İçeriğe geç

A12-M01-D02

Yaşla değişen gereksinim

Yaşla enerji ihtiyacının azalırken bazı besin öğelerine ihtiyacın neden azalmadığını açıklar.

Beslenme ve Diyet Bölümü — Yaşlılıkta Beslenme Akademisi — A12-M01, İleri yaşta gereksinim · 2.528 kelime · 17 örnek durum · 2 kanıt kartı · ≈ 11 dk okuma · 17 dk dinleme

Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.

İleri yaşta enerji ihtiyacı azalıyor: bölümün yaşam boyu metabolizma dersinde gördüğümüz büyük ölçüm çalışmasına göre, yağsız kütleye göre düzeltilmiş enerji harcaması altmış yaşından sonra düşüyor.

Ama yapı taşlarına ihtiyaç azalmıyor. Avrupa Geriatri Tıbbı Derneği'nin PROT-AGE grubu 65 yaşından büyükler için en az kilogram başına 1,0 ile 1,2 gram protein, hastalığı olanların çoğu için daha fazlasını öneriyor; ağır böbrek hastalığı bunun istisnası. Evinde yaşayan yaşlılarda D vitamini, tiamin, riboflavin, kalsiyum, magnezyum ve selenyum yetersiz alım riski yüksek besinler.

Daha az yakıt, aynı ya da daha fazla yapı taşı: bu, az ama besin yoğun yemeyi gerektiriyor. Açlık duygusu enerji ihtiyacını izliyor, yapı taşlarını değil.

Açılış sahnesi

Kastamonu'da aynı ev, bir ay sonra. Gönül Hanım babası Hasan Bey'i aile hekimine götürmüş; hekim Hasan Bey'in kilosunu, boyunu tartmış ve birkaç soru sormuş. Eve döndüklerinde Hasan Bey mutfakta oturup söyleniyor: «Doktor daha çok et, yumurta, süt ye diyor. Ama ben eskisi kadar acıkmıyorum ki. Gençken bir tencere yemek yerdim, şimdi bir kâse çorba bana yetiyor.» Gönül Hanım bunu düşünüyor: babası gerçekten daha az yemeye ihtiyaç duyuyorsa, neden hekim daha fazlasını istiyor? Az acıkan bir vücut, az ihtiyacı olan bir vücut değil mi? Hekimin verdiği kâğıtta iki cümle altı çizili: «Enerji ihtiyacı azalır. Protein ihtiyacı azalmaz.»

Hasan Bey, kızı ve o mart günü kurgudur. İleri yaşta enerji harcamasının nasıl değiştiği, protein ihtiyacının neden azalmadığı ve yaşlılarda hangi vitamin ve minerallerin yetersiz alınma riskinin yüksek olduğu ise bir tutum belgesinden ve bir sistematik derlemeden alındı; ikisi de PubMed özetiyle okundu. Yaşam boyu enerji harcamasına dair bulgu ise bölümün daha önceki bir dersinde kartlanmıştı.

Bu derste ne olacak

Akademinin açılış dersi, yetişkin öğütlerinin ileri yaşta ters bir anlam kazanabildiğini harita olarak göstermişti. Bu ders o haritanın altındaki biyolojiye iniyor. Önce enerji ihtiyacının yaşla nasıl değiştiğine, bölümün yaşam boyu metabolizma dersinde gördüğümüz büyük bir ölçüm çalışmasıyla bakacağız. Sonra Avrupa Geriatri Tıbbı Derneği'nin protein üzerine tutum belgesini okuyacağız: yaşlılar neden gençlerden daha az değil, daha fazla protein gerektirebiliyor? Ardından evinde yaşayan yaşlılarda hangi vitamin ve minerallerin yetersiz alınma riskinin yüksek olduğunu gösteren sistematik derlemeye geçeceğiz. Bu üç parçanın birleştiği yerde bir kavram duruyor: besin yoğunluğu.

Sıfır noktası

Bir vücudun ihtiyaçları tek bir sayı değil. Enerji ihtiyacı, yani günde ne kadar yakıt gerektiği, bir şey; protein, vitamin ve mineral ihtiyacı, yani o yakıtla birlikte gelmesi gereken yapı taşları, başka bir şey. Gençlikte bu ikisi kabaca birlikte hareket eder: daha çok yiyen, genellikle daha çok besin de alır. İleri yaşta ise ikisi birbirinden ayrılıyor. Enerji ihtiyacı azalıyor, ama yapı taşlarına ihtiyaç azalmıyor; bazıları için artıyor bile. Az yiyen bir yaşlı, bu yüzden enerji bakımından yeterli, besin bakımından eksik kalabilir.

