İçeriğe geç

A13-M01-D01

Diyabet türleri

Tip 1, tip 2, gebelik diyabeti ve daha seyrek türleri neden, başlangıç ve tedavi yolu açısından ayırt eder.

Beslenme ve Diyet Bölümü — Diyabet ve Metabolik Sağlık Akademisi — A13-M01, Tanının dili · 2.596 kelime · 17 örnek durum · 2 kanıt kartı · ≈ 12 dk okuma · 17 dk dinleme

Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.

Diyabet tek bir hastalık değil, kan şekerinin sürekli yüksek kaldığı bir durumlar ailesi. Amerikan Diyabet Derneği bu aileyi dört gruba ayırıyor: beta hücrelerinin bağışıklık yıkımına bağlı tip 1, insülin salgısının giderek yetersizleştiği tip 2, başka nedenlere bağlı özgül türler ve gebelik diyabeti.

Türü belirleyen yaş değil, mekanizma: iki ana tür de bütün yaşlarda görülüyor. Tip 2 diyabet bütün diyabetin yüzde 90–95'ini oluşturuyor; tip 1 diyabet yüzde 5–10'unu. Erişkinde yavaş ilerleyen bağışıklık kökenli diyabet ve tek gen kökenli diyabet, tanıda gözden kaçabilen türler.

Türkiye'de TURDEP-II taramasında her 100 yetişkinden yaklaşık 16'sı diyabetliydi ve bunların neredeyse yarısı diyabetli olduğunu bilmiyordu. Belirtisizlik, diyabetin yokluğunu göstermiyor.

Açılış sahnesi

Bursa'da bir pazar kahvaltısı, ekim sonu. Yirmi üç yaşındaki Deniz, dört gün yoğun bakımda kaldıktan sonra ilk kez ailesiyle sofrada. Haftalardır su içip duruyor, gece üç dört kez tuvalete kalkıyor, kotunun beli bollaşıyordu; sonra bir sabah kusmaya başladı ve nefesi garip bir koku aldı. Hastanede «tip 1 diyabet» dediler ve günde birkaç kez kendine insülin yapmayı öğrettiler. Masanın öbür ucunda amcası Necati Bey oturuyor; o sekiz yıldır diyabetli, sabah akşam birer hap içiyor. «Bizde de var bu» diyor, «hapla geçer, iğneye ne gerek var?» Babaannesi başını sallıyor: «Çocukken çok lokum yerdi.» Halası Gülay Hanım ise geçen yıl hamileyken şekerinin yükseldiğini, doğumdan sonra düzeldiğini anlatıyor. Deniz önündeki tabağa bakıyor: aynı sözcük herkes için bambaşka bir hikâye anlatıyor. Hangisi aynı hastalık, hangisi değil?

Deniz, Necati Bey, babaanne, Gülay Hanım ve o kahvaltı kurgudur. Diyabetin türleri Amerikan Diyabet Derneği'nin 2026 Bakım Standartları'nın tanı ve sınıflama bölümünden, Türkiye'deki yaygınlık ise ülke genelinde 26.499 yetişkinle yapılan TURDEP-II taramasından alındı; ilki tam metniyle, ikincisi PubMed özetiyle okundu.

Bu derste ne olacak

Bu ders, akademinin geri kalanında sık sık başvuracağımız bir haritayı çiziyor. Diyabetin dört ana grubunu, tip 1, tip 2, öteki nedenlere bağlı özgül türler ve gebelik diyabeti, Amerikan Diyabet Derneği'nin sınıflamasıyla tanıyacağız. Her türün neden ortaya çıktığına, nasıl başladığına ve tedavisinin neden farklı yollar izlediğine bakacağız. Ardından bu sınıflamanın sınırlarını göreceğiz: kılavuzun kendisi bazı kişilerin tanı anında hiçbir kutuya kolayca yerleşmediğini yazıyor. Son olarak Türkiye'de diyabetin ne kadar yaygın olduğunu ve teşhis edilmemiş diyabetin ne kadar büyük bir pay tuttuğunu bir ulusal taramayla okuyacağız. Beslenmenin her türdeki yeri ise sonraki derslerin konusu.

