Karar noktaları

Açılış sahnesi

Hizmet binasının kat planı toplantı masasının üstünde, köşeleri iki kahve fincanıyla tutturulmuş. Nazlı plana kırmızı kalemle küçük daireler çiziyor. Her daire, bir ziyaretçinin yürürken yavaşladığı, başını kaldırıp etrafına baktığı ya da durup birine yol sorduğu bir yeri gösteriyor.

Daireler planın her yerine dağılmamış. Girişte bir küme, asansör holünde bir küme, cam koridorun iki ucunda birer küme var. Uzun koridorların ortasında neredeyse hiç daire yok.

Emre bütçe tablosunu açıyor. «Belediyenin istediği her kapıya, her koridora tabela,» diyor. «Yüz kırk tabela.»

Leyla Hanım plandaki dairelere bakıyor. Bu yüz kırk tabelanın kaçı, bir ziyaretçinin gerçekten bir seçim yaptığı yerde duruyor?

Bu derste ne olacak

Bir yolculuk boyunca insan her adımda karar vermez. Bir koridor boyunca yürürken çoğu zaman yalnızca yürür; seçim, birden çok yolun ayrıldığı yerlerde yapılır. Bu yerler karar noktalarıdır ve bir işaret programının en çok iş gördüğü yerlerdir. Bu derste bir yolculuğun seçim anlarını plan üstünde bulmayı göreceğiz. Önce, yön bulma araştırmalarının bir derlemesinin yön işaretlerinin ve doğrulama işaretlerinin nereye konması gerektiğine dair aktardığı ilkeleri okuyacağız. Ardından, yayaların bir kavşağa yaklaşırken kararlarını ne zaman vermeye başladığını iki deneyle ölçen bir araştırmaya geçeceğiz. Bu çalışmanın sonucu, işaretin karar noktasının tam içinde değil, ona yaklaşılan yolda da görünmesi gerektiğini düşündürüyor.

Kanıt ne diyor

Yönlendirme projelerinde tabela sayısı çoğu zaman kapı ve koridor sayısından çıkarılır; aşağıdaki kartlar, işaretin değerinin sayısından çok yerinden geldiğini gösteriyor.

Sahada

Gri alan

Bir işaretin karar noktasından ne kadar önce görünmesi gerektiği net değil. Brunyé ve arkadaşlarının deneyi sanal bir kentte, masaüstü bir bilgisayarda yapıldı; bir binanın koridorunda yürüyen birinin aynı zamanlamayla karar verip vermediği bu çalışmadan çıkmıyor. Yazarlar çok iyi bilinen bir ortamda kararların büyük kısmının yola çıkmadan, bir başlangıç planlamasında verilebileceğini de yazıyor; binanın çalışanları için karar noktalarının ağırlığı farklı olabilir. Karar noktası kavramının ayrıntılı anlatımını veren Passini ve Arthur ile Passini'nin kitaplarını doğrudan okumadık; buradaki ilkeler bir derlemenin aktarımı. Hangi yerin bir karar noktası sayılacağı da yoruma açık ve her binada yeniden gözlemle belirlenmesi gerekiyor: asansörün içi gibi, planda bir kavşak olarak görünmeyen yerler de bir seçim gerektirebilir.

Senin işinde

Kat planını önüne aç ve üstüne, en sık gidilen hedeflere giden yolları çiz. Her yol üzerinde birden çok seçeneğin sunulduğu yerleri işaretle: holler, koridor kesişimleri, merdiven ve asansör önleri, asansörün içi. Bu noktaların her birinde ziyaretçinin ne bilmesi gerektiğini not et. Sonra bir sabahı binada, insanları izleyerek geçir; onların yavaşladığı, durduğu, yol sorduğu yerleri planın üstünde işaretle; çizdiğin karar noktalarıyla karşılaştır. Yön işaretlerini karar noktalarına koy, ama onları kavşağa yaklaşılan yoldan da görülebilecek biçimde yerleştir. Her önemli karar noktasının ardına küçük bir doğrulama işareti ekle. Karar gerektirmeyen uzun koridorlarda işaret sayısını azalt. İşaretleri karar noktalarının en iyi aydınlatılmış yerine koy ve yan yana duran resimlerin, özellikle insan yüzlerinin, ışıkta ve okun yanında seçilir kaldığını yerinde dene. Tabela sayısını bir hedef olarak değil, karar noktalarının sonucu olarak hesapla.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir yolculukta insan her adımda değil, birden çok yolun ayrıldığı yerlerde seçim yapar; bu yerler karar noktalarıdır. Yön işaretleri karar noktalarında, iyi aydınlatılmış ve fark edilebilir biçimde durmalı; doğrulama işaretleri karar noktalarının ardına konmalı. Brunyé ve arkadaşlarının deneyinde yayalar kararlarını kavşağa yaklaşırken vermeye başladı; işaret, kavşağa yaklaşan yoldan da görünmeli. Tabela sayısı, karar noktalarının sonucudur.

