adımda bilgiyi nereden alacağını not et: bir işaretten mi, bir görevliden mi, mimariden mi? Hiçbir yerden bilgi gelmeyen adımlar, işaretin en çok gerektiği yerlerdir. Ardından binada bir sabah geçir ve insanların nerede durduğunu, nerede yol sorduğunu say; çizimden önce gözlem. Gözlemi bir yazılımla yapacaksan, yazılımın farklı ten tonlarındaki insanları aynı doğrulukla saydığını elle sayımla karşılaştırarak sına. Çalışanlarla ilk kez gelen ziyaretçiyi ayrı ayrı düşün; işaret programı en çok ikincisine yazılır. Ve mimarinin zaten söylediği bir şeyi işaretle tekrar etme, söylemediğini söyle.

Kendin dene

Aklında kalsın

Yön bulma bir tabelayı okumaktan daha geniş bir süreç: nereye gideceğine karar vermek, bu kararı bir plana çevirmek ve planı doğru yerde, doğru anda uygulamak; bu ikisine bilgi sağlayan da algı ve biliş. Bir rota planı davranış ve yer çiftlerinden oluşur. İşaret bu sürecin yalnızca bir bilgi kaynağıdır; en çok, ziyaretçinin bir kararı uyguladığı ve başka hiçbir yerden bilgi alamadığı noktada gerekir.

Sonraki derse köprü

Nazlı'nın defterinde bir not daha var. Yolunu sorup bulan ziyaretçilerden biri, görevliye «İmar'ı arıyorum» demek yerine «arkadaki büyük merdivenin oradaki oda» demiş. Binayı adlarla ve numaralarla değil, kendi gözüyle seçtiği parçalarla, büyük merdivenle, cam koridorla, avlunun kenarıyla anlatmış. İnsanlar bir yapıyı, bir mahalleyi, bir kenti zihinlerinde hangi parçalarla kurar, ve bir işaret programı bu parçalardan nasıl yararlanabilir? M01-D02 mekânın zihinde nasıl bir imgeye dönüştüğünü ele alıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Farr ve arkadaşlarının derlemesine göre yön bulma hangi üç sürece ayrılır?

• A) Okuma, yürüme ve sorma.
• B) Karar verme, karar uygulama ve bilgi işleme.
• C) Harita, işaret ve konum belirleme sistemleri gibi araçlar.
• D) Giriş, koridor ve hedef.

Cevap: B. Derleme, Arthur ve Passini'ye dayanarak yön bulmayı bir plan kurma, planı doğru yerde ve zamanda davranışa çevirme ve bu iki karar sürecine bilgi sağlayan algı ve biliş olarak üçe ayırıyor.

Soru 2 · Kavram

Derlemenin aktardığı sesli düşünme çalışmalarına göre bir rota planının her adımı hangi iki parçadan oluşur?

• A) Bir hedef ve o hedefe varış süresi.
• B) Bir işaret ve bir renk.
• C) Bir kat ve bir oda numarası.
• D) Bir davranış ve bir yer belirteci.

Cevap: D. Örneğin «sağa dön» bir davranış, «istasyonda» bir yer belirteci; planın her adımı ikisini birlikte taşır.

Soru 3 · Hesap

Bir binada izlenen yirmi ziyaretçiden on üçü aynı kat holünde durup yol soruyor. Bu, izlenenlerin yüzde kaçıdır?

• A) Yüzde 13 civarı.
• B) Yüzde 35 kadar.
• C) Yüzde 65.
• D) Yüzde 87'ye yakın.

Cevap: C. 13 bölü 20, 0,65 eder; yani yüzde 65. B, durmayan yedi kişinin oranı, yani 7 bölü 20.

Soru 4 · Tuzak

Arda «Girişteki panoyu iki katına büyütürsek ziyaretçilerin yol sorması biter» diyor. Bu çıkarım gözlemin ve kaynağın gösterdiğinden nerede ayrılıyor?

• A) Ayrılmıyor; pano büyüdükçe yön bulma kolaylaşır.
• B) Pano okunuyordu; bilgi eksiği kat holündeydi.
• C) Panonun hiç okunmadığı gözlendi.
• D) Kaynak işaretlerin yön bulmaya hiçbir katkısı olmadığını söylüyor.

Cevap: B. Gözlemde ziyaretçiler panodan hedefin katını öğrendi; sorun karar uygulama noktasındaydı. Derlemenin tanımı da işareti, yön bulmanın üç sürecinden birine bilgi sağlayan kaynaklardan biri olarak konumluyor.