M01-D03
Evin biçimini ne belirler
Bir evin biçimini belirleyen iklim, malzeme, aile yapısı, ekonomi ve inanç etkenlerini karşılaştırır.
Vernaküler Mimarlık Akademisi — M01, Mimarsız mimarlık · 2.108 kelime · 8 örnek durum · 4 kanıt kartı · ≈ 10 dk okuma · 14 dk dinleme
Dayanak: Usta görüşü: Rapoport, «House Form and Culture» (1969), Turan (1975) aktarımıyla
Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
Rapoport 1969'da ev biçimine dair iklim, malzeme, arazi, savunma, ekonomi ve din gibi tek etkenli kuramları eleştirdi. Turan'ın aktarımıyla onun temel varsayımı, ev biçiminin en geniş anlamıyla toplumsal-kültürel güçlerin sonucu olduğu, iklimin, malzemenin ve teknolojinin ise bu biçimi değiştirdiğidir. Turan 1975'te Güneydoğu Anadolu'nun kerpiç evlerinin duvarlarını ve açıklıklarını iklimle, çatılarını ve katlarını yaşam biçimiyle açıkladı ve kerpiç ile beton duvar için varsayımlara dayanan bir ısıtma hesabı yaptı. Bir öğeyi tek bir etkene bağlamak çoğu zaman eksik bir açıklamadır.
Açılış sahnesi
Kestane'nin üst mahallesinde iki ev yan yana duruyor. İkisi de aynı yamaçta, aynı rüzgâra bakıyor, ikisi de aynı taşla yapılmış. Ama biri iki katlı, geniş bir sofası ve ahşap bir cumbası var. Öbürü tek katlı, küçük pencereli, bir avlunun içine kapanmış. Emre iki evin fotoğrafını yan yana koyuyor. «İklim aynı, malzeme aynı, usta bile aynı olabilir. O zaman neden bu kadar farklılar?» Kenan Usta iki katlı evin alt katının eskiden ahır olduğunu, hayvanların sıcaklığının üst kattaki odaları kışın ısıttığını anlatıyor. Nazife Öğretmen tek katlı evin bir dul kadına ve oğullarına ait olduğunu, avlunun kadınların dışarıdan görünmeden çalışabilmesi için duvarla çevrildiğini hatırlıyor. Selim bir sonuca hemen atlıyor: «Demek ki her şeyi iklim belirliyor, ahır bile ısınmak için.» Ilgın başını iki yana sallıyor. «Avluyu da mı iklim belirledi? Bu soruyu yarım yüzyıl önce bir mimar bütün bir kitabın konusu yaptı. Cevabı Selim'inkinin tersiydi.»
Bu derste ne olacak
Önceki derste vernaküler kelimesini ve tanımlarını ayırdık. Bu derste bir vernaküler evin biçimini neyin belirlediğini soruyoruz. Önce Amos Rapoport'un 1969'da yayımlanan «Ev Biçimi ve Kültür» kitabının yapısına bakacağız: iklimi, malzemeyi ve öteki fiziksel etkenleri nasıl sıraladığını ve onları nasıl eleştirdiğini. Sonra kitabın temel varsayımını 1975'te Türkiye'de yayımlanmış bir makalenin aktarımıyla okuyacağız. Ardından aynı makalenin Güneydoğu Anadolu'nun kerpiç evleri ve Harran'ın kubbeli evleri hakkında söylediklerini inceleyeceğiz. Son olarak bir hesaba bakacağız: bir duvar malzemesinin bir odayı ısıtmak için gereken enerjiyi nasıl değiştirdiği, ve bu hesabın neyi gösterip neyi göstermediği.
Kanıt ne diyor
Rapoport'un kitabı telif koruması altında ve tam metnine yetkili bir açık kaynakta ulaşamadık. Kitabın kendisinden yalnız bir kütüphanenin açık olarak yayımladığı içindekiler sayfasını okuduk. Temel varsayımını, Orta Doğu Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Dergisi'nde 1975'te yayımlanan ve üniversitenin açık arşivinde bulunan Mete Turan'ın makalesinin aktarımıyla veriyoruz. Türkçe çeviriler bizim.
