İçeriğe geç

A12-M01-D01

Yaşlılık beslenmesini okumak

İleri yaşta beslenme önerilerinin yetişkin rehberinden nerede ayrıldığını ayırt eder ve Longevity ile Menopoz akademileriyle sınırı tanır.

Beslenme ve Diyet Bölümü — Yaşlılıkta Beslenme Akademisi — A12-M01, İleri yaşta gereksinim · 2.586 kelime · 17 örnek durum · 3 kanıt kartı · ≈ 12 dk okuma · 17 dk dinleme

Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.

Yetişkin beslenme rehberlerinin çoğu fazlaya karşı yazılmış; ileri yaşta sorun çoğu zaman azlık. Avrupa'da 65 yaş ve üstü kişilerde yüksek yetersiz beslenme riski hastanede yüzde 28, huzurevinde yüzde 17,5, evde yüzde 8,5 civarındaydı; 80 yaş üstünde, kadınlarda ve hastalığı olanlarda daha yüksekti.

Avrupa Klinik Beslenme ve Metabolizma Derneği'nin geriatri kılavuzu bütün yaşlıların düzenli olarak taranmasını, diyet kısıtlamalarından genel olarak kaçınılmasını, kilo vermenin yalnız belirli koşullarda ve egzersizle birlikte düşünülmesini ve herkesin yeterli içecek tüketmeye teşvik edilmesini öneriyor.

Bir öğüdü okurken önce adresine bakmak gerekiyor: fazlaya mı, azlığa mı karşı yazılmış? Yaşlanmanın kendisi de çok çeşitli; aynı yaşta iki kişi çok farklı ihtiyaçlar taşıyabilir.

Açılış sahnesi

Kastamonu'da tek katlı bir ev, şubat öğleni. Seksen bir yaşındaki Hasan Bey mutfak masasında oturuyor; önünde yarısı yenmiş bir kâse çorba ve bir dilim ekmek. Eşini üç yıl önce kaybetmiş, o günden beri yalnız yaşıyor. İstanbul'da yaşayan kızı Gönül Hanım hafta sonu ziyarete gelmiş ve buzdolabını açıp şaşırıyor: birkaç yumurta, bir kavanoz turşu, bir şişe süt. Babasının pantolonları bele bol gelmeye başlamış. Gönül Hanım telefonunda bir sağlık sitesini açıyor: «Yağdan uzak durun, kilonuzu kontrol edin, porsiyonları küçültün.» Hasan Bey gülümsüyor: «Ben zaten az yiyorum, kızım.» Gönül Hanım ekrandaki öğütlere, sonra babasının bol pantolonuna bakıyor. Bu öğütler kimin için yazılmış?

Hasan Bey, kızı ve o şubat öğleni kurgudur. İleri yaşta beslenme önerilerinin yetişkin önerilerinden nerede ayrıldığı ise Avrupa Klinik Beslenme ve Metabolizma Derneği'nin geriatri kılavuzundan, Avrupa'da yaşlılarda yetersiz beslenme riskinin ne kadar yaygın olduğu bir meta-analizden, yaşlanmanın genel tablosu için Dünya Sağlık Örgütü'nün yaşlanma ve sağlık notuna dayanıldı; kılavuz ve meta-analiz PubMed özetiyle, bilgi notu tam metniyle okundu.

Bu derste ne olacak

Bu akademi bölümün yaşam evreleri dizisinde bebeklik ve okul çağından sonra ileri yaşa geliyor. İlk ders bir harita çiziyor. Önce yetişkin beslenme rehberlerindeki sık öğütlerin, «az ye, yağı kıs, kilonu kontrol et», ileri yaşta neden ters bir anlam kazanabildiğine bakacağız. Sonra Avrupa'da yaşlılarda yetersiz beslenme riskinin evde, huzurevinde ve hastanede ne kadar yaygın olduğunu gösteren meta-analizi okuyacağız. Ardından Avrupa Klinik Beslenme ve Metabolizma Derneği'nin geriatri kılavuzunun genel ilkelerine geçeceğiz: tarama, kısıtlamalardan kaçınma, kilo vermenin sınırları ve sıvı. Son olarak bu akademinin neyi ele alacağını ve neyi başka akademilere bıraktığını göstereceğiz.

