Dravya

Açılış sahnesi

İzmir'de, Kemeraltı Çarşısı'nda dar bir sokakta bir aktar dükkânı, nisan sabahı. Raflarda yüzlerce cam kavanoz: zerdeçal, zencefil, tarçın kabuğu, kurutulmuş ıhlamur, adını çoğu müşterinin bilmediği kökler ve tohumlar. Dükkânın sahibi altmış yaşlarında, babasından devraldığı işi kırk yıldır yapıyor.

Bir sabah dükkâna eczacılık fakültesinin son sınıfında okuyan bir öğrenci giriyor. Eline bir kutu kurkumin kapsülü almış, bir de bir kavanoz toz zerdeçal. "Bunlar aynı şey mi?" diye soruyor. "Kapsülün üzerinde zerdeçalın en etkili maddesi yazıyor. O zaman kavanoza ne gerek var?"

Aktar bir süre kavanoza bakıyor. "Babam derdi ki," diyor, "zerdeçal zerdeçaldır, içinden bir şey çekip çıkarınca artık zerdeçal olmaz." Öğrenci gülümsüyor ama bir şey not ediyor: bu cümlenin doğru mu yanlış mı olduğunu bilmiyor; ama bir soruyu doğru yerden sorduğunu fark ediyor.

Bu derste ne olacak

Bu ders, Bitkiler ve Eczacılık akademisinin ilk dersi ve dravyaguṇanın, yani maddelerin ve niteliklerinin bilgisinin giriş kapısı. Dravya sözcüğü Klasik Kaynaklar akademisinin Vaiśeṣika dersinde, niteliklerin ve hareketlerin üzerinde durduğu temel töz olarak tanıtılmıştı. Burada aynı sözcük başka bir işe koşuluyor: tedavide kullanılan maddeyi, yani ilacın ham hâlini anlatmak.

Ders önce Caraka'nın maddeleri hangi ölçütlerle sınıfladığını okuyor: etkilerine ve kaynaklarına göre. Ardından klasik metnin, akıl ve amaçla kullanılınca ilaç olmayan madde olmadığını söyleyen cümlesini, bugünkü zehir biliminin doz ilkesiyle yan yana getiriyor. Son olarak bir bitkinin bütün olarak kullanılması ile ondan tek bir bileşenin ayrılması arasındaki farkı, zerdeçal ve kurkumin örneği üzerinden ele alıyor.

İzmirli aktar ve eczacılık öğrencisi, aşağıdaki öbür kişiler gibi, bu ders için kurgulanmıştır.

Sıfır noktası

Gündelik dilde "ilaç" deyince çoğu kişinin aklına bir eczane kutusu, içinde belirli miktarda tek bir etken madde bulunan bir tablet gelir. Bu tablet bir laboratuvarda üretilmiş, saflığı ölçülmüş ve etkisi klinik çalışmalarla sınanmıştır.

Ayurveda'nın ilaç anlayışı başka bir yerden başlar. Klasik metinlerde ilaç çoğu zaman bir bitkinin kökü, kabuğu, yaprağı ya da meyvesi; bir hayvandan elde edilen süt ya da bal; ya da topraktan çıkarılan bir mineraldir. Bu maddeler tek bir etken bileşen değil, birçok bileşeni bir arada taşıyan bütünlerdir. Dravyaguṇa, bu bütünlerin tatlarını, niteliklerini ve bedendeki etkilerini sınıflamaya çalışan bilgi dalıdır.

Mekanizma — Caraka'nın iki sınıflaması

Caraka Saṃhitā'nın açılış bölümü, tedavide kullanılan maddeleri iki farklı ölçütle sınıflar. Birinci ölçüt maddenin bedendeki genel etkisidir.

Bu sınıflamanın en dikkat çekici yanı ikinci gruptur. Klasik metin, dokuları bozan maddeleri de "madde" başlığı altında, öbürleriyle aynı listede sayar. Yani bir madde yalnızca iyileştirmek için değil, zarar vermek için de incelenir. Bu bakış bugünkü farmakolojinin bir ilacın hem etkisini hem yan etkisini birlikte incelemesine benzer bir dikkat taşır.

