Mekânın zihindeki imgesi

Açılış sahnesi

Nazlı hizmet binasının kantinine on kâğıt yaydı. Sabah binadan çıkan on ziyaretçiye birer kâğıt verip «binayı bir arkadaşına anlatacak olsan nasıl çizerdin?» diye sormuştu. Çizimlerin hiçbiri bir kat planına benzemiyor.

Birinde kocaman bir merdiven var, her şey onun çevresine dizilmiş. Birinde yalnızca uzun bir cam koridor ve ucunda bir kapı. Bir başkası binayı ikiye bölmüş: «eski taraf» ve «yeni ek». Arda kâğıtları tek tek çeviriyor.

«Hiçbiri müdürlük adı yazmamış,» diyor. «Panodaki adların hiçbiri yok.»

Hülya Hanım yeni işaretlerde her müdürlüğün adının büyük harflerle yazmasını istiyor. Leyla Hanım'ın aklındaki mesele başka: insanlar bu binayı zihinlerinde hangi parçalarla kuruyor, ve bir işaret programı o parçalara dayanabilir mi?

Bu derste ne olacak

Bir insan bir binada ya da bir kentte bir süre dolaştıktan sonra onu zihninde bir bütün olarak taşır; ama bu bütün bir plan çizimi değil, seçilmiş parçaların bir düzenidir. Bu derste bu parçaları adlandıran beş öğelik bir çerçeveyi okuyacağız: yollar, sınırlar, bölgeler, düğümler ve işaret öğeleri. Çerçeve bir kent araştırmasından doğdu; sonra bina içi yön bulma araştırmalarına uyarlandı. Bina içinde yön bulma üzerine seksen dört çalışmayı derleyen bir incelemeden, bu öğelerin iç mekânda nasıl tanımlandığını ve özellikle işaret öğelerinin ve bölgelerin yön bulma başarısıyla ilişkisini gösteren bulguları okuyacağız. Ardından Nazlı'nın on çizimini bu beş öğeye göre sayacağız.

Kanıt ne diyor

Bir binanın işaretleri çoğu zaman birimlerin adlarından başlanarak tasarlanır; aşağıdaki kartlar, insanların bir yeri zihinlerinde adlarla değil, yollar, sınırlar ve dikkat çeken nesnelerle kurduğunu gösteriyor.

Sahada

Gri alan

Lynch'in beş öğesinin bina içine ne kadar aktarılabildiği tartışmalı. İncelemenin yazarları öğeleri iç mekâna uyarlarken düğüm tanımını Lynch'ten değil başka bir araştırmacıdan aldı; bu, kent ölçeğindeki tanımın bina içinde tam karşılığını bulmadığının bir işareti olabilir. Lynch'in kitabını doğrudan okumadığımız için ayrıntılarını Vikipedi maddesinin aktardığı kadarıyla veriyoruz. İncelemede aktarılan işaret öğesi ve renk bulgularının bir kısmı sanal ortamda yapıldı; gerçek bir binada aynı büyüklükte etki görülüp görülmeyeceği net değil. İnceleme görme engelli, bedensel ya da zihinsel engelli katılımcıları ve çocukları kapsam dışında bıraktı; bu kişilerin bir binayı zihinlerinde hangi öğelerle kurduğunu bu kaynaktan bilemiyoruz. Nazlı'nın on çizimi de bir yorum: aynı merdiven bir çizimde işaret öğesi, bir başkasında yol olarak okunabilir.

Senin işinde

İşe bir kâğıt ve bir kalemle başla: binadan çıkan birkaç ziyaretçiden, binayı bir arkadaşına anlatır gibi çizmesini iste ve çizimi bitirene kadar hiçbir şey önerme. Çizimleri beş öğeye göre say: yollar, sınırlar, bölgeler, düğümler, işaret öğeleri. Herkesin çizdiği güçlü öğeleri koru; yenileme sırasında boyanıp örtülmesinler. Çizimlerde zayıf kalan düğümleri, özellikle birden çok yolun buluştuğu noktaları, işaret programının öncelikli yeri olarak işaretle. Binanın zaten bölgeleri varsa, eski ve yeni kısım gibi, işaret sisteminin onları tekrar ettiğinden emin ol. Bir işaret öğesi ekleyeceksen onun bağlamında benzersiz olmasını sağla; aynı nesneyi her kata koymak ayırt ediciliği yok eder. İnsan yüzü taşıyan bir resim ya da fotoğraf kullanıyorsan baskıyı yerinde, gerçek ışıkta ve farklı ten tonlarıyla dene. Ve işaretlerde birimlerin adlarıyla ziyaretçinin kendi parçalarını birleştir: «İmar Müdürlüğü, merdivenin arkasında».

