İçeriğe geç

M01-D01

Mimarsız mimarlık

Rudofsky’nin «mimarsız mimarlık» kavramını ve bu kavramın mimarlık tarihine yönelttiği soruyu açıklar.

Vernaküler Mimarlık Akademisi — M01, Mimarsız mimarlık · 1.987 kelime · 8 örnek durum · 4 kanıt kartı · ≈ 9 dk okuma · 13 dk dinleme

Dayanak: Usta görüşü: Rudofsky, «Architecture Without Architects» (1964)

Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.

Rudofsky 1964'te «Mimarsız Mimarlık» sergisi ve kitabıyla mimarlık tarihinin dar bir coğrafyayı ve güçlülerin yapılarını anlattığını, sıradan insanların evlerini dışarıda bıraktığını yazdı. Bu mimarlığa tek bir ad veremedi ve sergisinin açıkça polemik olduğunu kabul etti. Adsız yapıcıların biçimlerini rastlantı değil, pratik bir sağduyunun sonucu saydı. Göreme'nin kayadan oyulmuş mekânlarını «eksiltmeyle mimarlık» örneği olarak gösterdi. Bu akademinin sorusu buradan doğar: bu yapıyı kim, hangi bilgiyle yaptı?

Açılış sahnesi

Ilgın'ın ofisi Kestane Köyü İlkokulu'nun yeni planına başlamadan önce köyü bir hafta boyunca geziyor. Kenan Usta ekibi köyün üst mahallesindeki bir eve götürüyor: taş bir zemin kat, üstünde ahşap bir kat, geniş saçaklı bir çatı. «Bunu dedemin babası yaptırmış» diyor. «Çizimi yok. Kimse çizmemiş. Ustası da köyden.» Selim çantasından eski bir kitap çıkarıyor, kapağında «Architecture Without Architects» yazıyor. «Bu ev tam burada olmalı» diyor, heyecanla. Emre evin duvarındaki bir çatlağın fotoğrafını çekiyor. Feyza Hanım ahşap katın hangi dönemde eklendiğini merak ediyor. Nazife Öğretmen bir şey ekliyor: «Bu evde kimse oturmuyor artık. Aile on yıl önce aşağıdaki beton eve taşındı. Kışın burası çok soğukmuş.» Ilgın kitabı Selim'in elinden alıp sayfalarını çeviriyor. «Bu kitap mimarlık tarihine önemli bir soru sordu. Ama Nazife Öğretmen'in cümlesini de unutmayalım. Önce kitabın sorusunu okuyalım, sonra bu evin sorusunu.»

Bu derste ne olacak

Bu akademinin ilk dersi bir kavramla başlıyor: mimarsız mimarlık. Bernard Rudofsky 1964'te New York'taki Modern Sanat Müzesi'nde bu adla bir sergi açtı ve sergiyle birlikte bir kitap yayımladı. Önce Rudofsky'nin Batı mimarlık tarihine yönelttiği eleştiriyi okuyacağız: tarih neden yalnız birkaç kültürü ve güçlülerin yapılarını anlatıyor? Sonra onun bu mimarlığa verdiği adlara ve serginin «açıkça polemik» olduğunu kabul ettiği iddiasına bakacağız. Ardından adsız yapıcılardan ne öğrenilebileceğine dair söylediklerini tartışacağız. Son olarak kitabın Anadolu'dan, Göreme'den verdiği örneği okuyacağız ve bu akademinin bütün dersleri boyunca soracağı soruyu kuracağız: bu yapıyı kim, hangi bilgiyle yaptı?

Kanıt ne diyor

Rudofsky'nin kitabını Modern Sanat Müzesi'nin kendi sitesinde sergi arşivinin bir parçası olarak yayımladığı taranmış 1964 baskısından okuyoruz. Kitap telif koruması altındadır ve yalnız kısa pasajlar aktarıyoruz. Türkçe çeviriler bizim.

Eleştiriden başla. Rudofsky'nin önsözü mimarlık tarihine iki suçlama yöneltiyor. Birincisi coğrafi: tarih dünyanın küçük bir parçasını anlatıyor. İkincisi toplumsal: tarih güçlülerin ve zenginlerin yapılarını anlatıyor, sıradan insanların evlerini değil. Kenan Usta'nın gösterdiği ev bu ikinci suçlamanın tam karşılığı: çizimi yok, mimarı yok, bir mimarlık tarihi kitabında adı yok. Ama yüz yılı aşkın bir süre bir aileyi barındırmış. Bu akademi böyle evlerin akademisi.

Adlara bak. Rudofsky bu mimarlığa tek bir ad veremiyor: vernaküler, anonim, kendiliğinden, yerli, kırsal. Her ad başka bir şeyi vurguluyor. «Anonim» yapıcının adının bilinmediğini, «kırsal» yerini, «kendiliğinden» bir plan olmadan doğduğunu söylüyor. Kenan Usta'nın evi için bunların hepsi doğru değil: ustası köyden ve köylüler onu adıyla hatırlıyor olabilir. Bir yapıya ad verirken neyi varsaydığımızı bilmek gerekiyor.

