Guṇa

Açılış sahnesi

Isparta'da bir üniversitenin eczacılık fakültesinde, farmakognozi laboratuvarı, haziran başı. Pencereden lavanta tarlalarının mor şeritleri görünüyor. Yüksek lisans yapan bir öğrenci, Ayurveda üzerine bir tez okuyor ve önündeki tabloya takılıyor. Tabloda her bitkinin yanında iki üç sözcük yazıyor: "ağır, yağlı", "hafif, kuru", "kaygan, yumuşak".

Öğrenci hocasına tabloyu gösteriyor. "Hocam, bunları nasıl ölçmüşler? Biz bir bitkinin yağ oranını ölçebiliriz, nemini ölçebiliriz. Ama 'ağır' ne demek? Tartıda mı ağır, midede mi?"

Hoca gülümsüyor. "İyi soru," diyor. "Bu tabloyu yazanlar bir terazi kullanmadı. Ama bu, tablonun anlamsız olduğunu da göstermez. Önce ne ölçmeye çalıştıklarını anlamamız gerekiyor."

Bu derste ne olacak

Guṇa, yani nitelik, Temel Kavramlar akademisinde yedi ders boyunca işlendi: yirmi temel nitelik, karşıt çiftler, her niteliğin bedende gördüğü iş ve niteliklerin besinlerle, doşalarla ve çevreyle ilişkisi. Bu ders o bilgiyi tekrarlamıyor. Burada sorulan, dravyaguṇanın kendi sorusu: bir ilaç maddesine bir nitelik nasıl yazılır, o nitelik neye dayanır ve bugün nasıl okunmalıdır?

Ders önce Caraka'nın bir maddenin niteliklerini onu oluşturan büyük unsurlara bağlayan ve her nitelik takımını bedende bir işle eşleştiren tablosunu okuyor. Ardından bir bitkinin tanımında yazan niteliklerin bir kısmının duyularla algılanan özelliklere, bir kısmının ise bedende gözlenen etkilere dayandığını ve bu iki türün neden ayrı okunması gerektiğini ele alıyor. Sıcak ve soğuk niteliği, dravyaguṇada ayrı bir yere sahip olduğu için birkaç ders sonra vīrya başlığı altında açılacak.

Ispartalı öğrenci ve hocası, aşağıdaki öbür kişiler gibi, ders için yazılmış kurgulardır.

Sıfır noktası

Bir Ayurveda kitabında bir bitkinin tanıtıldığı sayfaya bakıldığında, genellikle birkaç sabit başlık görülür: tadı, nitelikleri, ısıtıcı mı soğutucu mu olduğu, sindirimden sonraki etkisi ve bedendeki işleri. Nitelik başlığının altında yirmi niteliğin hepsi değil, o maddede baskın olduğu düşünülen iki üçü yazılır.

Bu kısa listeler birer ölçüm sonucu değildir. Birer özettir: bir maddenin dokunulduğunda, tadıldığında ve bedene alındığında nasıl davrandığına dair yüzyıllar içinde biriken gözlemlerin sıkıştırılmış hâli. Bir özeti doğru okumak için, onun neyi özetlediğini bilmek gerekir.

Mekanizma — unsurdan niteliğe, nitelikten işe

Caraka Saṃhitā'nın tatlara ayrılmış yirmi altıncı bölümü, maddelerin niteliklerini nereden aldığını açıklamaya çalışır. Açıklama işe, maddelerin hepsinin beş büyük unsurun bir karışımı olduğu varsayımıyla başlar.

İkinci adım, hangi unsurun baskın olduğuna göre maddeye hangi niteliklerin ve hangi işlerin düştüğünü saymaktır. Bölüm bunu beş paragrafta yapar.

Bu tablo dravyaguṇanın iskeletidir. Bir maddenin niteliği, onun hangi unsurdan ağırlıklı olduğunu gösterir; nitelik de bedende ne yapacağını haber verir. Bir uygulayıcı bir maddenin "ağır ve yağlı" olduğunu okuduğunda, aslında bu üç basamaklı zincirin bir halkasını okumaktadır.

Ama zincirin her halkası aynı sağlamlıkta değildir. Unsurlar bugünkü kimyanın kullandığı bir kavram değildir; bir maddenin "toprak baskın" olduğu bir laboratuvarda ölçülemez. Nitelik halkası kısmen duyularla doğrulanabilir; iş halkası ise bedende sınanması gereken bir iddiadır.

Mekanizma — duyulan nitelik ve gözlenen nitelik

Bir maddenin tanımındaki niteliklerin bir kısmı, duyularla doğrudan algılanabilen özelliklerdir. Bir yağın yağlı, bir kumun kaba, bir jelin kaygan, bir taşın sert olduğu elle dokunarak anlaşılır. Bu nitelikler bugünkü dilde ölçülebilen fiziksel özelliklere de karşılık gelebilir: yağ oranı, yüzey pürüzlülüğü, akışkanlık, sertlik.

Öbür nitelikler ise duyuyla değil, maddenin bedene alındıktan sonra gözlenen etkisiyle tanımlanır. Bir yiyeceğin "ağır" olması, çoğu zaman tartıda ağır olması değil, sindirimi uzun sürmesi ve doygunluk vermesi anlamına gelir. Bir bitkinin "kurutucu" olması, elde kuru olması değil, bedende fazla sıvıyı azalttığı düşünülen bir etkiye işaret eder.

