M01-D02
Vernaküler nedir
Vernaküler, yöresel, geleneksel ve halk mimarlığı kavramlarını ayırır ve tanımın tartışmalı yanlarını açıklar.
Vernaküler Mimarlık Akademisi — M01, Mimarsız mimarlık · 2.075 kelime · 8 örnek durum · 4 kanıt kartı · ≈ 9 dk okuma · 14 dk dinleme
Dayanak: Belgelenmiş olgu: ICOMOS, «Charter on the Built Vernacular Heritage» (1999); Oliver (1997) tanımı genel başvuru kaynağından
Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
«Vernaküler» kelimesi dilbilimden gelir, Latince kökü evde doğmuş bir köleyi anlatır ve mimarlıkta önce küçümseyici, 1964'ten sonra olumlu bir anlam kazanmıştır. Oliver onu halkın kendi kaynakları ve geleneksel teknolojilerle yaptığı yapılar olarak tanımlar. Noble halk, vernaküler ve geleneksel mimarlığı yapıcının eğitimine ve bilginin aktarımına göre ayırır. ICOMOS 1999'da vernaküleri altı özellikle tanımlar ve değişimi onun bir parçası sayar. Tanım tartışmalıdır ve Türkçe karşılıklar için yerleşik bir standart yoktur.
Açılış sahnesi
Ilgın'ın ofisi Kestane'deki eski evler için bir envanter formu hazırlıyor. Formun en üstünde bir başlık var ve kimse onu doldurmayı bilmiyor: «Yapı türü». Selim «vernaküler» yazmak istiyor, çünkü kitaplarda böyle geçiyor. Kenan Usta kelimeyi ilk kez duyduğunu, köyde bunlara «eski ev» ya da «taş ev» dendiğini söylüyor. Feyza Hanım koruma raporlarında «geleneksel konut» ifadesinin kullanıldığını hatırlatıyor. Nazife Öğretmen okuldaki halk bilgisi dersinin kitabında «halk mimarisi» diye bir başlık gördüğünü anlatıyor. Emre bir soru soruyor ve herkes susuyor: «Ailenin on yıl önce taşındığı beton ev de bir mimar çizmeden, köyün ustasıyla yapıldı. O da mı vernaküler?» Ilgın formu masaya koyuyor. «Bu soruyu sorduğuna göre iyi bir yerdeyiz. Bu kelimenin tanımı uzmanlar arasında da net değil. Bugün kelimelerin ne söylediğine, neyi dışarıda bıraktığına bakacağız ve formun başlığını sonunda birlikte yazacağız.»
Bu derste ne olacak
MoMA sergisinin küratörü bu yapılara beş ayrı ad sıralamış ve hiçbirinde karar kılmamıştı. Bu derste o adları ayırıyoruz. Önce «vernaküler» kelimesinin nereden geldiğine ve mimarlıkta ilk nasıl kullanıldığına bakacağız. Sonra alanın başvuru kitaplarından birinin önerdiği tanımı okuyacağız. Ardından halk, vernaküler, geleneksel ve ilkel mimarlık gibi terimlerin bir araştırmacı tarafından nasıl ayrıldığını göreceğiz. Son olarak uluslararası bir koruma kuruluşunun 1999'da vernaküler yapıyı tanımak için koyduğu ölçütleri inceleyeceğiz ve bu terimleri Türkçedeki karşılıklarıyla eşleştirmeyi deneyeceğiz.
Kanıt ne diyor
Bu dersin iki kaynağı var. Birincisi ICOMOS'un 1999'da kabul ettiği «Yöresel Yapı Mirası Tüzüğü»dür ve kuruluşun kendi sitesinde yayımladığı İngilizce metinden okuyoruz. İkincisi bir genel başvuru kaynağıdır: İngilizce Vikipedi'nin vernaküler mimarlık maddesi. Programın gösterdiği Oliver'ın ansiklopedisini, Brunskill'in ve Noble'ın kitaplarını kendimiz okumadık. Onların tanımlarını genel başvuru kaynağının aktardığı biçimiyle veriyoruz. Türkçe çeviriler bizim.