Polemiğe bak. Rudofsky açıkça bir polemik yaptığını söylüyor: adsız yapıların «dinginliğini» kendi çağının sanayileşmiş kentlerindeki bozulmaya karşı koyuyor. Bu karşılaştırmanın bir gücü var: modern mimarlığın kendine fazla güvendiği bir anda başka bir bilginin varlığını hatırlatıyor. Ama bir tehlikesi de var. Nazife Öğretmen'in cümlesi bu tehlikeyi gösteriyor: evin ailesi soğuktan kaçıp beton bir eve taşınmış. Fotoğraftaki «dinginlik», içinde kış geçiren insanlar için başka bir şey olabilir. Buradan bir ölçü çıkıyor: yöresel bir yapıyı ölçmeden ve sakinlerine sormadan övmemek.

Bilgiye bak. Rudofsky'nin en kalıcı fikri belki de şu: adsız yapıların güzelliği rastlantı değil, pratik sorunları çözmedeki bir sağduyunun sonucu. Bu fikir bu akademinin temel sorusunu kuruyor: bu yapı hangi bilgiyle yapıldı? Kenan Usta'nın evinde taş zemin katın neden taş, üst katın neden ahşap olduğu, saçağın neden geniş olduğu, evin neden yamaçta bu yöne baktığı bir bilginin izleri olabilir. Ama Rudofsky'nin «sonsuza dek geçerli» dediği biçimler, Emre'nin fotoğrafladığı çatlağı da taşıyor. Bir bilginin izini sürmek, o bilginin sınırını da sormayı gerektiriyor.

Son olarak Göreme'ye bak. Rudofsky'nin kitabında Anadolu bir kez «mimarlık tarihinin» dar coğrafyasının parçası olarak, bir kez de bu tarihin dışında kalmış bir yapı biçiminin örneği olarak geçiyor. Göreme'nin kayaya oyulmuş mekânları, yapmanın her zaman eklemek olmadığını gösteriyor. Ama bu mekânlar yalnız bir fotoğraf değil, içinde yaşanmış ve bugün de yaşanan yerler: onları da kimin, hangi bilgiyle oyduğunu sorarak okumak gerekiyor.

Sahada

Ilgın ekibiyle Kestane'deki eski evleri Rudofsky'nin sorusuyla okumaya başlıyor. Kenan Usta evlerin yapımını anlatıyor. Selim kitaptaki fikirleri köye uygulamaya çalışıyor. Emre ölçüyor ve fotoğraflıyor. Feyza Hanım yapıların katmanlarını belgeliyor. Nazife Öğretmen köylülerle konuşuyor.

Gri alan

Rudofsky'nin «mimarsız mimarlık» kavramı mimarlık tarihine güçlü bir soru sordu, ama kavramın kendisi tartışmalıdır. Bu yapıların bir mimarı olmayabilir, ama çoğu zaman bir ustası, bir bilgi geleneği ve bir topluluk kararı vardır: «mimarsız» sözcüğü bu bilgiyi görünmez kılabilir. Serginin «sözde az gelişmiş ülkelerin dinginliği» karşılaştırması, yöresel yapıyı romantikleştirme ve orada yaşayanların zorluklarını görmezden gelme tehlikesi taşır. Adsız yapıların biçimlerinin «sonsuza dek geçerli» olduğu izlenimi bir ölçüme dayanmaz ve iklim ya da deprem davranışı hakkında bir kanıt değildir. Kitabın verdiği bazı tarihî sayıları başka bir kaynakla doğrulamadık.

Yaygın yanlış«Rudofsky'nin sergisi tarafsız bir belgeleme çalışmasıdır.»
Doğrusu

Rudofsky serginin «açıkça polemik» olduğunu, adsız mimarlığı kendi çağının sanayileşmiş kentleriyle karşılaştırdığını kendisi yazar.

Yaygın yanlış«Mimarsız mimarlık, bilgisiz ve rastlantısal yapılmış yapılar demektir.»
Doğrusu

Rudofsky bu yapıların güzelliğinin rastlantı değil, pratik sorunları çözmedeki bir sağduyunun sonucu olduğunu yazar.

Yaygın yanlış«Bir yöresel ev yüz yıldır ayakta durduğuna göre depreme dayanıklıdır.»
Doğrusu

Bir yapının uzun süre ayakta kalması, büyük bir deprem yaşayıp yaşamadığı bilinmeden ve yapı incelenmeden dayanıklılığının kanıtı sayılamaz.