Bu ayrımın neden önemli olduğu, bugünkü duyu biliminin bir bulgusuyla da anlaşılabilir. Ağızdaki duyumlar birbirinden ayrı kanallardan gelmez; beyin tadı, dokunmayı ve sıcaklığı birlikte işler.

Bu yorum, duyulan niteliklerin keyfi olmadığını, insanın bir maddeyi algılama biçimine dayandığını düşündürür. Ama yazarların kendisi de bu bağı bir derleme içinde, bir yorum olarak kurar. Bir maddenin ağızda kaygan algılanması ile onun bağırsakta bir koruyucu tabaka oluşturması aynı şey değildir; ikincisi ayrıca gösterilmelidir.

Mekanizma — nitelik bir ilacın kendisi değildir

Dravyaguṇa bir maddeyi tanımlarken niteliği tek başına kullanmaz. Nitelik, tat, ısıtıcılık ya da soğutuculuk, sindirim sonrası etki ve özel güç ile birlikte bir bütün oluşturur. Bu bütünün bir parçası olarak nitelik, uygulayıcıya bir yön gösterir; ama bir maddenin ne yapacağını tek başına belirlemez.

Bunun en açık örneği, aynı nitelikleri taşıdığı söylenen iki maddenin bedende çok farklı etkiler gösterebilmesidir. Klasik sistem bu farkı özel güç adı verilen başka bir kavramla açıklar ve bu kavram birkaç ders sonra ayrıca işlenecek. Bugünkü farmakoloji ise aynı farkı maddelerin içindeki farklı bileşenlerle açıklar.

Bir uygulayıcı için bunun pratik anlamı, nitelik listesini bir tedavi reçetesi gibi okumamaktır. "Bu bitki hafif ve kuru, öyleyse kilo verdirir" ya da "bu bitki ağır ve yağlı, öyleyse güç verir" gibi çıkarımlar, klasik sistemin içinde tutarlı görünebilir; ama bir kişinin bedeninde gerçekten böyle bir etki olup olmadığı başka bir sorudur.

Usta katmanı — bir nitelik listesini okumak

Bir uygulayıcı bir bitkinin nitelik listesini okurken üç soru sorabilir. Birincisi, bu nitelik duyuyla algılanan bir özellik mi, yoksa bedende gözlenen bir etkiden mi çıkarılmış? İkincisi, bu nitelik farklı kaynaklarda aynı mı yazılıyor, yoksa kaynaklar arasında farklar var mı? Üçüncüsü, bu nitelikten çıkarılan iş, yani besleyicilik, kurutuculuk ya da hafifletme, bugün bir çalışmayla sınanmış mı?

Bu sorular nitelik listesini değersizleştirmek için değil, onu doğru yerine koymak için sorulur. Bir nitelik listesi bir maddeyi tanımaya başlamak için iyi bir kapıdır; ama bir maddenin güvenli ve etkili olduğuna dair bir belge değildir.

Kapanış katmanı — bu dersin sınırı

Bu derste guṇa, dravyaguṇa içinde bir maddenin tanımındaki yeriyle ele alındı. Caraka'nın maddeleri beş büyük unsurun karışımı saydığını, baskın unsura göre maddeye bir nitelik takımı ve bu nitelik takımına göre de bedende bir iş takımı düştüğünü anlatan tablosu okundu. Bu tablonun unsur, nitelik ve iş halkalarının aynı sağlamlıkta olmadığı belirtildi.

Bir maddenin tanımındaki niteliklerin bir kısmının duyularla algılanan ve ölçülebilen özelliklere, bir kısmının ise bedende gözlenen etkilere dayandığı, bugünkü duyu biliminin tat, dokunma ve sıcaklığın birlikte işlendiğini gösterdiği anlatıldı. Niteliğin bir maddenin bedendeki etkisini tek başına belirlemediği ve nitelikten işe yapılan çıkarımın bir yön gösterdiği ama bir kanıt olmadığı vurgulandı.

Bir bitkinin niteliklerine bakarak bir hastalığı kendi başına tedavi etmeye çalışmak, gerçek nedeni gözden kaçırabilir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Dravyaguṇada bir maddenin tanımında yirmi niteliğin hepsi değil, baskın olduğu düşünülen iki üçü yazılır.

Caraka maddenin niteliğini onu oluşturan baskın unsura, bedendeki işini de niteliğine bağlar.

Unsur bir açıklama modelidir, nitelik çoğu zaman duyuyla gözlenir, iş ise bedende sınanması gereken bir iddiadır.

Bazı nitelikler duyularla algılanır ve ölçülebilir; bazıları bedende gözlenen bir etkiden çıkarılır.

Bir nitelik listesi bir maddeyi tanımaya başlamak için iyi bir kapıdır, ama bir tedavi reçetesi değildir.

Ispartalı öğrenci "ağır ne demek?" diye sormuştu; yanıtın bir teraziden değil, bir gözlemden geldiğini öğrendi.

Sonraki derse köprü

Bu derste bir maddenin niteliklerinin nasıl yazıldığı ve nasıl okunması gerektiği görüldü. Ama dravyaguṇa bir maddeyi tanırken en çok hangi duyuya güvenir? Klasik metinler bu soruya açık bir yanıt verir: dile.

Bir sonraki ders Rasa.

Orada dravyaguṇada tadın bir maddenin bedendeki etkisine dair ilk ipucu olarak nasıl kullanıldığı soruluyor: altı tat bir bitkinin etkisini ne ölçüde haber verir, aynı tadı taşıyan maddeler neden farklı etkiler gösterebilir, ve bugün dilde ve bedenin başka yerlerinde bulunan tat almaçları bu soruya ne ekler?