Kitabın yapısından başla. Rapoport iklimi, malzemeyi, araziyi, savunmayı, ekonomiyi ve dini tek tek inceliyor ve bunların her birini evin biçimini tek başına açıklayan bir kuram olarak eleştiriyor. Bu eleştirinin adı «fiziksel belirlenimcilik»: evin biçimini iklim ve malzeme gibi fiziksel etkenlerin belirlediği düşüncesi. Selim'in açılıştaki cümlesi tam bu düşünceyi taşıyor. Rapoport'un kitabı ise iklimi bir kenara atmıyor, onu bir başlığın altına alıyor: «değiştirici bir etken».
Temel varsayıma bak. Turan'ın aktarımıyla: ev biçimi en geniş anlamıyla toplumsal-kültürel güçlerin sonucu, iklim, malzeme ve teknoloji ise bu biçimi değiştiren güçler. Kestane'deki iki ev bu ayrımı iyi gösteriyor. İklim, malzeme ve usta aynı olabilir, ama bir evin sofası ve cumbası, öbürünün duvarla çevrilmiş avlusu, o evlerde yaşayan insanların aile yapısını, kadınların ve erkeklerin mekânı nasıl paylaştığını ve ailenin ekonomik durumunu anlatıyor. Avluyu iklim değil, bir yaşam biçimi belirlemiş.
Değiştirici etkenlere bak. İklim evin biçimini belirlemiyorsa bile onu değiştiriyor. Turan'ın Güneydoğu'nun kerpiç evleri için anlattığı küçük pencereler ve kalın duvarlar bir iklim cevabı. Ama aynı evlerin düz çatısı yalnız iklimden değil, çatıda yapılan işlerden ve yazın orada uyunmasından da doğuyor. Kenan Usta'nın anlattığı ahır da iki yönlü: hayvanların ısısı bir iklim cevabı, ama ahırın evin altında olması bir geçim ve aile düzeninin cevabı. Bir öğeyi tek bir etkene bağlamak çoğu zaman eksik bir açıklama.
Hesaba bak. Turan'ın tablosu bir şeyi açıkça gösteriyor: varsayılan koşullarda kalın bir kerpiç duvar ince bir beton duvardan daha az ısıtma enerjisi istiyor. Bu, yöresel bir yapı hakkında güvenilebilecek türden bir kanıt: bir sayı, bir yöntem ve açıkça yazılmış varsayımlar. Ama Turan'ın kendisi bunun bir hesap olduğunu, gerçek bir evde insanların ve ocağın ısısının dışarıda bırakıldığını söylüyor. Kestane'nin terk edilmiş taş evinin neden soğuk olduğunu bu tablo açıklamaz. O evin pencereleri, çatısı ve bir zamanlar altındaki ahır artık başka koşullar yaratıyor.
Son olarak Selim'in sonucuna dön. «Her şeyi iklim belirliyor» cümlesi çekici, çünkü basit ve ölçülebilir görünüyor. Rapoport'un kitabı bu basitliğe karşı yazılmış. Ama karşı tezin de bir tehlikesi var: her şeyi kültüre bağlamak da ölçülebilir olanı, duvarın kalınlığını ya da pencerenin boyutunu görmezden gelmeye yol açabilir. Bu akademinin sorusu ikisini birlikte sormayı gerektiriyor: bu evi kim, hangi yaşam biçimi için yaptı, ve iklim ile malzeme o biçimi nasıl değiştirdi?
Sahada
Ilgın ekibiyle Kestane'deki iki evi Rapoport'un ayrımıyla okuyor. Kenan Usta yapım bilgisini anlatıyor. Nazife Öğretmen evlerin sakinlerini ve onların yaşam biçimini hatırlıyor. Emre iki evi ölçüyor. Feyza Hanım evlerin değişen katmanlarına bakıyor. Selim iki listeyi yan yana yazıyor.
