İçeriğe geç

A11-M01-D01

Çocuk beslenmesini okumak

Okul çağı ve ergenlik önerilerinin yetişkin rehberinden nerede ayrıldığını ve hangi kılavuzlara dayandığını ayırt eder.

Beslenme ve Diyet Bölümü — Okul Çağı ve Ergenlikte Beslenme Akademisi — A11-M01, Aile sofrası · 2.747 kelime · 17 örnek durum · 4 kanıt kartı · ≈ 12 dk okuma · 18 dk dinleme

Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.

Çocuk küçük bir yetişkin değil. Dünya Sağlık Örgütü'nün önerileri meyve, sebze ve lifte yaşla büyüyen hedefler veriyor; yetişkin için konan yağ sınırının büyüyen çocukta daha yüksek olabileceğini, ergenlikte protein payının artabileceğini, tuz ve potasyumun enerji ihtiyacına göre küçültülmesi gerektiğini yazıyor.

Oranla yazılmış öneriler, örneğin serbest şekerin günlük enerjinin yüzde 10'unun altında tutulması, çocuğa olduğu gibi taşınabiliyor. Ama aynı yiyecek, enerji ihtiyacı düşük olan bir çocuğun gününde daha büyük bir pay tutuyor.

Ergenlerin yaklaşık dörtte biri haftada hiç etkin gün geçirmiyor ve kız ergenler erkeklerden daha az etkin. Bu akademi tabağın yanında okulun, ailenin ve çevrenin çocuğa sunduklarını da okuyacak.

Açılış sahnesi

Samsun'da bir apartman dairesi, ocak akşamı. Kırk bir yaşındaki Serkan Bey, hekiminin tansiyonu için verdiği bir beslenme kâğıdını buzdolabının kapağına mıknatısla tutturmuş: tuzu azalt, yağı sınırla, günde beş porsiyon sebze ve meyve. Akşam yemeğinde bu kâğıdı bütün aileye uygulamaya karar veriyor. Sekiz yaşındaki kızı Elif'in tabağına da kendi tabağı kadar salata koyuyor, yağsız yoğurt veriyor, ekmeği yarıya indiriyor. On dört yaşındaki oğlu Arda yarım saat önce basketbol antrenmanından dönmüş; tabağına bakıp «Bu kadar mı?» diyor. Eşi Gamze Hanım ise «Çocuklar büyüyor, onlar senin gibi değil» diyor. Serkan Bey kâğıda bakıyor: kâğıtta çocuklar hakkında tek bir satır yok.

Serkan Bey, Gamze Hanım, Elif, Arda ve o akşam kurgudur. Çocuklara ve ergenlere yönelik önerilerin yetişkinlerinkinden nerede ayrıldığı ise Dünya Sağlık Örgütü'nün sağlıklı beslenme, tuz ve fiziksel etkinlik bilgi notlarından ve şeker kılavuzunun duyurusundan alındı; dördü de tam metniyle okundu.

Bu derste ne olacak

Bebek beslenmesi akademisi iki yaşında, aile sofrasına katılan çocukla bitmişti. Bu akademi oradan devam ediyor: iki yaşından ergenliğin sonuna kadar aile sofrası, okul günü, büyüme, çocukta kilo ve ergenin kendi seçimleri. Bu açılış dersi bir harita çiziyor. Önce yetişkin önerilerinin çocuğa hangi noktalarda olduğu gibi uygulanabildiğine, hangi noktalarda ayrıldığına bakacağız: şekerde aynı kalan, tuzda enerjiye göre küçülen, meyve ve sebzede, lifte, yağda ve proteinde yaşa göre değişen öneriler. Sonra çocukların ve ergenlerin hareket önerisine ve bu önerinin dünyada ne kadar karşılandığına geçeceğiz. Son olarak bu akademinin hangi kaynaklara dayandığını ve neyi başka akademilere bıraktığını göstereceğiz.