Sıfır noktası

Kan şekeri, yani kandaki glikoz, pankreasın salgıladığı insülin hormonuyla düzenleniyor. İnsülin, insülin direnci ve glukagon bölümün kan şekeri dersinde (M04-D05) tanımlandı: insülin glikozun hücrelere girmesini sağlıyor, insülin direncinde ise hücreler insüline eskisi kadar yanıt vermiyor. Diyabet, kan şekerinin sürekli olarak yüksek kalmasıyla tanımlanan bir durumlar ailesi. Bu ailenin üyelerini birbirinden ayıran şey, şekerin neden yükseldiği: insülin hiç üretilemiyor mu, yetersiz mi üretiliyor, yoksa üretilen insülin işini göremiyor mu? Bu soruya verilen yanıt hem tedaviyi hem de beslenmenin tablodaki yerini değiştiriyor.

Bilim ne diyor

Amerikan Diyabet Derneği her yıl yayımladığı Bakım Standartları'nın ikinci bölümünde diyabetin tanısını ve sınıflamasını güncelliyor. 2026 baskısı, diyabeti dört genel gruba ayırıyor ve her grubun nasıl tanınacağını ayrıntılandırıyor.

Bu sınıflamanın ölçütü yaş değil, mekanizma. Tip 1 diyabette sorun, bağışıklık sisteminin insülin üreten hücreleri hedef alması; bu yüzden tedavi kaybolan insülini yerine koymak. Tip 2 diyabette ise insülin üretimi sürüyor, ama artan ihtiyacı karşılayamıyor. Standartların deyişiyle tip 2 diyabetlilerde insülin düzeyleri başlangıçta normal ya da yüksek görünebiliyor; yine de kan şekeri normale dönmüyor, çünkü salgı insülin direncini telafi etmeye yetmiyor. Bu fark, Deniz'in neden iğneye, Necati Bey'in neden önce hapa yönlendirildiğini açıklıyor.

Yaygın yanlış"Tip 1 diyabet çocukların, tip 2 diyabet yaşlıların hastalığıdır."
Doğrusu

Amerikan Diyabet Derneği'nin 2026 standartları, tip 2 diyabetin yalnız yetişkinlerde, tip 1 diyabetin yalnız çocuklarda başladığı biçimindeki geleneksel bakışın doğru olmadığını, iki hastalığın da bütün yaş gruplarında görüldüğünü yazıyor. Türü belirleyen yaş değil, şekerin neden yükseldiği.

Yaygın yanlış"Tip 1 diyabet çocuklukta çok şeker yemekten olur."
Doğrusu

Standartlara göre tip 1 diyabet, bağışıklık sisteminin pankreastaki insülin üreten hücreleri yıkmasıyla ortaya çıkıyor ve belirli genlerle güçlü bir ilişkisi var. Yenen tatlı bu bağışıklık saldırısını başlatmıyor; tip 1 diyabetli bir çocuğun ailesini yediklerinden ötürü suçlamak, kanıtla desteklenmiyor.

Usta katmanı

Dört kutulu bir harita kolay okunuyor, ama standartların kendisi bu kutuların sınırlarının bulanık olduğunu söylüyor. Tip 1 ve tip 2 diyabet, kılavuzun deyişiyle, belirtileri ve ilerleyişi kişiden kişiye çok değişebilen heterojen hastalıklar. Erişkinlikte yavaş başlayan bağışıklık kökenli diyabet bunun en çok tartışılan örneği.

Türkiye'deki tabloya geçelim. Satman ve arkadaşları TURDEP-II taramasında, 1997–98'deki ilk ulusal taramadan on iki yıl sonra, Türk yetişkinlerinde diyabet ve prediyabetin ne kadar yaygın olduğunu yeniden ölçtü.

Bu sayıları mutlak olarak okuyalım. Türkiye'de taranan her 100 yetişkinden yaklaşık 16'sında diyabet vardı ve bunlardan yaklaşık 7'si diyabetli olduğunu taramaya kadar bilmiyordu. Teşhis edilmemiş diyabetin bu kadar büyük bir pay tutması, standartların tip 2 diyabetin yıllarca sessiz kalabildiği uyarısıyla örtüşüyor. TURDEP-II türleri ayırmıyor; ama Amerikan standartlarındaki oranlar geçerliyse, bu diyabetlilerin büyük çoğunluğu tip 2 olmalı. Bu bir çıkarım, taramanın kendi bulgusu değil.

Yaygın yanlış"Şikâyetim yok, demek ki şekerim yok."
Doğrusu

TURDEP-II taramasında Türk yetişkinlerinin yüzde 16,5'inde diyabet bulundu ve bunların yüzde 7,5'lik kısmı daha önce teşhis edilmemişti. Amerikan Diyabet Derneği'nin standartlarına göre tip 2 diyabet kan şekeri yavaş yükseldiği için yıllarca belirti vermeyebiliyor. Belirtisizlik diyabetin olmadığını göstermiyor; bunu ancak bir kan tahlili söyleyebilir.