Sıfır noktası

Yetişkin beslenme rehberlerinin pek çoğu, bir kaygı üzerine kurulu: fazla. Fazla kilo, fazla yağ, fazla şeker, fazla tuz. İleri yaşta ise sorun çoğu zaman tersi oluyor: azlık. Daha az iştah, daha az yemek, daha az kas, daha az su. Bölümün protein ve kas dersinde (M08-D04) tanımladığımız kırılganlık ve yaşam boyu metabolizma dersinde (M05-D08) tanımladığımız sarkopeni, bu azlığın vücuttaki izleri. Bu yüzden ileri yaşta bir beslenme öğüdünü okurken ilk soru şu olmalı: bu öğüt fazlaya mı, azlığa mı karşı yazılmış?

Bilim ne diyor

Önce tablonun büyüklüğüne bakalım. Dünya Sağlık Örgütü'nün yaşlanma ve sağlık bilgi notu, dünya nüfusunun hızla yaşlandığını gösteriyor.

Leij-Halfwerk ve arkadaşları 2019'da Avrupa'da 65 yaş ve üstündeki kişilerde yetersiz beslenme riskinin ne kadar yaygın olduğunu, bu risk için doğrulanmış 22 tarama aracını kullanan çalışmaları bir araya getirerek inceledi.

Bu rakamları mutlak olarak okumak yararlı: hastanede yatan her 100 yaşlıdan yaklaşık 28'i, huzurevinde yaşayan her 100 kişiden yaklaşık 17'si, evinde yaşayan her 100 kişiden yaklaşık 8'i yüksek yetersiz beslenme riski taşıyordu. Hasan Bey gibi evinde yaşayan bir yaşlı için risk en düşük grupta; ama 80 yaşın üzerinde olması, yalnız yaşaması ve kilo kaybetmesi onu bu grubun içinde daha riskli bir yere koyuyor.

Yaygın yanlış"Yaşlıların beslenme sorunu fazla yemektir; az yemek ileri yaşta sağlıklıdır."
Doğrusu

Avrupa'da 65 yaş ve üstü kişilerde yetersiz beslenme riskini inceleyen bir meta-analizde hastanede yatanların yüzde 28'i, huzurevinde yaşayanların yüzde 17,5'i ve evde yaşayanların yüzde 8,5'i yüksek risk taşıyordu. İleri yaşta sorun çoğu zaman azlık; az yemek kendiliğinden sağlıklı değil.

Usta katmanı

Peki ileri yaşta ne önerilmeli? Avrupa Klinik Beslenme ve Metabolizma Derneği'nin 2022 geriatri kılavuzu bu soruya 33 klinik soru üzerinden, sistematik bir kanıt taramasıyla ve çok aşamalı bir uzlaşı süreciyle yanıt verdi.

Bu kılavuzun ilkeleri, Gönül Hanım'ın sitede okuduğu öğütlerle neredeyse tersine bir yönde. Site «kilonu kontrol et» diyor; kılavuz kilo vermeyi yalnız belirli koşullarda ve egzersizle birlikte öneriyor. Site «yağdan uzak dur» diyor; kılavuz diyet kısıtlamalarından genel olarak kaçınılmasını öneriyor. Kılavuzun ilk önerisi ise bir yasak değil, bir bakış: herkesin düzenli olarak taranması, yani azlığın erken fark edilmesi.

Yaygın yanlış"Yaşlılar da yetişkinler gibi kilolarını kontrol etmeli ve yağdan uzak durmalıdır."
Doğrusu

Avrupa Klinik Beslenme ve Metabolizma Derneği'nin geriatri kılavuzu yaşlılarda diyet kısıtlamalarından genel olarak kaçınılmasını ve kilo verdiren diyetlerin yalnız kiloyla ilişkili sağlık sorunları olan şişman yaşlılarda ve egzersizle birlikte düşünülmesini öneriyor. Yetişkinler için yazılmış öğütler ileri yaşta ters bir sonuç verebilir.

Yaygın yanlış"Yaşlı susamadıysa suya ihtiyacı yoktur."
Doğrusu

Avrupa Klinik Beslenme ve Metabolizma Derneği'nin geriatri kılavuzu, bütün yaşlıların düşük sıvı alımına bağlı sıvı kaybı riski taşıyor sayılmasını ve yeterli içecek tüketmeye teşvik edilmesini öneriyor. Susama duyusunun yaşla neden azaldığına bu modülün beşinci dersi bakıyor.