Sıfır noktası

Yetişkin için yazılmış bir beslenme önerisi çoğu zaman iki türden cümle içerir. Bir kısmı oran verir: günlük enerjinin yüzde kaçı. Bir kısmı ise miktar verir: günde şu kadar gram, şu kadar porsiyon. Oranla yazılmış bir öneri çocuğa daha kolay taşınır; çünkü çocuğun enerji ihtiyacı küçüldükçe oranın karşılığı da kendiliğinden küçülür. Miktarla yazılmış bir öneri ise çocuk için ayrıca yeniden hesaplanmalıdır. Çocuk bir de büyüyor; büyüme yetişkinde olmayan bir ihtiyaç ekliyor.

Bilim ne diyor

Dünya Sağlık Örgütü'nün sağlıklı beslenme bilgi notu, yetişkinler için verdiği önerilerin çoğunun yanına çocuklar için bir not ekliyor. Bu notları yan yana okumak, çocuk beslenmesinin yetişkin beslenmesinden nerede ayrıldığını açıkça gösteriyor.

Bu tablonun okunuşu basit, ama sık gözden kaçıyor. Meyve, sebze ve lifte hedef yaşla büyüyor; on yaşından sonra çocuk yetişkinle aynı hedefe ulaşıyor. Yağda öneri tersine işliyor: yetişkin için konan sınır çocuk için olduğu gibi geçerli değil. Proteinde ergen, yetişkinden daha yüksek bir payı gerektirebiliyor. Tuz ve potasyumda ise yetişkin miktarı çocuk için küçültülüyor.

Usta katmanı

Her öneri yaşa göre değişmiyor. Şeker, Dünya Sağlık Örgütü'nün yetişkinlere ve çocuklara aynı oranı önerdiği az sayıdaki alandan biri. Bölümün serbest şeker dersinde (M06-D05) gördüğümüz bu oran, yaşa göre küçülmesine gerek kalmadan çocuğa uygulanabiliyor; çünkü enerjinin bir payı olarak yazılmış.

Bu oran çocuğun beslenmesini okurken bir pusula işlevi görüyor. Çocuğun enerji ihtiyacı yetişkininkinden düşük olduğu için, aynı kutu şekerli içecek çocuğun günlük enerjisinin çok daha büyük bir payını oluşturuyor. Oran aynı; ama aynı yiyeceğin çocuktaki ağırlığı daha büyük.

Beslenmenin öbür yüzü hareket. Dünya Sağlık Örgütü'nün fiziksel etkinlik önerileri de yaşa göre ayrılıyor: yetişkinler için en az 150 dakikalık haftalık orta yoğunlukta etkinlik hedefi, ergenler için her gün en az 60 dakikalık orta ile yüksek yoğunlukta etkinlik üzerinden izleniyor.

Yaygın yanlış"Çocuk küçük bir yetişkindir; yetişkin beslenme önerileri çocuğa da olduğu gibi uygulanır."
Doğrusu

Dünya Sağlık Örgütü'nün sağlıklı beslenme bilgi notu, meyve, sebze ve lif hedeflerini on yaşından küçük çocuklar için daha düşük veriyor; yetişkinler için konan yağ sınırının büyüyen çocuklarda daha yüksek olabileceğini, ergenlikte protein payının artabileceğini, tuz ve potasyumun ise enerji ihtiyacına göre küçültülmesi gerektiğini yazıyor. Şeker gibi oranla yazılmış öneriler çocuğa taşınabiliyor; miktarla yazılmış olanlar yeniden hesaplanmalı.

Yaygın yanlış"Çocuklarda yağı sınırlamak her zaman sağlıklıdır."
Doğrusu

Dünya Sağlık Örgütü'nün bilgi notu, yetişkinlerde toplam yağı günlük enerjinin yüzde 30'u ya da daha azıyla sınırlamayı önerirken, büyüme ve gelişme için kendine özgü enerji ihtiyaçları olan çocuklarda daha yüksek toplam yağ alımlarının da kabul edilebileceğini yazıyor. Yetişkin için konan bir sınır, çocuğun tabağına olduğu gibi taşınmamalı.

Yaygın yanlış"Ergen yetişkinden daha az yemelidir."
Doğrusu

Dünya Sağlık Örgütü'nün bilgi notuna göre ergenlikte proteinin günlük enerjideki payı yüzde 15'i aşabiliyor. Hızla büyüyen ve düzenli spor yapan bir ergenin ihtiyacı, hareketsiz bir yetişkininkinden daha yüksek olabilir.