Kanıtın sınırı

Bu dersin sınıflaması Amerikan Diyabet Derneği'nin standartlarına dayanıyor; bir uzman kılavuzu olarak kanıta dayalı, ama ABD sağlık sistemi için yazıldı. Türkiye'de Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği'nin kendi tanı ve tedavi kılavuzu var ve Türk hekimler ona da başvuruyor; bu dersin kaynakları arasında o kılavuz yer almıyor. Kılavuz sınıflamanın kendisinin tartışmalı olduğunu da kabul ediyor: tip 1 ve tip 2 diyabet heterojen hastalıklar, bazı kişiler tanı anında sınıflanamıyor ve LADA'nın ayrı bir ad alması tartışılıyor. TURDEP-II yaklaşık on beş yıl önceki bir tabloyu gösteriyor ve diyabet türlerini ayırmıyor; Tip 1 ya da tek gen kökenli diyabetin Türkiye'deki payı için bu tarama bir sayı vermiyor. Yaygınlık rakamları, kullanılan tanı ölçütüne de bağlı: yazarlar ilk taramadaki tanımla hesaplandığında yaygınlığın yüzde 11,4'e indiğini bildiriyor.

Ne zaman uzmana

Bir kişi haftalardır çok su içiyor, sık idrara çıkıyor, açıklanamayan biçimde kilo veriyor ya da bulanık görüyorsa kan şekeri ölçülmeli ve bir aile hekimine gidilmelidir. Bu belirtilere bulantı, kusma, karın ağrısı, hızlı ve derin soluma, nefeste meyvemsi bir koku, uyuklama ya da bilinç bulanıklığı eklenmişse, özellikle bir çocukta ya da gençte, diyabetik ketoasidoz olabilir ve beklemeden acil servise başvurulmalıdır. Erişkin yaşta tip 2 diyabet tanısı almış ama kilolu olmayan, hızla kilo veren ya da haplara rağmen şekeri hızla yükselen bir kişi, diyabetin türünün yeniden değerlendirilmesi için bir endokrinoloğa danışmalıdır. Ailede birkaç kuşaktır genç yaşta başlayan diyabet varsa, tek gen kökenli diyabet olasılığı hekime sorulabilir. Kortizon grubu ilaçları uzun süre kullananlar kan şekerinin izlenmesini hekimleriyle konuşmalıdır.

Kendin dene

Aklında kalsın

Diyabet tek bir hastalık değil, kan şekerinin sürekli yüksek kaldığı bir durumlar ailesi. Amerikan Diyabet Derneği bu aileyi dört gruba ayırıyor: beta hücrelerinin bağışıklık yıkımına bağlı tip 1, insülin salgısının giderek yetersizleştiği tip 2, başka nedenlere bağlı özgül türler ve gebelik diyabeti.

Türü belirleyen yaş değil, mekanizma: iki ana tür de bütün yaşlarda görülüyor. Tip 2 diyabet bütün diyabetin yüzde 90–95'ini oluşturuyor; tip 1 diyabet yüzde 5–10'unu. Erişkinde yavaş ilerleyen bağışıklık kökenli diyabet ve tek gen kökenli diyabet, tanıda gözden kaçabilen türler.

Türkiye'de TURDEP-II taramasında her 100 yetişkinden yaklaşık 16'sı diyabetliydi ve bunların neredeyse yarısı diyabetli olduğunu bilmiyordu. Belirtisizlik, diyabetin yokluğunu göstermiyor.

Sonraki derse köprü

Necati Bey'in diyabeti bir işe giriş tahlilinde bir sayıyla bulundu; Deniz'inki acil serviste başka bir sayıyla. Tanıyı koyan ölçümler aynı şeyi ölçmüyor: biri o sabahki şekere, biri şeker içtikten iki saat sonrasına, biri son birkaç aya bakıyor. Sonraki ders bu üç ölçümü yan yana koyuyor: açlık kan şekeri, şeker yükleme testi ve laboratuvar kâğıdında HbA1c diye yazan glikozlu hemoglobin. HbA1c ne ölçer, hangi zaman aralığını yansıtır ve neden bazen öteki ikisini tutmaz?

Anlamadığın bir yer mi var?

Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.

Bu sayfa hakkında ne düşünüyorsun?