Kendin dene

Aklında kalsın

İnsanlar bulundukları yeri, bina olsun kent olsun, zihinlerinde bir plan olarak değil, seçilmiş parçalarla kurar. Lynch bu parçaları beş öğeyle adlandırdı: yollar, sınırlar, bölgeler, düğümler ve işaret öğeleri. Bina içi araştırmaları derleyen bir inceleme bu öğeleri iç mekâna uyarladı ve işaret öğeleri ile renkle ayrılmış bölgelerin daha iyi yön bulmayla ilişkili olduğunu gösteren bulguları aktardı. Bir işaret programı bu parçaları güçlendirebilir; zayıf düğümler en çok yardıma ihtiyaç duyan yerlerdir.

Sonraki derse köprü

Nazlı çizimleri öğelere ayırdıktan sonra bir şeyi daha yapıyor: ziyaretçilerin binada nerede durduğunu, gözlerini kaldırıp etrafa baktığını, bir an tereddüt ettiğini gösteren notlarını planın üstüne işaretliyor. İşaretler planda birkaç yerde toplanıyor: girişte, asansör holünde, cam koridorun iki ucunda. Bunlar bir yolculuğun durup seçim yapılan anları. Bu anlar bir planda nasıl önceden bulunur, ve bir işaret neden tam o noktaya konmalıdır? M01-D03 bir yolculuğu karar noktalarına ayırmayı ele alıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Lynch'in çerçevesine göre, içine girilmeyen ama bağlamında benzersiz bir yanı olduğu için referans noktası işlevi gören öğe hangisidir?

• A) Bölge, yani ortak özellikli alan.
• B) Yol.
• C) İşaret öğesi.
• D) Sınır, yani iki bölgeyi ayıran çizgi.

Cevap: C. İşaret öğesi içine girilmeyen bir referans noktasıdır; bir bina, bir dağ, bir merdiven olabilir.

Soru 2 · Kavram

Jamshidi ve arkadaşlarının incelemesinde düğüm nasıl tanımlanıyor?

• A) İki bölgeyi ayıran ve yol olarak kullanılmayan bir geçiş.
• B) En az iki seçeneğin bulunduğu bir yer.
• C) İnsanların boyunca hareket ettiği bir kanal.
• D) Ortak özellikleri olan bir bina kesimi.

Cevap: B. İnceleme düğüm tanımını Lynch'ten değil başka bir araştırmacıdan alıyor: en az iki seçeneğin bulunduğu bir yer. Öbür seçenekler sınır, yol ve bölge tanımları.

Soru 3 · Hesap

On iki ziyaretçinin çiziminden dokuzunda bir saat kulesi, üçünde bir otopark var. Saat kulesi çizimlerin yüzde kaçında görünüyor?

• A) Yüzde 25 kadar.
• B) Yüzde 9 civarı.
• C) Yaklaşık yüzde 33.
• D) Yüzde 75.

Cevap: D. 9 bölü 12, 0,75 eder; yani yüzde 75. A otoparkın oranı, 3 bölü 12.

Soru 4 · Tuzak

Hülya Hanım «Araştırma işaret öğelerinin yön bulmayı kolaylaştırdığını gösterdi; her kata aynı büyük saksı bitkisini koyalım» diyor. Bu öneri kaynakların gösterdiğinden nerede ayrılıyor?

• A) Ayrılmıyor; işaret öğesi sayısı arttıkça yön bulma kolaylaşır.
• B) Her katta tekrarlanan aynı nesne bağlamında benzersiz değil.
• C) Kaynaklar işaret öğelerinin yön bulmayı zorlaştırdığını ve kaldırılmasını söylüyor.
• D) İşaret öğeleri yalnızca kent ölçeğinde işe yarar.

Cevap: B. Lynch'in tanımında işaret öğesinin bağlamında benzersiz ya da akılda kalıcı bir yanı vardır; her katta tekrarlanan aynı bitki, katları birbirinden ayırmaya yardım etmez.