İkinci ölçüt maddenin kaynağıdır.

Bu listenin üçüncü grubu bugünün okuyucusu için bir uyarı taşır. Klasik metin kurşunu ve arsenik içeren mineralleri de tedavide kullanılan maddeler arasında sayar. Bu maddelerin bazı Ayurvedik ürünlerde bugün de bulunabildiği ve ciddi zehirlenmelere yol açabildiği, Başlangıç akademisinin ağır metaller dersinde ayrıntısıyla işlendi. Burada yalnızca şunu not etmek yeter: bir maddenin klasik bir listede yer alması, onun güvenli olduğunu göstermez.

Mekanizma — akıl, amaç ve doz

Caraka'nın maddeler üzerine en çok alıntılanan cümlelerinden biri, tatların ve niteliklerin anlatıldığı yirmi altıncı bölümde yer alır. Bölüm, her maddenin beş büyük unsurdan oluştuğunu ve niteliklerinin bu unsurların oranından geldiğini anlattıktan sonra şu sonuca varır:

Bu cümle iki yönde okunabilir ve iki okumadan biri yanlıştır. Yanlış okuma, "her şey ilaçtır, öyleyse her şey zararsızdır" sonucunu çıkarır. Doğru okuma ise koşula dikkat eder: bir madde ancak doğru akıl yürütmeyle ve belirli bir amaçla kullanıldığında ilaç olur. Aynı madde yanlış miktarda, yanlış kişide ya da yanlış zamanda kullanıldığında ilaç olmaktan çıkar.

Bugünkü zehir biliminin kurucu cümlelerinden biri bu düşünceye şaşırtıcı biçimde yakındır. On altıncı yüzyılda yaşamış hekim Paracelsus'a atfedilen ilkeye göre her şey zehirdir ve hiçbir şey zehirsiz değildir; bir şeyi zehir olmaktan çıkaran yalnızca dozdur.

Caraka'nın cümlesi ile Paracelsus'un ilkesi aynı şeyi söylemez, ama aynı yöne bakar: bir maddeyi iyi ya da kötü yapan şey, onun kendisi kadar nasıl, ne kadar ve kime kullanıldığıdır. Bu ortak yön, dravyaguṇayı okuyan biri için bir kural olarak akılda tutulmalıdır.

Mekanizma — bütün madde ve yalıtılmış bileşen

Bir Ayurveda maddesi çoğu zaman bir bütündür: bir kök, bir kabuk, bir meyve. Bugünkü ilaç araştırması ise çoğu zaman bu bütünün içinden tek bir etken bileşeni ayırmaya, saflaştırmaya ve sınamaya çalışır. İki yaklaşım arasındaki gerilim, açılış sahnesindeki öğrencinin sorusunun ta kendisidir.

Bu gerilimi en iyi gösteren örneklerden biri zerdeçaldır. Zerdeçalın sarı rengini veren kurkumin, bitkinin içinde yalnızca küçük bir paya sahiptir; ama kolayca ayrılabildiği için yıllardır yoğun biçimde araştırılmaktadır.

Bu tartışmanın iki yanlış sonucu vardır. Biri, kurkumin işe yaramıyorsa zerdeçalın da işe yaramadığını söylemektir; bu, yalıtılmış bileşenin sonucunu bütün maddeye aktarmaktır. Öbürü, kurkumin kapsülünün zerdeçalın bütün geleneksel yararlarını taşıdığını söylemektir; bu da bütün maddenin geleneğini yalıtılmış bileşene aktarmaktır. İkisi de kanıtın sınırını aşar.

Yalıtılmış bileşen yolunun büyük başarıları da vardır. Sıtma tedavisinde kullanılan artemisinin, bir geleneksel tıp sisteminin bitkisinden ayrılmış bir bileşendir.