Bilim ne diyor

Önce enerji. Bölümün yaşam boyu metabolizma dersinde (M05-D08) Pontzer ve arkadaşlarının 2021'deki büyük ölçüm çalışmasını kartlamıştık: sekiz günlük bebeklerden doksan beş yaşındaki yaşlılara kadar, çift işaretli su yöntemiyle ölçülmüş toplam enerji harcaması. O çalışmaya göre yağsız kütleye göre düzeltilmiş harcama yirmi ile altmış yaş arasında sabit kalıyor, altmış yaşından sonra düşüyordu. Yani ileri yaşta enerji ihtiyacının azalması yalnız daha az hareket etmekten ya da kas kaybından gelmiyor; aynı miktardaki yağsız kütle bile daha az enerji harcıyor.

Proteinde ise tablo farklı. Avrupa Geriatri Tıbbı Derneği, başka bilimsel kuruluşlarla birlikte, yaşla protein ihtiyacının nasıl değiştiğini incelemek için uluslararası bir çalışma grubu oluşturdu. Bauer ve arkadaşları bu grubun önerilerini 2013'te yayımladı.

Bu tutum belgesi, açılıştaki iki cümleyi birleştiriyor. Hasan Bey'in vücudu daha az enerji harcıyor, ama proteine karşı daha az duyarlı: bölümün «ne kadar protein» dersinde (M08-D02) tanımladığımız anabolik direnç, yaşlı kasın aynı miktardaki proteine gençlerinki kadar yanıt vermemesini anlatıyor. Daha az yakıt, ama aynı ya da daha fazla yapı taşı. Bu yüzden az yiyen bir yaşlının tabağında, proteinin payı gençlikte olduğundan daha büyük olmalı.

Yaygın yanlış"Yaşlılar daha az yediğine göre daha az proteine de ihtiyaç duyar."
Doğrusu

Avrupa Geriatri Tıbbı Derneği'nin PROT-AGE çalışma grubu, 65 yaşından büyük kişiler için ortalama günlük protein alımının en az kilogram başına 1,0 ile 1,2 gram aralığında olmasını, hastalığı olanların çoğu için daha fazlasını öneriyor; grup yaşlıların gençlerden daha fazla protein gerektirdiğini yazdı. Enerji ihtiyacı azalırken protein ihtiyacı azalmıyor.

Usta katmanı

Protein yapı taşlarının yalnız biri. Vitamin ve mineraller de enerjiyle birlikte gelmek zorunda; ama enerji azaldığında onlar da azalabiliyor. Ter Borg ve arkadaşları 2015'te evinde yaşayan 65 yaş ve üstü kişilerin alışılmış beslenmesini inceleyen çalışmaları bir araya getirdi ve yirmi vitamin ve mineral için yetersiz alım riskini hesapladı.

Bu listedeki besinlerin bir kısmı, bu modülün ilerleyen derslerinde ayrıca ele alınacak: D vitamini ve kırık, B12 ve unutkanlık. Ama liste bir genel kuralı da gösteriyor: az yiyen bir yaşlı, en çok protein, kalsiyum, magnezyum ve bazı B vitaminleri gibi yapı taşlarında eksik kalıyor. Az ama besin yoğun yemek, bu eksikliği kapatmanın yolu.

Yaygın yanlış"Az yiyen yaşlı, ne yerse yesin, ihtiyacını karşılar; çünkü ihtiyacı da azdır."
Doğrusu

Evinde yaşayan 65 yaş ve üstü kişilerin beslenmesini inceleyen bir sistematik derlemede yirmi vitamin ve mineralden altısı, D vitamini, tiamin, riboflavin, kalsiyum, magnezyum ve selenyum, olası bir halk sağlığı kaygısı olarak değerlendirildi. Enerji ihtiyacı azalırken vitamin ve mineral ihtiyacı aynı ölçüde azalmıyor; az yemek, besin yoğun yemeyi gerektiriyor.

Yaygın yanlış"Yaşlıların vitamin eksikliği her zaman bir takviyeyle çözülür."
Doğrusu

Yaşlılarda vitamin ve mineral alımını inceleyen derleme yetersiz alım riskini hesapladı, ama takviyenin yararını sınamadı; yazarlar görünür yetersizliklerin önemini emilim, takviye kullanımı ve ölçüm yöntemi gibi etkenlerin değiştirdiğini yazdı. Takviye kararı bir hekimin, kan değerleri ve kişinin durumu üzerinden vereceği bir karar.