Kelimenin kökünden başla. «Vernaküler» dilbilimden geliyor: bir yere ve bir gruba özgü konuşma. Bu benzetme güçlü. Bir yöre ağzı gibi, bir yörenin yapısı da yazılı kurallardan değil, kullanımdan ve aktarımdan doğuyor. Ama kelimenin kökü bir köleyi, evde doğmuş bir hizmetçiyi anlatıyor ve mimarlıktaki ilk kullanımı küçümseyici. Kelimenin olumlu anlamı sonradan, 1964 sergisiyle kazanılmış. Bir terim kullanırken onun tarihini de taşıdığımızı bilmek gerekiyor.
Oliver'ın tanımına bak. Halkın konutları ve öteki yapıları, sahibi ya da topluluk tarafından, geleneksel teknolojilerle. Üst mahalledeki taş ve ahşap ev bu tanıma büyük ölçüde uyuyor. Emre'nin sorusu ise tanımın sınırını yokluyor: beton ev de sahibi tarafından, bir köy ustasıyla yapıldı. Ama «geleneksel teknolojiler» kullanılmadı, betonarme bir iskelet ve hazır pencereler kullanıldı. Bu ev vernaküler mi? Oliver'ın tanımına göre büyük olasılıkla değil. Ama ICOMOS tüzüğünün «süregiden süreç» ve «sürekli uyarlama» ifadesine göre, köyün bugün kendini barındırma biçimi bu beton evse, belki de bu yeni bir vernaküler. Bu soru tanımın tam ortasında duruyor.
Noble'ın ayrımına bak. Halk mimarlığı eğitimsiz yapıcıların işi, vernaküler sıradan insanların mimarlığı ama eğitimli bir yapıcı da yapabilir, geleneksel ise aktarımla geçen ve her toplum katmanında görülebilen mimarlık. Kenan Usta bir kalfalıktan yetişmiş, yani bir eğitimi var ama resmî değil. Onun yaptığı bir ev Noble'a göre halk mimarlığı mı, vernaküler mi? Muhtemelen vernaküler ve geleneksel. Bir köydeki cami ya da bir konağın ustası da geleneksel bir bilgiyle çalışmış olabilir, ama bu yapılar sıradan insanların evleri değil. Ayrım bir sınıflama aracı, bir yasa değil.
ICOMOS'un ölçütlerine bak. Altı özellik: paylaşılan yapım biçimi, yerel karakter, tutarlılık, resmî olmayan aktarım, koşullara etkili cevap, geleneksel zanaat. Bu liste bir envanter formuna dönüştürülebilir. Her özellik için bir yapıya «var», «yok» ya da «bilinmiyor» denebilir. Ama ölçütlerden biri dikkat istiyor: «koşullara etkili cevap». Bir evin kışa, yağmura ya da sarsıntıya iyi karşılık verdiğini söylemek bir ölçüm ister. Tüzük bir koruma belgesi olduğu için bu ölçütü tanıma ölçütü olarak koyuyor, ama formda onu doldurmak için kanıt gerekiyor.
Son olarak Türkçeye dön. Türkçede «yöresel», «geleneksel», «halk mimarisi» ve «vernaküler» aynı anda kullanılıyor. Bizim önerimiz şu eşleştirme: «vernaküler» Oliver'ın tanımına, «halk mimarisi» Noble'ın halk mimarlığına, «geleneksel» kuşaktan kuşağa aktarılan bilgiye, «yöresel» ise ICOMOS'un yerel ya da bölgesel karakter ölçütüne karşılık gelsin. Bu eşleştirme bizim ve bir standart değil. Hangisini seçersen seç, bir raporda onu bir kez tanımlamak gerekiyor.
