A13-M01-D02
HbA1c ne ölçer
Açlık kan şekeri, şeker yükleme testi ve HbA1c sonucunun hangi zaman aralığını yansıttığını karşılaştırır.
Beslenme ve Diyet Bölümü — Diyabet ve Metabolik Sağlık Akademisi — A13-M01, Tanının dili · 2.481 kelime · 17 örnek durum · 2 kanıt kartı · ≈ 11 dk okuma · 17 dk dinleme
Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
Kan şekeri ölçümü bir anın, HbA1c son iki üç ayın fotoğrafı. Tanı dört ölçümden biriyle konabiliyor: sabah aç karnına şeker, yükleme testinin ikinci saati, HbA1c, ya da belirtileri olan birinde herhangi bir saatte bakılan şeker. Belirtisi olmayan birinde tanı, eşiği aşan iki sonuçla konuyor.
Her ölçüm başka bir yanılgıya açık. Kan şekeri yemekten, stresten, hastalıktan ve tüpün ne kadar beklediğinden etkileniyor; şeker yükleme testinden önce yapılan perhiz sonucu yükseltebiliyor. HbA1c ise kansızlık, kan kaybı, böbrek yetmezliği, gebelik ve bazı hemoglobin varyantlarıyla kayabiliyor.
HbA1c ortalama kan şekerine çevrilebiliyor: 507 kişilik bir çalışmada iki ölçü arasındaki ilişki sıkıydı ve diyabet türüne ya da kökene göre değişmedi. Diyabet riski eşiğin iki yanında da sürekli artan bir eğri izliyor.
Açılış sahnesi
Bursa, kasım başı, bir aile sağlığı merkezinin bekleme salonu. Necati Bey'in eşi Sevim Hanım elindeki tahlil kâğıdını evirip çeviriyor. Elli altı yaşında; kocasının diyabeti yüzünden yıllardır ekmeği yarıya indirmiş, şimdi kendi sonucuna bakıyor: açlık kan şekeri normal sınırda, ama «HbA1c» satırının yanında yüzde 6,1 yazıyor ve yanına küçük bir yıldız konmuş. Yanındaki sandalyede oturan yeğeni Deniz kendi kâğıdını çıkarıyor; onun hastanedeki ilk ölçümünde aynı satırda çok daha yüksek bir sayı var. Sevim Hanım şaşkın: «Sabah aç karnına şekerim normal çıktıysa, bu yüzde kaç neyin yüzdesi?» Necati Bey ise kardeşi Kadir Bey'in geçen ayki şeker yükleme testinden önce üç gün ekmeği tümüyle kestiğini, buna rağmen sonucun yüksek çıktığını anlatıyor. Aynı kan, aynı hafta, üç farklı sayı. Hangisi neyi söylüyor?
Sevim Hanım, Necati Bey, Deniz ve o bekleme salonu kurgudur. Testlerin neye baktığı ve nerede yanıldığı, Amerikalı diyabet hekimlerinin her ocak yenilediği bakım standartlarının tanı bölümüne dayanıyor; o bölüm baştan sona okundu. HbA1c'nin ortalama şekere nasıl çevrildiği ise on ülkede yürütülmüş bir ölçüm çalışmasının yayımlanmış özetinden geliyor.
Bu derste ne olacak
Bir önceki ders diyabetin türlerini çizdi; bu ders tanıyı koyan ölçümleri açıyor. Tanıya giden dört kapı var; sabah aç karnına alınan kan, glikozlu su içildikten iki saat sonraki ölçüm, HbA1c ve belirtileri olan birinde günün herhangi bir saatinde bakılan şeker. Her birinin hangi eşikle tanı koyduğunu, hangi zaman aralığına baktığını ve neye karşı duyarlı olduğunu yan yana koyacağız. Sonra HbA1c'nin bir yüzde olarak neyi anlattığını ve bu yüzdenin ortalama kan şekerine nasıl çevrildiğini 507 kişiyle yapılmış bir çalışmadan okuyacağız. En sonda iki ölçüm birbirini tutmadığında ne yapıldığına ve HbA1c'nin yanıltabildiği durumlara bakacağız.