Kanıtın sınırı

Bu dersin kaynakları bir klinik kılavuz, bir yaygınlık meta-analizi ve bir bilgi notu; her biri farklı bir soruya yanıt veriyor. Avrupa Klinik Beslenme ve Metabolizma Derneği'nin kılavuzu 82 öneri sunuyor, ama bu özette önerilerin güç düzeylerini ve dayandıkları kanıtı tek tek göremiyoruz; kılavuz çoğunlukla klinik uygulama için yazıldı. Leij-Halfwerk meta-analizi büyük bir örneklemi kapsıyor, ama yaygınlık rakamları kullanılan tarama aracına göre büyük ölçüde değişiyor ve yalnız Avrupa ülkelerini kapsıyor; Türkiye'deki yaşlılar için ayrı bir rakam bu özette yok. Meta-analiz yetersiz beslenmenin kendisini değil, bir tarama aracının gösterdiği riski ölçüyor. Dünya Sağlık Örgütü'nün bilgi notu yaşlanmanın genel tablosunu veriyor, ama beslenmeye özgü ayrıntılı öneriler sunmuyor. Yaşlanmanın biyolojisi ve uzun yaşam iddiaları bu akademinin değil, Longevity Akademisi'nin konusu; menopoz Menopoz Akademisi'nde, hastanede tüple ya da damardan beslenme klinik beslenme akademisinde ele alınıyor.

Ne zaman uzmana

İleri yaştaki bir kişi son birkaç ayda istemeden kilo kaybettiyse, giysileri bollaşmaya başladıysa, iştahı eskisine göre çok azaldıysa ya da öğünleri sık sık atlıyorsa bir aile hekimine gösterilmeli ve yetersiz beslenme açısından taranmalıdır. Ağız kuruluğu, idrarın azalması ve koyulaşması, baş dönmesi, yeni başlayan bir kafa karışıklığı ya da ani bir halsizlik sıvı kaybının işaretleri olabilir; özellikle sıcak havada ya da ishal ve kusma sırasında beklemeden değerlendirilmelidir. Yemek yerken öksürme, boğulma hissi ya da yutma güçlüğü, düşmeler, yeni başlayan unutkanlık ya da birden fazla ilaç kullanımı varsa bunlar da hekimle konuşulmalıdır. Yalnız yaşayan bir yaşlının yemek hazırlayamadığı, alışverişe çıkamadığı ya da yeterli yiyeceğe erişemediği fark edilirse, belediyelerin evde bakım ve yemek hizmetleri ile sosyal hizmetler destek verebilir. Eski bir hastalık için yıllar önce önerilmiş diyet kısıtlamaları, bugün hâlâ gerekli olup olmadığı açısından hekimle yeniden gözden geçirilmelidir.

Kendin dene

Aklında kalsın

Yetişkin beslenme rehberlerinin çoğu fazlaya karşı yazılmış; ileri yaşta sorun çoğu zaman azlık. Avrupa'da 65 yaş ve üstü kişilerde yüksek yetersiz beslenme riski hastanede yüzde 28, huzurevinde yüzde 17,5, evde yüzde 8,5 civarındaydı; 80 yaş üstünde, kadınlarda ve hastalığı olanlarda daha yüksekti.

Avrupa Klinik Beslenme ve Metabolizma Derneği'nin geriatri kılavuzu bütün yaşlıların düzenli olarak taranmasını, diyet kısıtlamalarından genel olarak kaçınılmasını, kilo vermenin yalnız belirli koşullarda ve egzersizle birlikte düşünülmesini ve herkesin yeterli içecek tüketmeye teşvik edilmesini öneriyor.

Bir öğüdü okurken önce adresine bakmak gerekiyor: fazlaya mı, azlığa mı karşı yazılmış? Yaşlanmanın kendisi de çok çeşitli; aynı yaşta iki kişi çok farklı ihtiyaçlar taşıyabilir.

Sonraki derse köprü

Bu derste ileri yaşta beslenme öğütlerinin yetişkin öğütlerinden nerede ayrıldığını harita olarak gördük. Ama bu ayrımın altında bir biyolojik değişim yatıyor: Hasan Bey eskisinden daha az yiyor, ama bazı besinlere eskisi kadar, belki daha fazla ihtiyaç duyuyor. Bir sonraki ders bu gereksinime bakıyor: yaşla enerji ihtiyacı azalırken neden bazı besin öğelerine ihtiyaç azalmıyor?

Anlamadığın bir yer mi var?

Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.

Bu sayfa hakkında ne düşünüyorsun?