Kanıtın sınırı

Bu dersin kaynakları bir tutum belgesi ve bir gözlemsel derleme; ikisi de bir neden-sonuç ilişkisini sınamıyor. PROT-AGE tutum belgesi bir uzman grubunun önerilerini sunuyor, ama bu özette önerilerin dayandığı kanıtın gücünü göremiyoruz; grup proteinin niteliği ve zamanlaması için kanıtın henüz yetersiz olduğunu kendisi yazıyor. Ter Borg derlemesi bir yetersiz alım tahmini veriyor, kan değerleriyle ölçülmüş bir eksiklik değil; takviye kullanımı ve emilimdeki farklar hesaba katılmadı ve çalışmalar Batı ülkelerinden. Yaşam boyu enerji harcamasına dair bulgu bölümün daha önceki bir dersinde kartlandı ve burada yalnız hatırlatıldı. Hiçbir kaynak, yaşlılarda daha fazla protein ya da daha besin yoğun bir beslenmenin kas kaybını, düşmeyi ya da bağımsızlık kaybını önlediğini bu özetlerde göstermiyor; bu sorulara modülün ilerleyen dersleri ve sarkopeni dersleri bakacak. Türkiye'deki yaşlıların besin alımına dair bir veri bu kaynaklarda yer almıyor.

Ne zaman uzmana

İleri yaştaki bir kişi istemeden kilo kaybediyorsa, iştahı günden güne düşüyorsa ya da yalnız birkaç yiyecekle besleniyorsa önce aile hekimi görmeli, beslenmesi bir diyetisyenle birlikte değerlendirilmelidir. Böbrek hastalığı, karaciğer hastalığı ya da başka bir kronik hastalığı olan yaşlılarda protein miktarı mutlaka hekimle konuşulmalıdır; bazı hastalıklarda protein sınırlanması gerekebilir. Sürekli yorgunluk, kas güçsüzlüğü, kemik ağrısı, uyuşma ya da karıncalanma, yeni başlayan unutkanlık gibi yakınmalar bir vitamin ya da mineral eksikliğinin işareti olabilir ve kan değerleriyle değerlendirilmelidir. Bir yaşlıya vitamin ya da mineral takviyesi başlamadan önce hekime danışılmalıdır; bazı takviyeler ilaçlarla etkileşebilir ya da fazlası zararlı olabilir. Kendi yemeğini hazırlayamayan bir yaşlı için yerel yönetimlerin evde yemek ve bakım desteği sorulabilir.

Kendin dene

Aklında kalsın

İleri yaşta enerji ihtiyacı azalıyor: bölümün yaşam boyu metabolizma dersinde gördüğümüz büyük ölçüm çalışmasına göre, yağsız kütleye göre düzeltilmiş enerji harcaması altmış yaşından sonra düşüyor.

Ama yapı taşlarına ihtiyaç azalmıyor. Avrupa Geriatri Tıbbı Derneği'nin PROT-AGE grubu 65 yaşından büyükler için en az kilogram başına 1,0 ile 1,2 gram protein, hastalığı olanların çoğu için daha fazlasını öneriyor; ağır böbrek hastalığı bunun istisnası. Evinde yaşayan yaşlılarda D vitamini, tiamin, riboflavin, kalsiyum, magnezyum ve selenyum yetersiz alım riski yüksek besinler.

Daha az yakıt, aynı ya da daha fazla yapı taşı: bu, az ama besin yoğun yemeyi gerektiriyor. Açlık duygusu enerji ihtiyacını izliyor, yapı taşlarını değil.

Sonraki derse köprü

Bu derste Hasan Bey'in daha az yemesine rağmen daha fazla yapı taşına ihtiyaç duyduğunu gördük; hekimi de ondan kilo vermemesini istiyor. Ama bir yaşlıda biraz fazla kilo, gençlikteki gibi bir risk mi, yoksa bir koruma mı? Modülün üçüncü dersi bu soruyu açıyor: yaşlıda kilo paradoksu nedir, hafif fazla kilonun ölümle ilişkisine dair gözlemsel bulgu ne söylüyor ve bu bulgu neden bir nedensellik kanıtı değil?

Anlamadığın bir yer mi var?

Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.

Bu sayfa hakkında ne düşünüyorsun?