Sıfır noktası
Kan şekeri gün boyunca durmadan değişiyor: yemekten sonra yükseliyor, açlıkta düşüyor, stresle, hastalıkla ve hareketle oynuyor. Bir kan şekeri ölçümü, bu değişen çizginin tek bir anını yakalıyor. Glikozlu hemoglobin ise M04-D05'teki tanımıyla kırmızı kan hücrelerindeki hemoglobine bağlanmış glikozun oranı. Kan şekeri yüksek kaldıkça hemoglobine daha çok glikoz bağlanıyor ve bu bağ, hücre yaşadığı sürece kalıyor. Laboratuvar kâğıdında «HbA1c» ya da «A1C» diye yazan satır, bu oranın yüzdesi. Şeker yükleme testinin kendisi ise bölümün hayvan deneyleri dersinde (M12-D06) ağızdan glikoz tolerans testi adıyla tanımlandı: belirli bir miktar glikozlu su içildikten sonra kan şekerinin nasıl değiştiği izleniyor.
Bilim ne diyor
Kılavuz, kan şekeri ölçümleriyle HbA1c'yi bir tabloda karşılaştırıyor. Tablonun dili, hangi testin daha iyi olduğundan çok, hangisinin neye karşı hassas olduğu üzerine kurulu.
Tablodan çıkan ilke basit: her ölçüm, başka bir yanılgıya açık. Kan şekeri ölçümünün zayıflığı, o anın koşullarına bağımlı olması; kahvaltıda yenen bir simit, bir gece önceki uykusuzluk ya da laboratuvarda bekleyen bir tüp sonucu oynatabiliyor. HbA1c'nin zayıflığı ise kırmızı kan hücresine bağımlı olması; hücrenin ömrü kısalır ya da uzarsa, oran da kayıyor. Bu yüzden standartlar, belirtisi olmayan birinde tek bir sonuçla değil, eşiği aşan iki sonuçla tanı koymayı öneriyor.
Yaygın yanlış"Tahlilden önce birkaç gün ekmek ve tatlıyı kesersem şeker testim daha doğru çıkar."
Kılavuza göre şeker yükleme testinden önceki üç gün en az 150 gram karbonhidrat içeren karışık bir beslenme sürdürülmeli; önceden karbonhidrat kısıtlamak, testten sonraki şekeri yanlışlıkla yükseltebiliyor. HbA1c ise son iki üç ayı yansıttığı için birkaç günlük perhizle değişmiyor.
Usta katmanı
HbA1c bir yüzde, ama hastalar günlük yaşamda parmak ucundan ölçtükleri şekeri litre başına milimol ya da başka bir birimle görüyor. Nathan ve arkadaşları 2008'de bu iki dili birbirine çevirmenin mümkün olup olmadığını sınadı.
Bu çalışma HbA1c'yi hastanın anlayacağı bir dile çevirdi: bir yüzde yerine «son üç ayda şekeriniz ortalama şu civardaydı» denebiliyor. Ama açıklanan değişkenliğin yüzde 84 olması, geri kalan yüzde 16'nın başka etkenlerden geldiği anlamına geliyor. Grubun ortalamasında sıkı olan ilişki, tek bir kişide biraz gevşeyebiliyor.
Standartlar, HbA1c'nin diyabet riskini de bir eşikten öte, sürekli bir eğri olarak öngördüğünü yazıyor. Kılavuzun aktardığı ve 16 izlem çalışmasında 44.203 kişiyi birleştiren bir sistematik derlemede, HbA1c'si yüzde 5,5 ile 6,0 arasında olanlarda beş yılda diyabet gelişme oranı yüzde 9 ile 25 arasındaydı; yani bu aralıktaki her 100 kişiden 9 ile 25'i beş yıl içinde diyabetli oldu. Yüzde 6,0 ile 6,5 arasında bu oran yüzde 25 ile 50'ye çıkıyordu. Eşik bir çizgi; risk ise o çizginin iki yanında da yavaşça değişiyor.
Yaygın yanlış"HbA1c herkeste aynı doğrulukla şekeri gösterir; sonuç ne çıktıysa odur."
ADA kılavuzunda kansızlık, demir durumu, kan kaybı ya da kan nakli, böbrek yetmezliği ve diyaliz, karaciğer sirozu, gebelik ve bazı hemoglobin varyantları HbA1c ile kan şekeri arasındaki ilişkiyi değiştirebiliyor. Bu durumlarda tanı için kan şekeri ölçütleri kullanılıyor.
Yaygın yanlış"Açlık şekerim normalse diyabetim ya da prediyabetim olamaz."