Kanıtın sınırı

Bu dersin kaynakları Dünya Sağlık Örgütü'nün halka yönelik bilgi notları ve bir kılavuz duyurusu; önerileri özetliyorlar, ama her önerinin hangi çalışmalara ve hangi kanıt gücüne dayandığını bu metinlerde göremiyoruz. Bilgi notları çocuklar için tuz ve potasyumun nasıl hesaplanacağını bir sayıyla vermiyor; o ayrıntı kılavuzun tam metninde. Dünya Sağlık Örgütü'nün okul yiyecek ortamı kılavuzunun ise bu ders için yalnız tanıtım sayfası okundu; önerilerinin ayrıntısı bu akademinin okul günü modülünde okunacak. Ergenlerin fiziksel etkinlik verisi kendi bildirimlerine dayanıyor ve ülkeler arasındaki farkları göstermiyor. Avrupa'daki şeker alımı verisi 2015 duyurusuna ait ve Türkiye'yi kapsamıyor. Amerikan Pediatri Akademisi'nin çocukluk çağı şişmanlığı kılavuzu bu akademinin temel kaynaklarından biri, ama bu açılış dersinde kullanılmadı; çocukta kilo modülünde okunacak.

Ne zaman uzmana

Çocuğun büyüme eğrisinde boyu ya da kilosu belirgin biçimde geriliyorsa ya da hızla yükseliyorsa, çocuk sürekli yorgun, solgun ya da halsizse, iştahı uzun süre belirgin biçimde azaldıysa ya da kabızlık, karın ağrısı ve ishal gibi yakınmalar sürüyorsa bir çocuk hekimine gösterilmelidir. Bir ergen yemeği sürekli kısıtlıyor, kilosu ya da bedeniyle ilgili yoğun kaygı taşıyor, gizli gizli yiyor ya da yemekten sonra kusuyorsa beklemeden bir uzmana başvurulmalıdır; bu akademi yeme bozukluklarını ayrıca ele almıyor ve bu tür işaretler yeme bozuklukları akademisinin konusu. Çocuğun kronik bir hastalığı, besin alerjisi ya da özel bir diyet gereksinimi varsa beslenme planı hekim ve diyetisyenle birlikte yapılmalıdır. Bir yetişkin için verilmiş diyet önerileri, örneğin tansiyon ya da kilo için, çocuğa uygulanmadan önce çocuk hekimine sorulmalıdır.

Kendin dene

Aklında kalsın

Çocuk küçük bir yetişkin değil. Dünya Sağlık Örgütü'nün önerileri meyve, sebze ve lifte yaşla büyüyen hedefler veriyor; yetişkin için konan yağ sınırının büyüyen çocukta daha yüksek olabileceğini, ergenlikte protein payının artabileceğini, tuz ve potasyumun enerji ihtiyacına göre küçültülmesi gerektiğini yazıyor.

Oranla yazılmış öneriler, örneğin serbest şekerin günlük enerjinin yüzde 10'unun altında tutulması, çocuğa olduğu gibi taşınabiliyor. Ama aynı yiyecek, enerji ihtiyacı düşük olan bir çocuğun gününde daha büyük bir pay tutuyor.

Ergenlerin yaklaşık dörtte biri haftada hiç etkin gün geçirmiyor ve kız ergenler erkeklerden daha az etkin. Bu akademi tabağın yanında okulun, ailenin ve çevrenin çocuğa sunduklarını da okuyacak.

Sonraki derse köprü

Bu derste yetişkin önerilerinin çocuk tabağına nasıl taşınacağını konuştuk. Ama bir tabak ne kadar iyi hazırlanırsa hazırlansın, çocuk onu yemeyebilir; Elif salatasının yarısını tabakta bıraktı. Bir sonraki ders bu sofraya bakıyor: seçici yiyen bir çocukta seçiciliğin olağan aralığı nedir ve ebeveyn ile çocuk arasında sofradaki sorumluluk nasıl paylaşılır?

Anlamadığın bir yer mi var?

Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.

Bu sayfa hakkında ne düşünüyorsun?