Bu örnek, geleneksel bir maddenin değerinin, onu modern yöntemlerle sınamaktan kaçmakla değil, onu sınamakla ortaya çıkabileceğini gösterir. Artemisinin bir geleneğin bitkisinden geldi, ama bir ilaç olarak kabul görmesi kontrollü sınamalar sayesinde oldu.

Usta katmanı — bir maddeyi tanımaya başlamak

Bir uygulayıcı bir maddeyi önermeden önce, onu birkaç açıdan tanımak zorundadır. Bu madde nedir ve kaynağı nereden gelir? Bitkiyse hangi türdür ve hangi kısmı kullanılmaktadır? Ürün gerçekten etikette yazan madde mi, yoksa başka bir şeyle karıştırılmış mı? Hangi amaçla, ne kadar, ne süreyle ve kime önerilmektedir? Bu kişi başka hangi ilaçları kullanıyor?

Bu soruların ilki, sonraki modüllerde, bitkilerin botanik tanımlanması ve benzer türlerin ayırt edilmesi başlıklarında ayrıntısıyla işlenecek. Burada yalnızca bir örnek yeter: bazı takviyelerin, etikette yazan maddenin yerine başka ve zehirli bir bitkiyle karıştırılmış olarak satıldığı bilinir.

Kapanış katmanı — bu dersin sınırı

Bu derste dravya, tedavide kullanılan madde anlamıyla ele alındı. Caraka'nın maddeleri etkilerine göre doşaları yatıştıran, dokuları bozan ve sağlığı koruyan diye, kaynaklarına göre de hayvansal, bitkisel ve topraktan çıkan diye ayırdığı aktarıldı. Topraktan çıkan maddeler arasında kurşunun ve arsenik içeren minerallerin de bulunduğu ve bir maddenin klasik listede yer almasının onu güvenli yapmadığı belirtildi.

Caraka'nın, doğru akıl yürütme ve amaçla kullanıldığında ilaç olmayan madde olmadığını söyleyen cümlesi, bugünkü zehir biliminin doz ilkesiyle yan yana okundu. Bütün bir madde ile ondan ayrılmış tek bir bileşen arasındaki farkın, zerdeçal ve kurkumin örneğinde, birinin sonucunun öbürüne kendiliğinden aktarılamayacağını gösterdiği anlatıldı.

Bitkisel ürünler ilaçlarla etkileşebilir, kirlenmiş ya da karıştırılmış olabilir; bir ürünün ardından ciddi bir rahatsızlık gelişirse 112 aranır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Dravyaguṇada dravya, tedavide ve beslenmede kullanılan maddedir.

Caraka maddeleri etkilerine göre yatıştıran, bozan ve koruyan diye; kaynaklarına göre hayvansal, bitkisel ve topraktan çıkan diye ayırır.

Akıl ve amaçla kullanılınca ilaç olmayan madde yoktur; ama bu, her maddenin zararsız olduğu anlamına gelmez.

Paracelsus'a atfedilen doz ilkesi aynı yöne bakar: bir maddeyi zehir ya da ilaç yapan, nasıl ve ne kadar kullanıldığıdır.

Bütün madde ile yalıtılmış bileşen farklı şeylerdir; zerdeçal ile kurkumin aynı kanıta sahip değildir.

İzmirli aktarın babası "zerdeçal zerdeçaldır" demişti; eczacılık öğrencisi bu cümlenin bir soruyu doğru yerden sorduğunu fark etti.

Sonraki derse köprü

Bu derste bir maddenin ne olduğu ve nereden geldiği soruldu. Ama Caraka'nın yirmi altıncı bölümü, bir maddeyi tanımak için onun niteliklerini de bilmek gerektiğini söylüyordu: ağır ya da hafif, sıcak ya da soğuk, yağlı ya da kuru.

Bir sonraki ders Guṇa.

Orada dravyaguṇanın ikinci sözcüğü açılıyor: bir maddenin nitelikleri nelerdir, klasik metin hangi nitelik çiftlerini sayar, ve bir maddenin "ağır" ya da "soğuk" diye nitelenmesi bugün ölçülebilen bir şeye mi, yoksa bedenin verdiği bir tepkinin gözlemine mi dayanır?