Senin işinde

Bir köyde ya da bir mahallede eski yapılarla karşılaştığında önce Rudofsky'nin sorusunu sor: bu yapıyı kim, hangi bilgiyle yaptı? Yapıyı «anonim» diye kaydetmeden önce ustasının ya da yaptıranın adının köyde hâlâ bilinip bilinmediğini araştır ve adı yalnız ailenin izniyle yaz. Yapının biçimine dair açıklamaları ustaların ve sakinlerin anlatısından topla, ama her anlatıyı bir anlatı olarak işaretle ve aynı soruyu başka yapılarda da sor. Bir yöresel yapının sıcak, serin ya da depreme dayanıklı olduğunu söylemeden önce bunun ölçülüp belgelenip belgelenmediğini kontrol et. Fotoğraf çekerken yalnız en güzel açıyı değil, kışın kullanılan odayı, tuvaleti, mutfağı ve çatlakları da belgele. Sakinlerin hem eski evi sevdiğini hem de yeni evin konforundan vazgeçmek istemediğini aynı anda söyleyebileceğini kabul et. Yöresel yapıdan bir ders çıkaracaksan biçimi kopyalamak yerine onun ardındaki bilgiyi anlamaya çalış.

Kendin dene

Aklında kalsın

Rudofsky 1964'te «Mimarsız Mimarlık» sergisi ve kitabıyla mimarlık tarihinin dar bir coğrafyayı ve güçlülerin yapılarını anlattığını, sıradan insanların evlerini dışarıda bıraktığını yazdı. Bu mimarlığa tek bir ad veremedi ve sergisinin açıkça polemik olduğunu kabul etti. Adsız yapıcıların biçimlerini rastlantı değil, pratik bir sağduyunun sonucu saydı. Göreme'nin kayadan oyulmuş mekânlarını «eksiltmeyle mimarlık» örneği olarak gösterdi. Bu akademinin sorusu buradan doğar: bu yapıyı kim, hangi bilgiyle yaptı?

Sonraki derse köprü

Rudofsky bu mimarlığa tek bir ad veremedi ve onu duruma göre vernaküler, anonim, yerli ya da kırsal diye andı. «Vernaküler nedir» dersi, vernaküler, yöresel, geleneksel ve halk mimarlığı kavramlarını birbirinden ayırıyor ve tanımın tartışmalı yanlarını açıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Rudofsky'nin inşa edilmeyen, bir kayadan ya da doğal bir oluşumdan oyularak yapılan yapılar için kullandığı başlık hangisidir?

  • A) Soyağacı olmayan mimarlık.
  • B) Eksiltmeyle mimarlık.
  • C) Kendiliğinden mimarlık.
  • D) Ortak girişim.

Cevap: B. Rudofsky Göreme'nin kayaya oyulmuş mekânlarını bu başlık altında gösterir. Soyağacı olmayan mimarlık ise bütün bu yapılar için kullandığı daha geniş addır.

Soru 2 · Kanıt

Rudofsky Batı mimarlık tarihine hangi iki eleştiriyi yöneltir?

  • A) Tarihin fazla kısa ve fazla teknik olduğunu.
  • B) Tarihin yalnız modern yapıları anlattığını.
  • C) Tarihin coğrafi olarak dünyanın küçük bir parçasını ve toplumsal olarak yalnız güçlülerin ve zenginlerin yapılarını anlattığını.
  • D) Tarihin mimarlara fazla az yer verdiğini.

Cevap: C. Rudofsky tarihin birkaç seçkin kültürle sınırlı olduğunu ve sıradan insanların evleri hakkında tek bir söz söylemediğini yazar.

Soru 3 · Senaryo

Bir stajyer bir köyde yüz yıllık bir taş evi fotoğraflıyor ve raporuna «anonim, doğal olarak sıcak ve depreme dayanıklı» yazıyor. Ev on yıldır boş ve ailesi soğuk olduğu için taşınmış. Ne önerirsin?

  • A) Raporu olduğu gibi kabul ederim.
  • B) Evi raporda hiç anmam.
  • C) Evi yalnız en güzel fotoğrafıyla raporun kapağına koyarım.
  • D) Ustanın adını aileye sorarak araştırır, sıcaklık ve deprem iddialarını ölçülmedikleri için kaldırır, ailenin anlatısını ve evin içini de belgelerim.

Cevap: D. Sıcaklık ve dayanıklılık iddiaları ölçüm ister, bir evin hikâyesi de içinde yaşamış olanlara sorulmadan eksik kalır. «Anonim» de çoğu zaman yalnız belge eksikliğidir.

Soru 4 · Tuzak

Köyün kahvesinde bir müteahhit şöyle diyor: «Rudofsky'ye göre mimarsız yapılar rastlantıyla, bilgisizce yapılmıştır, onlardan öğrenilecek bir şey yoktur.» Sorun nerede?

  • A) Rudofsky bu yapıların güzelliğinin pratik sorunları çözmedeki bir sağduyunun sonucu olduğunu ve onlardan öğrenilecek çok şey olduğunu yazar.
  • B) Sorun yok, Rudofsky bunu söyler.
  • C) Rudofsky bu yapılardan hiç söz etmez.
  • D) Rudofsky bu yapıların hepsinin mimarlar tarafından çizildiğini söyler.

Cevap: A. Rudofsky'nin sergisinin amacı tam olarak bu yapıların ardındaki bilgiyi görünür kılmaktır. Onu romantikleştirmeden okumak ise bu akademinin işidir.

Anlamadığın bir yer mi var?

Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.

Bu sayfa hakkında ne düşünüyorsun?