Sahada
Ilgın envanter formunun başlığını ekibiyle tartışıyor. Kenan Usta köyün kendi adlarını anlatıyor. Feyza Hanım koruma raporlarındaki terimleri getiriyor. Emre beton evi forma eklemeyi öneriyor. Selim ICOMOS ölçütlerinden bir tablo yapıyor. Nazife Öğretmen çocukların bu evlere ne dediğini soruyor.
Gri alan
Vernaküler mimarlığın tanımı alanda net değildir. Genel başvuru kaynağının aktardığına göre 1986'da bile alanda yayın yapanlar arasında sınırları belirsizdi. Oliver'ın tanımı, Noble'ın ayrımı ve ICOMOS'un ölçütleri birbiriyle tam örtüşmez: Oliver yapıcıyı ve kullanıcıyı, Noble eğitimi ve aktarımı, ICOMOS ise karakteri ve sürekliliği öne çıkarır. Bir köy ustasıyla yapılmış bir betonarme evin vernaküler sayılıp sayılmayacağı tartışmalıdır. Terimlerin Türkçe karşılıkları için yerleşik bir standart bulamadık ve önerdiğimiz eşleştirme bizim yorumumuzdur. Oliver'ın, Brunskill'in ve Noble'ın kitaplarını kendimiz okumadık.
Yaygın yanlış«Vernaküler kelimesi mimarlıkta her zaman olumlu bir anlamla kullanılmıştır.»
Genel başvuru kaynağına göre kelimenin mimarlıktaki bilinen ilk kullanımlarından biri, 1857'de, küçümseyiciydi. Olumlu anlamı 1964'ten sonra yaygınlaştı.
Yaygın yanlış«Bir yapıyı vernaküler saymak için yapıcısının hiç eğitim almamış olması gerekir.»
Noble'ın ayrımında bu halk mimarlığı için geçerlidir. Vernaküler mimarlık yerel ve geleneksel tasarım ve malzemelerle eğitimli bir yapıcı tarafından da yapılabilir.
Yaygın yanlış«ICOMOS'a göre vernaküler bir yapı ancak hiç değişmeden kalmışsa değerlidir.»
ICOMOS tüzüğü vernaküleri süregiden bir süreç olarak tanımlar ve zaman içindeki değişikliklerin onun önemli bir yanı olduğunu yazar.
Senin işinde
Bir yöresel yapı envanteri, raporu ya da sunumu hazırlarken kullandığın terimi en başta tanımla ve hangi kaynağa dayandığını yaz. Dört kelimeyi, yani yöreseli, geleneği, halkı ve vernaküleri, birbirinin yerine kullanma. Her biri yapının başka bir yanını vurgular: yapıcıyı ve kullanıcıyı, yerin karakterini, bilginin aktarımını ya da eğitimsiz yapıcıyı. Formuna köyün ya da mahallenin kendi adını yazacağın bir satır ekle. ICOMOS'un altı ölçütünü bir kontrol tablosu olarak kullanabilirsin, ama her satır için «bilinmiyor» seçeneğini de koy ve «koşullara etkili cevap» satırını ölçüm olmadan doldurma. Yeni yapıları, örneğin köy ustalarıyla yapılmış betonarme evleri, envanterin dışında bırakma, ayrı bir başlıkla belgele. Bir yapının sonradan eklenen ya da değiştirilen bölümlerini bozulma diye silmeden önce birer katman olarak kaydet. Envanteri bitirdiğinde formu köyde birkaç kişiye okut: kullandığın adların onlara ne ifade ettiğini ve hangi evin eksik kaldığını sor.