Gri alan
Rapoport'un toplumsal-kültürel etkenleri birincil, iklimi ve malzemeyi değiştirici sayan varsayımı etkili oldu, ama bu ayrımın her durumda ne kadar keskin çizilebileceği tartışmalıdır. Aşırı soğuk ya da aşırı sıcak bir iklimde iklimin belirleyiciliği artabilir. Turan'ın aktarımı Rapoport'un kendi metni değildir ve kitabın içeriğini yalnız içindekiler sayfasından ve bu aktarımdan biliyoruz. Turan'ın ısıtma enerjisi tablosu varsayımlara dayanan teorik bir hesaptır ve bir saha ölçümü değildir. Harran evleri için verilen niteleme de bu makalede bir ölçüme dayanmaz. Bir öğeyi kültüre mi iklime mi bağlayacağımız çoğu zaman o yapıda yaşamış insanlara sorulmadan belirsiz kalır.
Yaygın yanlış«Rapoport'a göre bir evin biçimini iklim belirler.»
Rapoport'un kitabı iklimi «değiştirici bir etken» olarak ele alır ve fiziksel belirlenimci görüşü eleştirir. Birincil güçler ona göre toplumsal-kültüreldir.
Yaygın yanlış«Rapoport iklimin ve malzemenin evin biçimi üzerinde hiçbir etkisi olmadığını söyler.»
Kitabın iki bölümü iklimi ve yapım, malzeme ve teknolojiyi değiştirici etkenler olarak inceler. Bu etkenler biçimi değiştirir, ama tek başına belirlemez.
Yaygın yanlış«Turan'ın tablosu kerpiç evlerin her zaman beton evlerden daha sıcak olduğunu ölçmüştür.»
Turan'ın tablosu varsayılan bir oda ve duvar kalınlıkları için yapılmış teorik bir hesaptır. İnsanların ve ısıtma sistemlerinin ısısını dışarıda bırakır ve bir saha ölçümü değildir.
Senin işinde
Bir yöresel evi incelerken her öğesi için iki soru sor: bu öğe hangi yaşam biçimine, hangi aile düzenine ya da geçim biçimine cevap veriyor, ve iklim ile malzeme onu nasıl değiştirmiş? Bir öğeyi tek bir etkene bağlamaktan kaçın. Bir ahır hem ısının hem geçimin, bir avlu hem gölgenin hem mahremiyetin cevabı olabilir. Komşu evleri ve köyleri karşılaştırırken aynı iklimde ve aynı malzemeyle farklı biçimler gördüğünde bunu kültürel etkenlerin bir işareti olarak not et, ama sakinlere sormadan bir sonuca varma. Bir enerji ya da sıcaklık hesabı kullanacaksan varsayımlarını yaz: oda boyutları, duvar kalınlığı, dışarıda bırakılan ısı kaynakları. Hesabı bir saha ölçümüyle karıştırma ve hesabın yapıldığı malzemeyle senin incelediğin yapının malzemesinin aynı olup olmadığını kontrol et. Yeni bir yapı tasarlarken biçimi önce kullanıcıların yaşam biçiminden başlat, iklimi ve malzemeyi o biçimi düzelten etkenler olarak ele al.
Kendin dene
Aklında kalsın
Rapoport 1969'da ev biçimine dair iklim, malzeme, arazi, savunma, ekonomi ve din gibi tek etkenli kuramları eleştirdi. Turan'ın aktarımıyla onun temel varsayımı, ev biçiminin en geniş anlamıyla toplumsal-kültürel güçlerin sonucu olduğu, iklimin, malzemenin ve teknolojinin ise bu biçimi değiştirdiğidir. Turan 1975'te Güneydoğu Anadolu'nun kerpiç evlerinin duvarlarını ve açıklıklarını iklimle, çatılarını ve katlarını yaşam biçimiyle açıkladı ve kerpiç ile beton duvar için varsayımlara dayanan bir ısıtma hesabı yaptı. Bir öğeyi tek bir etkene bağlamak çoğu zaman eksik bir açıklamadır.