Standartlara göre açlık kan şekeri anlık bir ölçüm ve gün içindeki yükselmeleri göstermiyor; HbA1c ise son iki üç ayı yansıtıyor. Açlık şekeri normal bir kişinin HbA1c'si prediyabet ya da diyabet aralığında çıkabiliyor; iki test birbirini tutmadığında, eşiği aşan sonuç tekrar testle sınanıyor.
Kanıtın sınırı
Eşikler ve karşılaştırmalar ABD'de yazılmış bir kılavuza dayanıyor; Türk endokrinologlarının kendi kılavuzu burada kullanılmadı ve Türkiye'deki laboratuvarların uygulaması ayrıntıda başka olabilir. Standartların kendisi, HbA1c'nin belirlenen eşikte ikinci saat şeker ölçümünden daha az duyarlı olduğunu kabul ediyor; yani HbA1c tek başına kullanıldığında bazı diyabetliler gözden kaçabilir. HbA1c'deki köken farkları da tartışmalı: kılavuz bazı genetik varyantların belirli topluluklarda daha sık görülebildiğini, ama kökenin, iyi anlaşılmamış genetik farkların yerine kullanılmaması gerektiğini yazıyor. Nathan ve arkadaşlarının çalışması 507 kişiyle yapıldı ve özetten, HbA1c'yi etkileyen durumları taşıyan kişilerin dahil edilip edilmediği okunamıyor. Risk eğrisi ise kılavuzun aktardığı bir derlemeden geliyor; sayılar o derlemenin kendisinden değil, kılavuzun aktardığı biçiminden alındı.
Ne zaman uzmana
Tahlil kâğıdındaki HbA1c ya da açlık kan şekeri sonucunun yanında bir işaret varsa, sonuç bir aile hekimiyle konuşulmalı ve gerekirse tekrar test planlanmalıdır. Kansızlığı, talasemi taşıyıcılığı, böbrek yetmezliği ya da karaciğer hastalığı olan, kısa süre önce kan kaybetmiş ya da kan nakli almış bir kişi, HbA1c sonucunun kendi durumunda ne kadar güvenilir olduğunu hekimine sormalıdır. Çok su içme, sık idrara çıkma, açıklanamayan kilo kaybı ya da bulanık görme varsa test beklemeden yapılmalıdır. Bu belirtilere bulantı, kusma, hızlı soluma ya da kişinin uyandırılmakta zorlanması eklenmişse acil servise başvurulmalıdır. Şeker yükleme testine girecek bir kişi, testten önceki günlerde nasıl beslenmesi gerektiğini testi isteyen hekime ya da laboratuvara sormalı ve kendi başına perhize girmemelidir.
Kendin dene
Aklında kalsın
Kan şekeri ölçümü bir anın, HbA1c son iki üç ayın fotoğrafı. Tanı dört ölçümden biriyle konabiliyor: sabah aç karnına şeker, yükleme testinin ikinci saati, HbA1c, ya da belirtileri olan birinde herhangi bir saatte bakılan şeker. Belirtisi olmayan birinde tanı, eşiği aşan iki sonuçla konuyor.
Her ölçüm başka bir yanılgıya açık. Kan şekeri yemekten, stresten, hastalıktan ve tüpün ne kadar beklediğinden etkileniyor; şeker yükleme testinden önce yapılan perhiz sonucu yükseltebiliyor. HbA1c ise kansızlık, kan kaybı, böbrek yetmezliği, gebelik ve bazı hemoglobin varyantlarıyla kayabiliyor.
HbA1c ortalama kan şekerine çevrilebiliyor: 507 kişilik bir çalışmada iki ölçü arasındaki ilişki sıkıydı ve diyabet türüne ya da kökene göre değişmedi. Diyabet riski eşiğin iki yanında da sürekli artan bir eğri izliyor.
Sonraki derse köprü
Sevim Hanım'ın yüzde 6,1'i tanı eşiğinin altında kaldı, ama kılavuzun prediyabet dediği aralığa düştü. Bu aralıktaki her 100 kişiden bir bölümü birkaç yıl içinde diyabetli oluyor; ama hepsi değil. Sonraki ders prediyabeti açıyor: bu aralıkta yaşam tarzını değiştirmek diyabeti gerçekten önleyebiliyor mu, ve bunu gösteren denemeler kimlerle yapıldı?
Anlamadığın bir yer mi var?
Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.