Kendin dene
Aklında kalsın
«Vernaküler» kelimesi dilbilimden gelir, Latince kökü evde doğmuş bir köleyi anlatır ve mimarlıkta önce küçümseyici, 1964'ten sonra olumlu bir anlam kazanmıştır. Oliver onu halkın kendi kaynakları ve geleneksel teknolojilerle yaptığı yapılar olarak tanımlar. Noble halk, vernaküler ve geleneksel mimarlığı yapıcının eğitimine ve bilginin aktarımına göre ayırır. ICOMOS 1999'da vernaküleri altı özellikle tanımlar ve değişimi onun bir parçası sayar. Tanım tartışmalıdır ve Türkçe karşılıklar için yerleşik bir standart yoktur.
Sonraki derse köprü
Vernaküler bir yapıyı tanımlamak, onu biçimlendiren etkenleri açıklamak demek değil. «Evin biçimini ne belirler» dersi, bir evin biçimini iklim mi, malzeme mi, aile yapısı mı, ekonomi mi, inanç mı belirler sorusunu karşılaştırmalı olarak açıyor.
Kendini sına
Soru 1 · Kavram
Noble'ın ayrımında, kişiden kişiye ve kuşaktan kuşağa özellikle sözlü olarak aktarılan ve toplumun her katmanında görülebilen mimarlığa ne denir?
- A) Halk mimarlığı.
- B) İlkel mimarlık.
- C) Geleneksel mimarlık.
- D) Eksiltmeyle mimarlık.
Cevap: C. Noble geleneksel mimarlığı aktarımın biçimiyle tanımlar ve onu yalnız sıradan insanlarla sınırlamaz. İlkel mimarlık teriminin kullanılmamasını ise önerir.
Soru 2 · Kanıt
ICOMOS'un 1999 tüzüğü vernaküler yapıyı nasıl niteler?
- A) Hiç değişmemesi gereken bir anıt olarak.
- B) Gerekli değişiklikleri ve sürekli uyarlamayı içeren, toplulukların kendilerini barındırmasının geleneksel ve doğal yolu olarak.
- C) Yalnız mimarların tasarladığı yapılar olarak.
- D) Yalnız kırsal bölgelerdeki ahşap yapılar olarak.
Cevap: B. Tüzük vernaküleri süregiden bir süreç olarak tanımlar ve zaman içindeki değişiklikleri onun önemli bir yanı sayar.
Soru 3 · Senaryo
Bir köy envanterinde bir stajyer, ICOMOS ölçütlerini kullanarak her evin «koşullara etkili cevap» satırına «var» yazmış. Hiçbir evde ölçüm yapılmamış. Ne önerirsin?
- A) Tabloyu olduğu gibi kabul ederim.
- B) Satırı tablodan tümüyle silerim.
- C) Bütün evlere «yok» yazarım.
- D) Satıra bir «bilinmiyor» seçeneği ekler, ölçüm ya da belge olmadıkça bu satırı «bilinmiyor» olarak doldurur ve ölçüm için bir plan yaparım.
Cevap: D. Bir yapının koşullara etkili cevap verdiğini söylemek bir kanıt ister. Ölçüm yoksa dürüst cevap «bilinmiyor»dur.
Soru 4 · Tuzak
İl kültür müdürlüğünden gelen bir uzman toplantıda şöyle diyor: «Bu dört kelime aynı şeydir, vernaküler de desen halk mimarisi de desen fark etmez, hangisini kullandığımın önemi yok.» Sorun nerede?
- A) Sorun yok, dört terim tamamen eş anlamlıdır.
- B) Terimler yapının farklı yanlarını vurgular: yapıcıyı ve kullanıcıyı, yerin karakterini, bilginin aktarımını ya da yapıcının eğitimini. Bir raporda hangi terimin hangi anlamda kullanıldığı tanımlanmalıdır.
- C) Yalnız «halk mimarisi» doğru terimdir, öbürleri yanlıştır.
- D) Bu terimlerin hiçbiri mimarlıkta kullanılmaz.
Cevap: B. Alan bu terimleri tam olarak ayırmakta anlaşamıyor, ama bir metnin kendi kullandığı terimi tanımlaması bu yüzden daha da önemli.
Anlamadığın bir yer mi var?
Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.