Sonraki derse köprü

Nazlı plana bir katman daha ekliyor: ziyaretçilerin kat değiştirdiği yerler. Üçüncü kata asansörle çıkan ziyaretçilerin bir kısmı asansör holünde döndüklerinde binanın hangi yönüne baktıklarını bilmiyor; girişte gördükleri avlu artık görünmüyor. Bazı ziyaretçiler hep koridorları izliyor, bazıları doğrudan merkezdeki merdivene yöneliyor; aynı binada farklı yollar seçiyorlar. İnsanlar bir binayı zihinlerinde nasıl bir harita olarak taşıyor, hangi stratejilerle yol buluyor ve kat değiştirdiklerinde neden bu kadar kolay yönlerini kaybediyor? M01-D04 bu stratejileri ve çok katlı binaların güçlüğünü ele alıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Farr ve arkadaşlarının aktardığı ilkeye göre doğrulama işaretleri nereye konmalıdır?

• A) Binanın girişine, bütün hedefleri listeleyerek.
• B) Karar noktalarının ardına.
• C) Yalnızca hedef kapının üstüne.
• D) Karar noktasından önceki uzun koridorların ortasına.

Cevap: B. Doğrulama işaretleri kişiye doğru yönde ilerlediğini bildirir ve karar noktalarının ardına konmalıdır.

Soru 2 · Kavram

Brunyé ve arkadaşlarının birinci deneyinde katılımcılar yön yardımını çoğunlukla nerede istedi?

• A) Kavşakların tam ortasında, dururken.
• B) Hedefe vardıktan sonra.
• C) Kavşağa yaklaşan yol kesimlerinde.
• D) Yalnızca yolculuğun başında.

Cevap: C. Yardım istekleri çoğunlukla kavşağa yaklaşan yol kesimlerinde yapıldı; isteklerin yaklaşık yarısı kavşağa girmeden önceki ilk dört saniyede, öbür yarısı kalan altı saniyede.

Soru 3 · Hesap

Bir yolda on beş tabela var ve bunlardan altısı bir karar noktasında. Tabelaların yüzde kaçı karar noktasında değildir?

• A) Yüzde 40 kadar.
• B) Yüzde 6 civarı.
• C) Yaklaşık yüzde 15.
• D) Yüzde 60.

Cevap: D. On beş eksi altı, dokuz tabela karar noktasında değil; dokuzun on beşe oranı 0,6, yani yüzde 60. A ise karar noktasındaki tabelaların oranı, altı bölü on beş.

Soru 4 · Tuzak

Emre «Araştırma kavşakta yardım alanların daha az süre geçirdiğini gösterdi; demek ki bu binada her kavşağa bir ok koyarsak ziyaretçiler her kavşakta 294 milisaniye kazanır» diyor. Bu çıkarım kaynağın gösterdiğinden nerede ayrılıyor?

• A) Ayrılmıyor; sanal kentteki fark bina içine aynen taşınır.
• B) Fark sanal bir kentte ölçüldü ve yardım kavşaktan önce istendi.
• C) Araştırma yardımın kavşakta geçirilen süreyi uzattığını gösterdi.
• D) Araştırma yalnızca asansörleri inceledi.

Cevap: B. Ölçüm masaüstü bir sanal kentte yapıldı ve kısa süre, yardımın kavşağa girmeden önceki on saniye içinde istendiği durumlarda görüldü; bir binada köşeye konan bir okun aynı farkı yaratacağı bu çalışmadan çıkmıyor.