Sonraki derse köprü
Bir evin biçimini açıklamaya çalışırken iki tuzak var: onu kusursuz bir uyumun ürünü olarak övmek ya da geri kalmış saymak. M01-D04 «Romantikleştirmemek» dersi bu iki ucu eleştiriyor ve yöresel yapıyı dengeli okumanın yolunu açıyor.
Kendini sına
Soru 1 · Kavram
Bir evin biçimini iklim, malzeme ve arazi gibi fiziksel etkenlerin tek başına belirlediğini savunan ve Rapoport'un eleştirdiği görüşe ne denir?
- A) Değiştirici etken.
- B) Eksiltmeyle mimarlık.
- C) Halk mimarlığı.
- D) Fiziksel belirlenimcilik.
Cevap: D. Rapoport kitabının ikinci bölümünü bu görüşün genel eleştirisiyle bitirir. Değiştirici etken ise iklim ve malzemeye verdiği roldür.
Soru 2 · Kanıt
Turan'ın aktarımına göre Rapoport'un temel varsayımı nedir?
- A) Ev biçimi en geniş anlamıyla toplumsal-kültürel güçlerin sonucudur, iklim, malzeme ve teknoloji ise değiştirici güçlerdir.
- B) Ev biçimini yalnız iklim belirler.
- C) Ev biçimini yalnız ekonomi belirler.
- D) Ev biçimi rastlantısaldır.
Cevap: A. Turan bu varsayımı makalesinin üçüncü notunda aktarır ve toplumsal-kültürel güçlerin birincil güçler olarak tanımlandığını yazar.
Soru 3 · Senaryo
Bir stajyer aynı köyde, aynı taşla yapılmış iki farklı planlı evi inceleyip «her şeyi iklim belirliyor» diye bir rapor yazıyor. Evlerden biri duvarla çevrili bir avluya, öbürü sokağa bakan bir cumbaya sahip. Ne önerirsin?
- A) Raporu imzalayıp il müdürlüğüne gönderirim.
- B) Her öğe için yaşam biçimini ve iklim ile malzemenin etkisini ayrı sütunlarda yazdırır, avlu ve cumba gibi farkları sakinlere sorarak açıklamaya çalışırım.
- C) Raporu «her şeyi kültür belirliyor» diye değiştiririm.
- D) Evleri raporun dışında bırakırım.
Cevap: B. Aynı iklim ve malzemeyle farklı biçimler, toplumsal-kültürel etkenlerin işareti olabilir. Ama hangi etkenin ne kadar rol oynadığını anlamak için o evlerde yaşamış insanlara sormak gerekir.
Soru 4 · Tuzak
Köy toplantısında bir kooperatif temsilcisi şöyle diyor: «Turan'ın tablosu kerpiç evlerin beton evlerden daha sıcak olduğunu kanıtladı, öyleyse köydeki bütün eski evler sıcaktır.» Sorun nerede?
- A) Sorun yok, tablo bunu kesin olarak kanıtlar.
- B) Turan kerpiç evlerden hiç söz etmez.
- C) Turan'ın tablosu varsayılan koşullar için yapılmış teorik bir hesaptır, bir saha ölçümü değildir, ve kerpiç için yapılmıştır. Başka malzemeli ve başka durumdaki evlere doğrudan genellenemez.
- D) Turan beton evlerin daha sıcak olduğunu yazar.
Cevap: C. Bir hesabı bir ölçümle, bir malzemeyi başka bir malzemeyle karıştırmak, kanıtın söylediğinden fazlasını söyletmektir.
Anlamadığın bir yer mi var?
Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.